<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c45.s1

# History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c45.s1: एकादशः पटलः।

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c45.s1

- **Language:** English

### एकादशः पटलः।

### [c45.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.1)

छागास्थिभस्मनिर्मितमूषां कृत्वामलकाकारां ।  
दलयोगे घनरन्ध्रां टंकणविषगुञ्जाक्षतलेपां ॥

### [c45.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.2)

\[टीका—अथ ग्रन्थकारयितुर्वंशवर्णनमाह—\]

### [c45.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.3)

शीतांशुवंशसम्भवहृहयकुलजन्मजनितकुल⁸महिमा।

### [c45.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.4)

⁸ कुल is not found in B

### [c45.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.5)

जयति श्रीमदनरथः¹ किरातनाथो रसाचार्य्यः ॥  
\[टीका—अथ चास्य कारयितुर्गुणवर्णनमाह—\]  
यस्य स्वयमवतीर्णा रसविद्या सकलमङ्गलाधारा² ।  
परमश्रेयसहेतुः श्रेयसि परमेष्ठिनः पूर्व्वम्³ ॥  
येन चतुर्व्वर्ण्यम्लेच्छादिव्याधादिलब्धसत्वाभम्⁴ ।  
दक्षिणरसा गृहीता⁵ आदिवराहेणेव महाप्रलये ॥⁶  
नष्टशरीरविवर्णा हीनाङ्गाः कुष्ठिनो गुणाद्यस्य ।  
अभिनवसोमेश्वरतामापुरपि पुनर्नवैरङ्गैः ॥  
\[टीका—कर्त्ता स्वनाममहत्त्वं सूचयन्नाह—\]  
तस्मात् किरातनृपतेः बहुमानमवाप्य रससुकर्मरतः⁷ ।  
रसहृदयाख्यं तन्त्र⁸ विरचितवान् भिक्षुगोविन्दः⁹ ॥  
नम्वा मङ्गलविष्णोः सुमनोविष्णोः सुतेन तन्त्रोऽयम्¹⁰ ।  
श्रीगोविन्देन कृतः¹¹ तथागतः श्रेयसे भूयात् ॥¹²

### [c45.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.6)

¹ स जयति श्रीमदनथ, a variant in B,

### [c45.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.7)

² C reads सकलमङ्गलाचारा ।

### [c45.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.8)

³ Of the latter half C has only परं सहेतु ।

### [c45.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.9)

⁴ C reads चतुर्व्वर्ण्यम्लेच्छादिव्यादावलब्धसत्वाभम्, which seems to be incorrect Cf Patala 1, in which the following verse is given --किरातगोपादिकतापसाद्यवनेचराक्षात्-कुशलास्तथान्‍ये । विदति नानाविधभेषजाना प्रमाणवर्णप्रकृतिनामजातीः ॥

### [c45.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.10)

⁵ दशनिन्दुरस गृहीत्वा is the incorrect reading in C \[In the case of किरातनाथ रसा, गृहीता, 1 e, collected रसs--mercury, minerals, &c and दक्षिण is favorable, and in the case of आदिवराह रसायगृहीता, 1 e , lifted up the earth \]

### [c45.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.11)

⁶ This verse and the next are not found in B.

### [c45.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.12)

⁷ C reads रसकर्मोपदेशतो दृष्टा, which destroys the metro

### [c45.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.13)

⁸ C reads रसहृदयेष्संतं, which seems to be incorrect

### [c45.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.14)

⁹ C reads विरचिताथा भगवद्गोविन्दः, which is incorrect

### [c45.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.15)

¹⁰ C has रसाटव्यनाम तन्त्रोयम्, which is incorrect.

### [c45.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.16)

¹¹ C has श्रीमद्भगवद्गोविन्देन कृतं, which mars the metre

### [c45.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.17)

¹² This verse and the next are not found in B

### [c45.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.18)

अष्टादशसंस्कारं रसेन्द्रदेवस्य दिव्यतनु दृष्ट्वा।  
लिखितमिदं पुण्यतमं रसहृदयमवाप्यते सकलम् ॥

### [c45.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.19)

इति श्रीमद्भगवद्गोविन्दविरचितं रसहृदयं समाप्तम्¹

### [c45.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.20)

¹ MS. A ends abruptly with the colophon, which runs thus :—इति श्रीगोविन्द-भगवत्पादविरचिते रसह्ददये जीर्णरसक्रियाधिकार एकविंशतितमः पटलः ॥ The author's account of himself is altogether wanting in it. B has "इति सकलरसवैद्यकुलकिरीट-भूषायमाणारुणपादपद्मराग सकलविद्यापारीण श्रीमद्भिक्षुगोविन्दकृतौ रसहृदयः समाप्तः। इति श्रीमत्कुरलवंशपयोदधिसुधाकरमित्रमहीशात्मजश्रीचतुर्भुजविरचिवाया . . . खण्डे बाला-न्वयवोधिकाख्याया रसहृदयटीकाया रसप्रशंसात्मक एकोनविंशोऽववोधः। इति श्रीः” ॥

### [c45.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.21)

शुभमस्तु।

### [c45.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.22)

संवत् १६०४ समये ज्येष्ठ वदि १३ भौमे जगन्नाथभट्ट लेखि॥ श्रीराम हाल संवत् १८८० पौष वदि ३ भौमे।

## Cites (1)

- [Rasahṛdaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.parada.rasahrdaya.1) — Govinda, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1) · Pramāṇa
