[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c43 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43: Vrinda History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c43 - **Language:** English ## Contents - [c43.s1 वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1) — 43 parts - [c43.s2 रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2) — 62 parts ### Vrinda ### वृन्दलिखितसिद्धयोगादुद्धृतानि वचनानि— ### [c43.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.1) रसेन्द्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रजः। ताम्बूलपत्रजो वापि लेपनं यौवनाशनम् ॥ VI, 13. त्रिफलाव्योषसिन्धूत्थयष्टीतुल्यरसारञ्जनम् । प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्नं लोध्रं ताम्रं चतुर्दश ॥ द्रव्याण्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्या नभोऽम्बुना । नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ LX, 148-149, सर्वेषां लोहजातानां कान्तं भवति कान्तिदम् । \* \* पाचयेल्लोहमादौ सप्तदिने ततः ॥ धात्रीपिण्डारकोद्भूतखरसेनाकर्करश्मिषु । स्थापयेत् \* \* \* ॥ काकमाचीरसे पश्चात् \* \* । पुनर्मज्जन्ति सर्व्वत्र खलितव्यं प्रयत्नतः ॥ पश्चाच्चूर्ण विधातव्यमप्रमत्तेन धीमता । इति सूर्य्यमुखेनैव मारणं परिकीर्त्तितम् ॥ \* \* \* \* लोहमारणम् । रसगन्धकताम्राणां चूर्णं कृत्वा समाक्षिकम् । पुटपाकविधौ पक्त्वा मधुनालोड्य संलिहेत् ॥ ### [c43.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.2) \*\*Abbreviations used\*\* • M. Ms = Madras Manuscript. K. Ms = Kásmír Manuscript. R. R S. = Rasaratnasamuchchaya Rr by Nag. = Rasaratnákara by Nágárjuna ### [c43.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.3) सितं सुवर्णं बहुघर्म्मभावितं करोति साक्षाहरकुङ्कुमप्रभम् ॥ 4. ### [c43.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.4) दरदशुद्धिः । कुलत्थकोद्रवक्वाथे नरमूत्रेण पाचयेत् । वेतसाद्यम्लवर्गेण दत्त्वा क्षारं पुटत्रयम् ॥ 5 किमत्र चित्रं कदलीरसेन सुपाचितं सूरणकन्दसंस्थम् । वातारितैलेन घृतेन ताप्यं पुटेन दग्धं वरशुद्धिमेति ॥ 6. ### [c43.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.5) माक्षिकशोधनम् । द्विगुणा विमला पथ्या रम्भातोयेन संयुता । लवयैर्वर्कदुग्धेन ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ 9. अग्नौ सन्ताप्य निर्गुण्डीरससिक्तानि सप्तधा । मासान् वसुरसेनेव शुल्वशुद्धिर्भविष्यति ॥ 10 ### [c43.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.6) परतः सर्व्वलोहशोधनम् । अम्लवेतसधान्याम्लमेषीतोयेन शुध्यति ॥ 11. ### [c43.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.7) विमलशुद्धिः । चपलाद्या धातवः सर्व्वे जम्बीररसभाविताः । शोधितास्त्रिदिनं पञ्चमृत्तिकाभस्मलावणैः । संयुताः संशोध्यन्ति पुटपाकेन काञ्चनम् ॥ 12 ### [c43.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.8) हेमशोधनम् । नागेन क्षारराजेन क्षापितं शुद्धिमृच्छति¹ । तारं त्रिवारनिक्षिप्तं पिशाचीतैलमध्यगम् ॥ 13.² ### [c43.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.9) ¹ The text reads दक्ष, which is incorrect. ### [c43.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.10) ² This verse also occurs in Rasárnava ### [c43.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.11) तारशुद्धिः । ### [c43.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.12) अहो नु चित्रं पृथिवीभवेन क्षारेण मेषोपयसा घृतेन । तैलेन शुद्धं द्रुतषोड़शांशं भवेच्च शुक्लं शशिशृङ्गसन्निभम् ॥ 14 मोक्षमारेोटपालाक्ष-क्षारगोमूत्रभावितम् । वज्रकन्दशिखाकल्क-फलमूलसमन्वितम् ॥ 23. तत्कल्कं कष्टकं साक्षाच्चूर्ण वैक्रान्तसम्भवम् । सारघेन¹ समायुक्तं मेषशृङ्गैद्रवान्वितम् ॥ 24. पिण्डितं मूकभू ### [c43.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.13) गृहधूमं घृतं क्षौद्रं संयुक्तं पुनरेव च। ध्मामितं मूकभूषायां शशिशुक्लनिभं भवेत् ॥ 29 कदलीरसशतभावितं घृतमन्वेरण्डतैलपरिपक्वम् । ताप्यं मुञ्चति सत्त्वं रसकश्चैव निसङ्गति ॥ 30. ### [c43.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.14) ### माक्षिकसत्त्वपातनविधिः । क्षारस्नेहैश्च धान्याम्लै रसकं भावितं बहु । ऊर्णा लाक्षा तथा पथ्या भूता धूमसंयुक्तम् ॥ 31 मूकभूषागतं ध ### [c43.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.15) मुक्ताफलानि सप्ताक्षं वेतसाम्लेन भावयेत् । पुटपाके ततश्चूर्णे द्रवते सलिलं यथा । कुरुते योगराजोयं रत्नानां द्रावणे परम् ॥ 51 ### [c43.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.16) अभ्रकादिद्रुतपातनविधिः । ### [c43.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.17) तालेन वङ्गं दरदेन तीक्ष्णं नागेन हेमं शिलया च नागम् । गन्धाश्मना चैव निहन्ति शुल्कं तारञ्च माक्षीकरसेन हन्यात् ॥ 52. ### [c43.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.18) शुल्वम् अजाक्षीरसुगन्धकेन तारं स्नुहीक्षीरसुमाक्षिकेण । यद्यस्य धातोर्विहितञ्च युक्तं निरुत्थघातं कथितञ्च तीक्ष्णैः ॥ 54 मृतानि लोहानि रसीभवन्ति रसेन युक्त्यामयनाशनानि । अभ्यासयुक्त्या पलितादिनाशं कुर्व्वन्ति तेषाञ्च जराविनाशम् ॥ 55. ### [c43.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.19) इति नागार्जुनविरचिते रसरत्नाकरे वज्रमारण- सत्त्वपातन-अभ्रकादिद्रुतिद्रावण-वज्रलोह- मारणाधिकारी नाम द्वितोयः । ### [c43.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.20) अथातो रसबन्धाधिकारं व्याख्यास्यामः । जम्बीरजेन नवसारचनाम्लवर्गैः क्षाराणि पञ्च लवणानि कटुत्रयञ्च । शिग्रूदकं सुरभिसूरणकन्द एभिस्- संमर्दितो रसन्टपश्वरतेष्टलोहान् ॥ 1. ### [c43.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.21) चारणजारणविधिः । ### [c43.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.22) प्रज्ञापारमिता निशीथसमये स्वप्ने प्रसादीकृतं नाम्ना तीक्ष्णमुखं रसेन्द्रममलं नागार्जुनत्रोटितम् ॥ 4 ### [c43.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.23) \\* \* \* \* \* रसं हेमसमं मर्दं पौष्टिकागिरिगन्धकम् । द्विपदौरजनौरक्षां मर्दयेत् टङ्गणान्विताम् ॥ 30 नष्टपिष्टञ्च सुश्लक्ष्णं अन्धमूषां निधापयेत् । तुषाग्न्यष्टपुटं दत्त्वा यावद्भस्मत्वमागतः ॥ 31 ### [c43.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.24) वक्ष्ये सर्व्वहितार्थं कच्क्षपुटं सर्व्वसिद्धिकरम् ॥ श्रीशैलपर्व्वतस्थायी सिद्धो नागार्जुनो महान् । सर्व्वसत्वोपकारी च सर्व्वभाग्यसमन्वितः ॥ प्रार्थितो ददते शीघ्रं यस्य पश्यति यादृशम् । दृष्ट्वा त्यागञ्च भोगञ्च सूतकस्य प्रसादतः । सर्व्वसत्वामयाविधौ खरसेन तथैव च ॥ तेषां मध्ये प्रधानश्च रत्नघोषः प्रचारकः । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नागार्जुनपुरः स्थितः । पृच्छते रसकर्म्माणि विद्यादानं ददस्व मे ॥ ### [c43.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.25) श्रीनागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.26) साधु साधु महाप्राज्ञ तुष्टोऽहं भक्तवत्सलः । कथयामि न सन्देहस्त्वया परिपृच्छ्यताम् ॥ वलीपलिप्तनाशञ्च तथा कालस्य ध्वंसनम् । यथा लोहे तथा देहे क्षमते नात्र संशयः ॥ \* \* \* \* सत्वानां भोजनार्थाय साधिता वटयक्षिणी । द्वादशानि च वर्षाणि महाक्लेशः कृतो मया ॥ तत्कालदृष्टद्रव्याणां दिव्या वाणी मया श्रुता । अदृष्टप्रार्थिता पश्चाद्दृष्टा त्वं भव साम्प्रतम् ॥ ### [c43.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.27) श्रीवटयक्षिण्युवाच— ### [c43.s1.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.28) साधु साधु महासिद्ध \* \* \* किंचिन्न्रार्थय मे सिद्ध तत्सर्व्वं प्रददाम्यहम् ॥ ### [c43.s1.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.29) श्रीनागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.30) यदि तुष्टासि मे देवि सर्व्वदा भक्तिवत्सले । दुर्लंभं त्रिषु लोकेषु रसबन्धं ददस्व मे ॥ ### [c43.s1.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.31) शालिवाहन उवाच— ### [c43.s1.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.32) सुवर्ण्णरत्नभाण्डारं कुमारी मदसुन्दरी । निवेदितो मयात्मा मे आदेशो देवि दीयताम् ॥ साधु साधु महाप्राज्ञ ममादेशप्रपालक । साधयामि न सन्देहो युष्मत्सत्येन साधकम् ॥ पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि माण्डव्येन यथा कृतम् । रसोपरसयोगेन सिद्धं सूतं सुसाधितम् ॥ विट्छ्रुल्वायर्न नागं यथार्थकाञ्चनं कृतम् । \* \* \* \* ॥ शास्त्रं वशिष्ठमाण्डव्यं गुरुपार्श्वे यथा श्रुतम् । तदहं सम्प्रवक्ष्यामि साधनञ्च यथाविधि ॥ सहायशोभनाः प्राज्ञा निरालम्भा दृढव्रताः । कुलीनाः पापहीनाश्च साधयन्ति जितेन्द्रियाः ॥ कोष्ठिका वक्रनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् । धमनं लोहपत्राणि औषधं काञ्जिकं विडम् ॥ कन्दराणि विचित्राणि \* \* \* सर्व्वमेलनयं कृत्वा ततः कर्म्म समारभेत् ॥ ### [c43.s1.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.33) रत्नघोष उवाच— ### [c43.s1.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.34) साधयित्वा प्रयत्नन कोटिवेधी महारसः । शरीरेण विनैतेन सर्व्वं भवति निष्फलम् ॥ ### [c43.s1.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.35) नागार्जुन उवाच— ### [c43.s1.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.36) कथयामि न सन्देहः साकाण्डेन यथा कृतम् ॥ आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्याद्गुरुसूतकम् ॥ नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ गुरुत्वमरुणत्वं वा तेजो भास्करसन्निभम् । ### [c43.s1.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.37) अग्निमद्ध्ये यदा तिष्ठेत् खोटबन्धस्य लक्षणम्¹ ॥ ### [c43.s1.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.38) ¹ Cf Rasarnava. Vide Sans Texts, XII. 197—98. ### [c43.s1.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.39) अथातो रसेन्द्रमङ्गळानि यन्त्रविधिः। ### [c43.s1.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.40) शिलायन्त्रं, पाषाण्यन्त्रं, भूधरयन्त्रं, वंशयन्त्रं, नलिकायन्त्रं, गजदन्तयन्त्रं, दोलायन्त्रं, अधःपातनयन्त्रं, भुवःपातनयन्त्रं, पातनयन्त्रं, नियामकयन्त्रं, गमन(१)यन्त्रं, तुलायन्त्रं, कच्छपयन्त्रं, चाकीयन्त्रं, बालुकायन्त्रं, अग्निसोमयन्त्रं, गन्धकग्राहिकायन्त्रं, मूषायन्त्रं, हण्डिकायन्त्रं, काम(१)भाजनयन्त्रं, घोणायन्त्रं, गुड़ाभ्रकयन्त्रं, नारायणयन्त्रं, जालिकायन्त्रं, चारणायन्त्रम्। ### [c43.s1.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.41) अथ प्रवक्ष्ये सुगुरूपदेशात् यः पाटलाख्यस्य रसस्य हृद्यः। यस्य प्रभावात् क्षयमेहकृच्छ्र- ज्वरादिकुष्ठामयनिग्रहः स्यात् ॥ निक्षिप्य खल्ले त्रिपुरान्तकस्य बीजं द्विगुह्वार्धपलप्रमाणम्। क्वाथेन तस्य त्रिपुरोद्भवेन सम्मर्द्दयेत्तु त्रिदिनानि यावत् ॥ कन्यारसेन त्रिदिनं ततश्च ससार्चिषा चाथ दिनत्रयञ्च। चूर्णैस्सिकाया रजनीरजेन² सम्मर्द्दितं तम् उषणतोयधौतम् ॥ त्रीणि प्रमाणान्यथ सप्तमञ्च सम्पातयेत् पातनयन्त्रयोगात् । ### [c43.s1.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.42) ² The text seems to be incorrect. ### [c43.s1.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s1.43) सम्पातितो निश्चलतामुपैति सर्व्वप्रयोज्योपि हितं प्रशस्तम् ॥ पलं समादाय रसस्य तस्य शुल्वस्य शुद्धस्य च कर्षमेकम्। कृत्वाष्टपिष्टी विधिवर्त्तयोश्च गन्धाश्मचूर्णं द्विगुणञ्च देयम् ॥ घृतप्रयोगेण विपाच्य पश्चान्- निक्षिप्य खल्ले परिमर्दितञ्च । निष्कञ्च मात्रां त्वमृतस्य दत्त्वा गुञ्जाप्रमाणा गुटिका च कार्य्या ॥ श्रीलोकनाथस्य विभोः प्रसादात् ज्ञातं मया पोटलिकाविधानम् ॥ \\* \\* \\* \\* इति रसेन्द्रमङ्गलं समाप्तम् । ### रसार्णवादुद्धृताः श्लोकाः । ### [c43.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.1) श्रीभैरव उवाच— ### [c43.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.2) रसोपरसलोहानि वसनं काञ्जिकं विड़म् । धमनी लोहयन्त्राणि खल्लपाषाणमर्दकम् ॥ कोष्ठिका वकनालञ्च गोमयं सारमिन्धनम् ।¹ मृन्मयानि च यन्त्राणि मुसलोलूखलानि च ॥ संड़सीतन्त्रसंदंशं मृत्पात्राण्यःकरोटकम् ।² प्रतिमानानि च तुला छेदनानि कषोत्पलम्³ ॥ वंशनाली लोहनाली मूषामार्गास्तथौषधी । स्नेहाम्ललवणक्षारविषाण्युपविषाणि च ॥ एवं संगृह्य सम्भारं कर्मयोगं समाचरेत् ॥ द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च⁴ । मुखे तिर्यक्कते भाण्डे रसं सूत्रेण लम्बितम् । तं स्वेदयेत्तत्र गतं डोलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ लोहमूषाद्वयंङ्कत्वा द्वादशाङ्गुलमानतः । ईषच्छिद्रां छिद्रमितामेकां गन्धकसंयुताम् ॥⁵ ### [c43.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.3) ¹ Cf कोष्टिका वक्रनाल' च गोमयं सारमिन्धनम् । Rr by Nág Ch IV ### [c43.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.4) ² M Ms reads मण्डपीपट्टसन्दशा मृत्पात्र येकभोरकम् । ### [c43.s2.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.5) ³ M Ms has कषोत्पलम् । ### [c43.s2.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.6) ⁴ K. Ms reads भाण्डंच पूरितार्द्धरसेन च । The reading adopted in the text is that of the M Ms, which quite agrees with R. R S (see p 73, Poona ed ). ### [c43.s2.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.7) ⁵ M Ms reads ईषच्छिद्रान्वितामेकाम् । ### [c43.s2.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.8) मूषायां रसयुक्तायामन्यस्यां तां प्रवेशयेत्। तोयं स्यात्सूतकस्याध उर्द्ध्वमधो वह्निदौपनम्॥ रसोनकरसं भद्रे यत्नतो वस्त्रगालितम्। दापयेत्प्रचुरं यत्नादाप्लाव्य रसगन्धकौ॥ स्थालिकायां निधायोर्द्ध्वं स्थालीमन्यां दृढां कुरु। सन्धिं विलेपयेद्यत्नान्मृदा वस्त्रेण चैव हि¹॥ स्थाल्यन्तरे कपोताख्यं पुटं कर्षाग्निना सदा। यन्त्रस्याधः करीषाग्निं दद्यात्तौव्राग्निसंव च॥ एवन्तु त्रिदिनं कुर्य्यात्तप्ततोये विमर्दयेत्। न तत्र चौयते सूतो न च गच्छति कुवचित्॥ उर्द्ध्वं वह्निरधश्चापो मध्ये तु रससङ्ग्रहः। मूषायन्त्रमिदं देवि जारयेद् गन्धकादिकम्²॥ गर्भयन्त्रं प्रवक्ष्यामि पिष्टिकाभस्मकारकम्। चतुरङ्गुलदौर्घा⁴ च मूषिकां मृन्मयीं दृढाम्॥ अङ्गुलमध्यविस्तारं वर्त्तुलं कारयेन्मुखम्। लोहस्य⁵ विंशतिर्भागा एकभागस्तु गुग्गुलोः॥ ### [c43.s2.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.9) ¹ Rr by Nág reads मध्ये तु रससंस्थिति । ### [c43.s2.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.10) ² M Ms. has सारयेत । ### [c43.s2.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.11) ³ गगनादिकम् in R S S (p 74 Poona ed) Couplets लीन्नसूषाद्यं गच्छति कुवचित् have been borrowed by R. R S in the Book on apparatus ### [c43.s2.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.12) ⁴ Rr by Nag. reads— ### [c43.s2.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.13) ⁵ K Ms reads लौहस्य । ### [c43.s2.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.14) चतुरङ्गुलदैर्घेण विस्तारेण च द्वाङ्गुलम् । मूषान्तु मृन्मयीं कुर्य्यात् सुदृढा वर्त्तुला मुख ॥ विंशभागानि लोहस्य भागमेकन्त गुग्गुलोः । सुशक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दत्त्वा पुनः पुनः ॥ मूषालेपं दृढं बद्ध्वा जीर्णावस्त्रचिक्रा बुधः । कुर्य्यात्तुषाग्निने मूसीं च भद्रुस्वेदेन स्वेदयेत् ॥ ### [c43.s2.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.15) सुश्लक्ष्णं पेषयित्वा तु तोयं दद्यात् पुनः पुनः । मूषालेपं ततः कुर्यात्तिलपिष्टञ्च निक्षिपेत्¹ ॥ कुर्य्यात्तुषाग्निं भूमौ च² मृदुस्वेदन्तु कारयेत् । अहोरात्रं त्रिरात्रं वा रसेन्द्रो भस्मतां व्रजेत् ॥ जारणे सारणे चैव रसराजस्य रञ्जने । यन्त्रमेव परं कर्म यन्त्रविद्या महाबला ॥³ औषधिरहितश्चायं हठादृढन्तरेण बध्यते । तस्माद्यन्त्रबलं चैकं न विलंब्यं विजानता ॥ 3-24. खर्परं सिकताकारं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् । अपरं खर्परं तत्र शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ पञ्चक्षारैस्तथा मूत्रैर्लवणैश्च विडैस्ततः । हंसपाकः स विज्ञातो⁴ यन्त्रतत्त्वार्थकोविदैः ॥ कृष्णा रक्ता च पीता च शुक्लवर्णा⁵ च मृत्तिका ॥ आदद्या श्रेष्ठा कनिष्ठा च मध्यमा मध्यमा मता ॥ दग्धधान्यतुषोपेता मृत्तिका कोष्ठकारिका⁶ । वक्रनालकृते वापि शस्यते सुरसुन्दरि ॥ गौरा दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका । अजाश्वानां मलं दग्धं दग्धा मृतकृष्णातां गता ॥ वासकस्य च पत्राणि वल्मीकस्य मृदा सह । पेषयेदग्नितोयेन अनेन वज्रतां गतम् ॥ ### [c43.s2.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.16) ¹ K. Ms. has तिलपिष्टं सुनिक्षिपेत् । ### [c43.s2.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.17) ² M. Ms reads तुषकणीग्निना भूमौ । ### [c43.s2.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.18) ³ M Ms has यन्त्रौषधं परं कर्म यन्त्रौषध्या महारसम् । ### [c43.s2.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.19) ⁴ M. Ms reads हंसपादस्तु विख्यातः । ### [c43.s2.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.20) ⁵ M Ms. has शुक्लरूपा । ### [c43.s2.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.21) ⁶ M Ms reads कोष्ठकाविधौ । ### [c43.s2.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.22) मर्दयेत्तेन वध्नीयाश्चक्रनालञ्च कोष्ठकम् । गौण दग्धा तुषा दग्धा दग्धा वल्मीकमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रेणापि न भिद्यते । दग्धाङ्गारस्य षड्भागा भागैका कृष्णमृत्तिका ॥ चिरमङ्गारकः किट्टं वज्रमूषा प्रकीर्त्तिता ॥ तुषदग्धसमा दग्धमृत्तिका चतुरांगिका । धर्मपाषाणसंयुक्ता ¹ वज्रमूषा प्रकीर्तिता ॥ प्रकाशा चान्धमूषा च प्रकृतिर्द्विविधा स्मृता । प्रकाशमूषा देवेशि शगवाकारसंयुता ॥ द्रव्यनिर्वाहणे मा च वैटिकैः सुप्रशम्यते ² ॥ अन्धमूषा तु कर्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा । पिधानकमयायुक्ता किञ्चिदुत्तानमस्तका ॥ प्रवलिपे तया भागे ³ दृन्दमिल्लापकं तथा । सैवाच्छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरा मारणोचिता ॥ सोक्षत्तारम्य ⁴ भागौ द्वौ दृष्टकांशममन्वितौ । मूषागास्तारशुद्ध्यर्थमुत्तमा वरवर्णिनि ॥ 29-46 आवर्त्तमाने कनके पीता तारे सिता शुभा ॥ शुल्वे ⁵ नीलनिभा तीक्ष्णे कृष्णवर्णा सुरेश्वरि ॥ वङ्गे ज्वाला कपोता च नागे मलिनधूम्रता ॥ शैले तु धूमरा देवि आयसे कपिलाप्रभा ॥ ### [c43.s2.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.23) ¹ M. Ms. has वृषीणपाषाण संयुक्त । ### [c43.s2.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.24) ² M. Ms reads मा चावैदिकेन् प्रशम्यते । ### [c43.s2.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.25) ³ M. Ms has षड्डे । ### [c43.s2.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.26) ⁴ M. Ms. reads नोक्ष्क्षारम्य । ### [c43.s2.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.27) ⁵ K. Ms. has मुकं, which seems to be incorrect ### [c43.s2.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.28) अयस्कान्ते धूम्रवर्णा सस्यके लोहिता भवेत् । वज्रे नानाविधा ज्वाला सस्यके¹ पाण्डुरप्रभा ॥ न विस्फुलिङ्गा नच बुद्बुदाश्च यदा न रेखापटलं न शब्दः। मूषागतं रत्नसमं स्थिरञ्च तदा विशुद्धं प्रवदन्ति लोहम् ॥ षोडशाङ्गुलविस्तीर्णं हस्तमात्रायतं शुभम् । धातुसत्त्वनिपातार्थं कोष्ठकं वरवर्णिनि ॥ 49-57. ### [c43.s2.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.29) ¹ M. Ms reads खसत्त्वे । ### [c43.s2.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.30) इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां यन्त्रमूषाग्निवर्णनो नाम चतुर्थः पटलः । ### [c43.s2.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.31) क्षिक्षाराष्टङ्गणक्षारो यवक्षारश्च सर्जिका । तिलापामार्गकदलीपलाशशिग्रुमोचकाः । मूलाईकविम्बाश्चैत्या वृक्षकक्षाराः प्रकीर्तिताः ॥ V, 35-36. माक्षिकं विमलं शैलं² चपलो रसकस्तथा । सस्यको दरदश्चैव स्रोतोऽञ्जनमथाष्टकम्³ । अष्टौ महारसाः \* \* \* VII, 2-3. क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च । कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः । मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्वं शुल्कनिभं मृदु ॥ 12-13. विमलं शिग्रुतोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ ### [c43.s2.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.32) ² K Ms has शिला । ### [c43.s2.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.33) ³ K Ms reads स्रोतोञ्जनमथाष्टकम्, which is incorrect. ### [c43.s2.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.34) मोचिकाक्षारसंयुक्तं धापितं मूकमूषया । सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥ ¹ 20-21. गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलस्तु प्रशस्यते । हेमाभश्चैव ताराभो विशेषाद्रसबन्धकः ॥ शेषौ मध्यौ च लाक्षावद्वह्नौद्रावौ तु निष्कलौ । वङ्गवद्द्रवते वह्नौ चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥ 26-27 मृत्तिकागुड़पाषाणभेदैतो ² रसकस्त्रिधा ॥ VII, 31. किमत्र चित्रं रसको रसेन, \* \* भावितः । क्रमेण भूत्वा तुरगेण रञ्जितः करोति शुल्वं ³ त्रिपुटेन काञ्चनम् ⁴ ॥ VII, 34. ऊर्णाल्लाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुतः । मूकमूषागतो ध्मातष्टङ्गेण समन्वितः ॥ मत्त्वं कुटिलसङ्काशं मुञ्चत्यत्र न संशयः ⁵ ॥ VII, 37-38. सस्यकं \* \* \* शशशोणितमध्ये वा दिनमेकं निधापयेत् । तस्य चूर्णं महेशानि पादसौभाग्यसंयुतम् ⁶ ॥ ### [c43.s2.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.35) ¹ विमलं शिय तोयेन काक्षीकासीसटङ्गणैः । वज्रकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचिकाक्षारसंयुक्तं धमितं मूकमूषगम् । सत्त्वं चन्द्रकिसङ्काश पतति नात्र संशयः ॥ Rr by Nag II 35, 36. ### [c43.s2.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.36) ² M Ms has भेदक । ### [c43.s2.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.37) ³ M. Ms reads गन्धम् । ### [c43.s2.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.38) ⁴ This sloka is exactly the same as it is in Rr by Nág I 3 ### [c43.s2.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.39) ⁵ ऊर्णाक्षाक्षातथापथ्या-भूलताधूमसंयुत. । मूक मूषागतो ध्मातस्त्वङ्गेण समन्वित ॥ सत्त्वं कुटिलसङ्गाशं पतति नात्र संशय ॥ Rr by Nág II 31-32 ### [c43.s2.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.40) ⁶ M Ms reads पादसान्नाग्यसंयुक्तम् । ### [c43.s2.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.41) करञ्जतैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् । मध्यस्थमन्धमूषायां क्षापयेत्कोकिलावयम् ॥ इन्द्रगोपकसङ्काशं सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ VII, 41-44. गोपित्तेन शतं वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत्ततः । धमित्वा पातयेत्सत्त्वं क्रामणातिगुह्यकम् ॥ VII, 72-73. \* \* \* शृणु लोहान्यतः परम् । सुवर्णं रजतं ताम्रं तीक्ष्णवङ्ग्भुजङ्गमाः । लोहकं षड्विधं तच्च यथापूर्वं तदक्षयम् ॥ VII, 89-90. रसजं¹ क्षेत्रजञ्चैव लोहसङ्करजं तथा । त्रिविधं जायते हेम चतुर्थं नोपलभ्यते ॥ लोहानां मारणं वक्ष्ये समाहितमनाः शृणु । \* \* \* \* नास्ति तल्लोहमातङ्गो यन्न गन्धककेशरी । निहन्याद्गन्धमात्रेण यद्वा माक्षिककेशरी ॥ VII, 138-142. ### [c43.s2.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.42) ¹ M. Ms has रजक्तं, which is doubtful ### [c43.s2.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.43) इति श्रीपार्वतोपरमेश्वरसंवादे रसार्णवे रससंहितायां महारसोपरस-रत्नलोहलक्षणसंस्कारनिर्णयो नाम सप्तमः पटलः । ### [c43.s2.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.44) श्रीभैरव उवाच— ### [c43.s2.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.45) कासीसं सैन्धवं माक्षी सौवीरं व्योषगन्धकम् । सौवर्चलं व्योषका च मालतीरससम्भवः ॥² शिग्रुमूलरसैः सिक्तो विड़ोऽयं सर्वजारणः ॥³ IX, 2-3. \* \* \* \* \* ### [c43.s2.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.46) ² M. Ms has सर्जिका and मालतीनीरसम्भवम् । ### [c43.s2.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.47) ³ Cf. Rasakalpa II. 51-65. Here व्योषगन्धकौ, सर्जिका and रससंयुतैः seem to be correct ### [c43.s2.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.48) गन्धतालकसिन्धूत्थचूल्लिकाण्डगुणं तथा । क्षारैर्मूत्रैश्च विपचेदयं ज्वालामुखो विड़ः¹ ॥ ### [c43.s2.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.49) ¹ K Ms reads अयं ज्वालामुखो विड़ः, which is grammatically incorrect. ### [c43.s2.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.50) \\* \\* \\* एवं संगृह्य सम्भारं रसकर्म समाचरेत् । तन्ममाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ IX, 9-20. ### [c43.s2.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.51) इति श्रीपार्व्वतीपरमेश्वरसंवादे रससंहितायां विड़कथनो नाम नवमः पटलः । ### [c43.s2.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.52) काकमाची जया ब्राह्मी मार्जारी रक्तचित्रकः । मण्डूका मुद्रपर्णी च शृङ्गवेरं सशङ्करम् ॥ देवदाली शङ्खपुष्पी काकजङ्घा शतावरी । कुमारी भृङ्गराजश्च निर्गुण्डी ग्रीष्मसुन्दरः । शूलिनी सूर्य्यपर्णी च गोजिह्वा चौरकञ्चुकः ॥ X, 52-54 तद्रसैः सर्व्वदा² पात्यः सप्तधा निर्मलो भवेत् । यामेन³ पिष्टिकां कृत्वा पातयेदूर्द्ध पातने । वङ्गनागौ परित्यज्य शुद्धो भवति सूतकः ॥ X, 55-56. कासीसतुवरौसिन्धुटङ्कणक्षारसंयुतः । पूर्व्वभेषजयोगेन सूतऋञ्चरति क्षणात् ॥ XI, 24. सौवर्चलञ्च कासीसं सामुद्रं सैन्धवं तथा । आसुरी टङ्कणं चैव नवसारस्तथैव च ॥ कर्पूरञ्चैव माक्षीकं समभागानि कारयेत् ॥ स्नुह्यर्कदुग्धैर्देवेशि मूषालेपं तु कारयेत् ॥ विड़चूर्णं ततो दत्त्वा कनकं जारयेत्प्रिये ॥ XI, 83 86. नानावर्णं भवेत्सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ ### [c43.s2.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.53) ² M Ms. has मर्द्दितम् । ### [c43.s2.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.54) ³ M. Ms. reads साद्येण । ### [c43.s2.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.55) आर्द्रत्वं चपलत्वं¹ च तेजो गौरवचापलम् । यस्यैतानि न दृश्यन्ते विद्यात्तं मृतसूतकम् ॥² XI, 197-198. ### [c43.s2.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.56) ¹ M Ms reads घनत्वम्, which is preferable. ### [c43.s2.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.57) ² Cf आर्द्रत्वञ्च घनत्वञ्च चापल्यं गुरुतेजसः । यस्यैतानि न दृश्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम् ॥ नानावर्णं भवेत् सूतं विहाय घनचापलम् । लक्षणं दृश्यते यस्य मूर्च्छितं तं वदन्ति हि ॥ Rr. by Nág IV. ### [c43.s2.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.58) तीक्ष्णं नागं तथा शुल्वं रसकेन तु रञ्जयेत् । समस्तं जायते हेम कुष्माण्डकुसुमप्रभम् ॥ XII, 50. ### [c43.s2.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.59) पञ्चभूतात्मकः सूतस्तिष्ठत्येव सदाशिवः ॥ XII, 78. ### [c43.s2.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.60) भस्मसूतं पलैकञ्च पलमेकञ्च³ गन्धकम् । पुटेन जायते भस्म सिन्दूरारुणसन्निभम् ॥ XIV, 81. ### [c43.s2.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.61) ³ M. Ms. has \* \* \* पलैकं पन्नगस्य च । ताम्रपात्रेण तं कृत्वा मर्दयेत्क्षीरहस्तिना । मृदग्निना ततः पाच्यं यावन्नागेन मेलनम् ### [c43.s2.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43.s2.62) मयूरग्रीवतुत्थञ्च कुङ्कुमं रसकं तथा । बालवत्सपुरीषञ्च विषं हालाहलं तथा ॥ रक्तचित्रकचूर्णंन्तु समभागानि कारयेत् । मर्दयेन्मध्यमाम्लेन छायाशुष्कञ्च कारयेत् ॥ मधुना सह संयोज्य नागपत्राणि लेपयेत् । मूकभूषागतं ध्मातं नागं रञ्जयति क्षणात् ॥ अशोकपत्ररसेन सप्तवारं निषेचयेत् । अष्टाविंशतिकृत्वो वै तैले भूनागसम्भवे ॥ तन्नागं जायते दिव्यं देवाभरणभूषणम् ॥ XVII, 70-74. ## Linked texts (3) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasaratnākara](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnakara) — Nityanātha Siddha, Sanskrit - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c43) · Pramāṇa