<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c44

# History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c44: Extracts from RASAHRIDAYA.

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c44

- **Language:** English

### Extracts from RASAHRIDAYA.

### [c44.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.1)

भगवद्गोविन्दपादविरचितात्‌ रसह्नदयादुद्धृताः श्लोकाः।

### [c44.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.2)

A=MS from Nepal. B=MS from India Office Library, with a commentary, named "Bálánvaya-bodhiká" C=MS. from Benares

### [c44.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.3)

द्वितौयपटलादुद्धताः श्लोकाः।

### [c44.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.4)

\[टीका—मूर्च्छितरसस्य उत्थापनसंस्कारमाह—\]  
अमुना विरेचनेन हि सुविशुद्धो नागवङ्कपरिमुक्तः।  
सूतः¹ पातनयन्त्रे समुत्थितः² काञ्जिके क्वाथात्³ ॥  
\[टीका—अथ मूर्च्छितरसस्य पञ्चमोद्दिष्टपातनसंस्कारं स्पष्टयन्नाह—\]  
कृत्वा तु शुल्वपिष्टीं⁴ निपात्यते नागवङ्गभ्रङ्गातः⁵ ।  
तस्मिन् दोषान् मुक्त्वा⁶ निपतति शुद्धस्तथा सूतः⁷ ॥

### [c44.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.5)

¹ A reads पात्य, which makes the sentence incomplete and the metre defective.

### [c44.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.6)

² A reads शुविशुद्ध, which is a tautology as well as a grammatical error

### [c44.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.7)

³ काञ्जिकेन क्वाथात् is the variant in B. This is a defective metre

### [c44.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.8)

⁴ A reads सुल्वपिष्टिम् ।

### [c44.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.9)

⁵ निपात्यैते नागभङ्ग सदोष is the reading in A, which is incorrect as well as defective metre

### [c44.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.10)

⁶ A reads सुक्त दोषांस्त्यक्त्वा ।

### [c44.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.11)

⁷ A reads शुद्ध', which is a tautology as well as a grammatical error.

### [c44.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.12)

अष्टाङ्गलविस्तारं¹ दैर्घ्येण² दशाङ्गलं त्वधोभाण्डम्।  
कण्ठादधः समुच्छ्रितचतुरङ्गुलकज्जलाधारम्³ ॥  
अन्तःप्रविष्टतलभाण्डं⁴वदनजलमग्ननिजमुखप्रान्ता⁵।  
उपरिष्टाच्चिपिटपटी⁶ देयोदरषोडशाङ्गुलविशाला ॥  
तस्मिश्चोर्ध्वं भाण्डे⁷ निपातितः सकलदोषनिर्मुंक्तः⁸।  
सुतरां भवति रसेन्द्रो जीर्णग्रासोऽपि पात्योऽसौ⁹ ॥  
कृत्वाथ ¹⁰ नष्टपिष्टिं त्रिफलाग्निशिखिगुराजिकापटु

### [c44.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.13)

सप्तमः पटलः ।

### [c44.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.14)

\[टीका—अथ विड़विधानमारभ्यते—\]

### [c44.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.15)

ग्रासं न मुञ्चति न वाञ्छति तच्च भूयः  
कांश्चिद्गुणान्¹ भजति² नित्यमनुक्तमात्रान्³ ।  
यज्जौर्य्यते प्रचुरकेवलवह्निद्योगात्  
तस्माद्बिड़ैर्मुनिविड़ैः सह⁴ जारणा स्यात् ॥

### [c44.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.16)

¹ A reads काचीद्गुणान्, which is incorrect.

### [c44.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.17)

² B reads व्रजति ।

### [c44.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.18)

³ मुक्तविवनुक्तमात्रात्, is the variant in A.

### [c44.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.19)

⁴ A reads सुनियत्तैरिसु, which seems to be incorrect मुनिविड़ैः means by seven विड्स, mentioned below

### [c44.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.20)

\[टीका—विड़विधानमाह—\]

### [c44.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.21)

सौवर्च्वलकटुकत्रयकाङ्क्षी⁵काशीसगन्धकैश्च विड़ैः ।  
शित्रो रसशतभाव्यैस्ताम्वट्लान्यपि हि जारयति⁶ ॥

### [c44.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.22)

⁵ A reads काणि, which is incorrect

### [c44.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.23)

⁶ A has शियुरसशतभावितम् । मख दनान्नपि हि जारयति, which is incorrect as well as defective in metre

### [c44.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.24)

\[टीका—विड़ान्तरमाह—\]

### [c44.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.25)

सर्व्वाङ्गदग्धमूलकप्रतिगलितं सुरभिमूत्रेण⁷ ।  
शतभाव्यं बलिवसया⁸ तत्क्षणतो जीर्य्यते हेम ॥

### [c44.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.26)

⁷ सर्ब्वाङ्ग' दग्धमूलकं रसप्रतिमतिगलितसुरभिमूत्रेण, a variant in A, which has no metre at all

### [c44.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.27)

⁸ A reads शतभावितरसमग्रया, which has no sense.

### [c44.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.28)

\[टीका—अथ क्षारवृक्षगुल्मौषधीराह—\]

### [c44.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.29)

कदलीपलाशतिल⁹निचुलकनकसुर्दाल्लिवास्तुकैरण्डाः ।  
वर्षाभूवृषमोचक¹⁰सहिताः क्षारा यथालाभम् ॥

### [c44.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.30)

⁹ तिल is not found in B

### [c44.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.31)

¹⁰ A reads माचौक, which seems to be incorrect,

### [c44.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.32)

\[टीका—क्षारविधानमाह—\]  
आनीय क्षारवृक्षान् कुसुमफलशिखा-  
त्वक्पलाशैरुपेतन्¹  
क्षालातः खण्डशस्तान्² विपुलतरशिला-  
पिष्टपात्रातिशुष्कान्³ ।  
दग्धं काण्डैस्तिलानां करिसुरभिहया-  
म्भोभिरास्त्राव्य वस्त्रैः⁴  
भस्म त्यक्ता जलं तत्⁵ मृदुशिखिनि पचेत्  
हंसपाकेन भूयः⁶ ॥  
\[टीका—क्षारजलपाककक्षणमाह—\]  
तच्छुष्यमाणं हि सवाखबुद्बुदान्  
यदा विधत्ते⁷ चयभङ्गुरान् बह्वन् ।  
तदा क्षिपेत् त्र्यूषणं⁸हिङ्गुगन्धकं  
क्षारत्रयं सल्लवणानि भूखगम्⁹ ॥  
द्रव्याणि संमिश्र्य निहत्य भूतले  
व्यवस्थितान्यसिकटोरिकापुटे¹⁰ ।

### [c44.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.33)

¹ कुसुमपलशशवावकटैरुपेतारन् is an incorrect text in A

### [c44.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.34)

² A reads क्षात्वा तत्खण्डशस्तान्, which is incorrect

### [c44.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.35)

³ A has विपुलतरशिखाष्टष्टानातिशूष्मान् ।

### [c44.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.36)

⁴ A reads करिसुरभिह्योष्ट्राजकाना च सूत्रै ।

### [c44.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.37)

⁵ A reads सं, which is incorrect

### [c44.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.38)

⁶ A reads यावत् ।

### [c44.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.39)

⁷ A reads erroneously यथा बहते ।

### [c44.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.40)

⁸ A reads क्षिपेत्त्रूखण B reads क्षिपेन्मूसूषण. Both the readings are incorrect.

### [c44.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.41)

⁹ A has क्षारवितय पटूल्लवणं भूमिखगं, which mars the metre.

### [c44.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.42)

¹⁰ A reads व्यवस्थितान् सल्लिकठारिकामुखे । B reads व्यवस्थिताग्रम्रकठोरिकापुटे ।

### [c44.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.43)

संस्थापयेत् सप्तदिनानि धान्यगं  
ततः प्रयोज्यं रसजारणादिकम् ॥  
\[टीका—जारणायां क्षारविधानमाह—\]  
जम्बौरबोजपूरक¹चाङ्गेरीवेतसाम्लसंयोगात् ।  
क्षारा भवन्ति नितरां गर्भद्रुतिजारणे शस्ताः² ॥  
\[टीका—रसे विड्योजनमाह—\]  
विड़मधरोत्तरमादौ दत्त्वा सूतस्य चाष्टमांशिन³ ।  
कुर्य्याज्जारणमेवं क्रमक्रमाद्वर्द्धयेदग्निम्⁴ ॥

### [c44.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.44)

¹ A reads बीजपूरक, which is incorrect The word बीजपूर is not found in B

### [c44.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.45)

² गर्भस्रुतिजारणा स्रस्ता is an incorrect variant in A

### [c44.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.46)

³ A has दत्वा सूतं चाष्टमासेन, which is not correct as it destroys the metre as well as sense

### [c44.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.47)

⁴ A reads वर्द्धयेदग्नि, which is grammatically incorrect

### [c44.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.48)

अष्टमः पटलः

### [c44.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.49)

\[टीका—अथ रसरागोऽभिधास्यते—  
अभ्रकजीर्णस्य छायाविशेषमाह—\]  
जीर्णाभ्रको⁵ रसेन्द्रो  
दर्शयति⁶ घनानुम्पिनीं छायाम्⁷ ।  
कृष्णां रक्तां पीतां  
सितां⁸ तथा सङ्गरं मिश्रा⁹ ॥

### [c44.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.50)

⁵ A reads जीर्णाभ्रक, which mars the metre.

### [c44.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.51)

⁶ A reads दृहस्यति, which is incorrect.

### [c44.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.52)

⁷ घनानुकाम्पिनी काथा is the variant in A घनानुक्रपर्णच्छाया is the variant in B Both the reading seem to be incorrect

### [c44.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.53)

⁸ कृष्णं रक्तं पीतं सितं is the reading in A, which is incorrect

### [c44.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.54)

⁹ A reads दृदा संकरोमिश्राः, which is incorrect.

### [c44.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.55)

\[टीका—अभ्रकयोगाद्वर्णविशेषमाह—\]  
कृष्णाभ्रकेण बलवत्¹ सितरागैर्यूच्यते² रसेन्द्रस्तु ।  
श्वेतैः रक्तैः पीतैः वह्नेः खलु वर्णतो ज्ञेयः³ ॥  
\[टीका—अथ रञ्जितरसप्रशंसामाह—\]  
अथ निजमेव हि वर्णं⁴  
न जहाति यदा स रज्यते⁵ रागैः  
क्रमश्रो हि भक्ष्यमाणो⁶  
निर्भिक्तो⁷ रञ्जनं कुरुते ॥  
\[टीका—अभ्रसत्त्वादीनां योगे रसे व्यवस्थामाह—\]  
बलमास्तेऽभ्रकसत्त्वे जारणामाः प्रतिष्ठितास्तीक्ष्णे⁸ ।  
बन्धश्च सारलोहे⁹ सारणमथ¹⁰ नागवङ्गाभ्याम्¹¹ ॥  
\[टीका—सर्ब्बकरणं तीक्ष्णमाह—\]  
क्रामति तीक्ष्णेन रसः तीक्ष्णेन¹² जीर्य्यते क्षणाद्ग्रासः¹³ ।

### [c44.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.56)

¹ ये॑ताभ्रकेण बलवान् is the variant in A, which is incorrect

### [c44.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.57)

² A reads भितरागै. पूर्व्यते ।

### [c44.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.58)

³ A has भविद्गतो ज्ञेयं, which has no clear sense. B has वह्निवर्संतो ज्ञेयः, which mars the motre

### [c44.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.59)

⁴ B reads भय निजकर्मवर्णं, which is not correct

### [c44.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.60)

⁵ A reads यथा रखजोर्ध्यते, which is grammatically incorrect

### [c44.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.61)

⁶ A roads भक्ष्यमाणा, which is incorroct. B reads क्रमशो बच्यमाणो, which is also incorrect

### [c44.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.62)

⁷ A reads नारक्तो ।

### [c44.63](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.63)

⁸ A reads erroneously प्रतिष्ठिता तीक्ष्णा ।

### [c44.64](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.64)

⁹ A reads सारफलाहे., which is incorrect

### [c44.65](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.65)

¹⁰ A roads क्रामणमथ ।

### [c44.66](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.66)

¹¹ B reads नागवङ्गमतः ।

### [c44.67](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.67)

¹² A roads तीक्ष्णौ च ।

### [c44.68](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.68)

¹³ A reads ग्रासे, which is incorrect

### [c44.69](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.69)

हेम्नो योनिस्तीक्ष्णं¹ रागान् गृह्णाति तीक्ष्णेन ॥  
\[टीका—तीक्ष्णहिङ्गलयोगेन गुणाधिक्यमाह—\]  
तदपि च दरदेन हतं कृत्वा माक्षीकेण रविसहितम्²।  
वासितमपि वासनया घनवच्चार्थञ्च जात्यञ्च ॥  
\[टीका—तीक्ष्णवदेतानाह—\]  
कान्तं वा तीक्ष्णं वा काण्डीं वा वज्रसस्यकं वापि³।  
एकतमं सर्व्वं वा रसरजने सङ्करोऽभीष्टः⁴ ॥  
\[टीका—स्वे स्वे विकारे वक्ष्यमाणमाह—\]  
कुटिले⁵ वलमप्यधिकं रागस्तीक्ष्णे तु पन्नगे स्नेहः⁶।  
रागस्नेहवलानि तु कमले शंसन्ति धातुविदः⁷ ॥  
सर्व्वैरभिलोहैर्माक्षिकमहितैरमृतैस्तथा गर्भे।  
विड़योगेन तु जीर्ण्णो रसराजो विशति लोहेषु ॥⁸  
\[टीका—रसबन्धाना मारणे विधानमाह—\]  
तालकं⁹दरदशिलाभिः क्षीरक्षाराम्ललवणसहिताभिः।  
समकद्दिगुणत्रिगुणान् पुटो वहेद्वङ्गशस्त्रादीन्¹⁰ ॥  
\[टीका—पुटितधातुकृत्यमाह—\]  
रक्तास्नेहनिषेकैः सेकं¹¹ कुर्य्याद्रसस्य पिष्टिरियम्¹² ।

### [c44.70](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.70)

¹ A reads व्योनिस्तीक्ष्णं, which has a defective metre

### [c44.71](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.71)

² B has omitted कृत्वा माक्षीकेण रवि ।

### [c44.72](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.72)

³ काण्डाँ वा वज्रशम्यकादीना, a variant in B

### [c44.73](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.73)

⁴ रसेपि हि रसायने विद्यात्, variant in A

### [c44.74](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.74)

⁵ This is not found in B

### [c44.75](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.75)

⁶ A reads erroneously पन्नगमंह ।

### [c44.76](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.76)

⁷ A reads धातुविध, which is incorrect.

### [c44.77](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.77)

⁸ This sloka is not found in B

### [c44.78](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.78)

⁹ A reads तारकं ।

### [c44.79](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.79)

¹⁰ निवासयेद्वङ्ग गन्धादीन्, a variant in A, which has a defective metre.

### [c44.80](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.80)

¹¹ B reads शैयं ।

### [c44.81](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.81)

¹² A reads दृष्टिष्टियं, which is incorrect

### [c44.82](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.82)

चारणजारणमात्रात् कुरुते रसमिन्द्रगोपनिभम् ॥  
\[टीका—मुख्यत्वेन ताम्रप्रशंसनमाह—\]  
अथवा¹ केवलममलं कमलं दरदेन वापितं कुरुते ।  
त्रिगुणं जीर्णं जीर्णे² लाक्षारससन्निभं सूतम् ॥  
\[टीका—विध्यन्तरमाह—\]  
रक्ताम्णगलितपशुजल-  
बहु³भाविताप्थगन्धकशिलानाम्⁴।  
एकेन वापिसमृतं⁵  
कमलं रञ्जयति रसराजम् ॥  
\[टीका—रागाधिकारि-गन्धकादीनाह—\]  
बाह्यो गन्धकरागो⁶ विलुलितरागे⁷ मनःशिलाताले ।  
माक्षीक⁸सत्त्वरसकौ द्वावेतौ⁹ रञ्जने शस्तौ ॥  
\[टीका—प्रधानयोः ताम्रखर्परयोः कृत्यमाह—\]  
क्रमवृद्धैः रविरसकैः¹⁰ संशुद्धो मूकमूषिकाध्मातः¹¹ ।

### [c44.83](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.83)

¹ B reads erroneously अद्य।

### [c44.84](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.84)

² त्रिगुणं हि चौर्णंजौणं, a variant in B.

### [c44.85](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.85)

³ The word बहु is omitted in B, which renders the metre defective.

### [c44.86](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.86)

⁴ A reads गन्धकशिलाभिः ।

### [c44.87](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.87)

⁵ A reads वापतसृतं, which seems to be incorrect.

### [c44.88](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.88)

⁶ A reads संधकराग, which is incorrect

### [c44.89](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.89)

⁷ A reads शितरागो। B reads विलुलितरागेण। Both the readings are grammatically incorrect.

### [c44.90](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.90)

⁸ B reads माक्षिक, which mars the metre.

### [c44.91](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.91)

⁹ B roads द्वाव्यं हि, which seems to be incorrect.

### [c44.92](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.92)

¹⁰ A reads क्रमवृद्ध रविरसैर्कैः। B reads क्रमशस्तो रविरसको। We have adopted the above reading after collating the texts.

### [c44.93](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.93)

¹¹ मूषिकासुनिप्मातः, a variant in A, which mars the metre मूकसूषिकाध्मातो, a variant in B.

### [c44.94](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.94)

त्रिगुणं जीर्णे जीर्णे¹ हेमाभो जायते² सूतः ॥  
\[टीका—अभ्रकयोगमाह—\]  
अथ³ कृष्णाभ्रकचूर्णं पुटितं रक्तं भवेत्तथा⁴ शकलम् ।  
त्रिगुणं जीर्णे जीर्णे⁵ हेमद्रुतिसंनिभः सूतः⁶ ॥  
\[टीका—स्वर्णमारणमाह—\]  
त्रिगुणेन माक्षिकेण तु कनकं च मृतं रसातालश्रुतम्⁷ ॥  
पटुसहितं तत् पक्कं⁸ दृढिकया यावदिन्द्रगोपनिभम् ॥  
\[टीका—एतद्भक्ष्मजीर्णसूतस्य लक्षणमाह—\]  
तच्चूर्णे सूतवरे त्रिगुणं जीर्णे हि⁸ जीर्णे तु ।  
द्रुतहेमनिभः सूतो⁹ रञ्जति लोहानि सर्व्वाणि¹⁰ ॥  
\[टीका—सर्वेषां धातूनां रसानामुत्तरोत्तरविशेषत्वमाह—\]  
पत्रादष्टगुणं सत्त्वं सत्त्वात्त्वष्टगुणं द्रुतिः ।

### [c44.95](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.95)

¹ A reads जीर्णं जीर्णं । B reads चोर्णे जीर्णे ।

### [c44.96](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.96)

² A reads द्रुतिहेमनिभो भवेत्, (द्रुति = द्रुत)। B reads द्विमवर्णाभो जायते, which mars the metre

### [c44.97](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.97)

³ A roads अथवा, which destroys the metre

### [c44.98](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.98)

⁴ A omits तथा ।

### [c44.99](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.99)

⁵ A reads जीर्णं जीर्णं, which seems to be incorrect B reads चीर्णे जीर्णे ।

### [c44.100](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.100)

⁶ हेमध्रुति(?)संनिभो भवेत् सूतः, a variant in A

### [c44.101](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.101)

⁷ कनकञ्च रसताप्ययुत, a variant in A, which is a defective metre The reading of B, which we have adopted, is also a defective metre The words चेत् or स्यात् should be added after the word युतम् ।

### [c44.102](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.102)

⁸ A reads जीर्णं । B reads चोर्णं हि ।

### [c44.103](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.103)

⁹ द्रुतहेमनिभसूतो, a variant in A, which seems to be incorrect,

### [c44.104](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.104)

¹⁰ A has जरति लोहानि सर्व्वानि । B has रञ्जयति लोहानि सर्व्वाणि । Both the readings have defective metre,

### [c44.105](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.105)

द्रुतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्विबीजं तु जारयेत् ॥¹

### [c44.106](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44.106)

¹ This verse is found in A after the verse तारकण्टरटशिलाभि. &c (vide ante p. 336) and runs thus —

## Linked texts (1)

- [Rasahṛdaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.parada.rasahrdaya) — Govinda, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c44) · Pramāṇa
