<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c45

# History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c45: नवमः पटलः ।

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c45

- **Language:** English

## Contents

- [c45.s1 एकादशः पटलः।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1) — 22 parts

### नवमः पटलः ।

### [c45.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.1)

\[टीका—बीजप्रशंसनमाह—\]

### [c45.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.2)

इति रक्तोऽपि रसेन्द्रो बीजेन विना न कर्मकृद्भवति ।  
द्विविधं तत् पीतसितं² नियुज्यते सिद्धयेच्च रसम्³ ॥

### [c45.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.3)

² B reads पीतं सितं, which destroys the metre

### [c45.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.4)

³ नियुद्यये सिद्धयेच्च रसं, an incorrect variant in A नियुज्यते सिद्धमेव तत, a variant in B. Both texts are collated in our adopted reading.

### [c45.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.5)

\[टीका—रसोपरसधातूनां बहुविधत्वात् शोधनमाह—\]

### [c45.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.6)

तस्य विशुद्धिर्बहुधा⁴ गगनरसोपरसलोहचूर्णैश्च ।  
द्विविधं बीजं तैरपि नाशुद्धैः शुध्यते कदाचिदपि⁵ ॥

### [c45.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.7)

⁴ रक्षति गुद्धिर्धात्वा, a variant in A, wherein the first term seems to be incorrect

### [c45.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.8)

⁵ B reads नैतत instead of कदाचिदपि । This is incorrect, since it contains two negatives.

### [c45.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.9)

\[टीका—अशुद्धबीजप्रभावमाह—\]

### [c45.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.10)

यः पुनरेतैः कुरुते कर्म्माशुद्धैर्भवेद्रसस्तस्य ।  
अव्यापकः पतङ्गो⁶ न रसे न रसायने योग्यः⁷ ॥

### [c45.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.11)

⁶ अव्यापकपतङ्गि, a variant in A, which is incorrect

### [c45.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.12)

⁷ A reads योज्यै । B reads रसायनवने योग्यः । Both the readings are incorrect

### [c45.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.13)

\[टीका—रससंशृङ्कानाह—\]

### [c45.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.14)

वैक्रान्तकान्त⁸सस्यकमाक्षिक⁹विमलाद्रिदरदसत्त्वाश्च¹⁰ ।

### [c45.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.15)

⁸ A omits कान्त ।

### [c45.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.16)

⁹ A reads माचीक, which mars the metre.

### [c45.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.17)

¹⁰ A reads दणदरसक्यैच ।

### [c45.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.18)

पन्नादष्टगुणं दत्वा सत्वादिष्टगुणं द्रुति ।  
घृतेरष्टगुणं बीजं तस्माद्वीजं तु जारयेत् ॥

### [c45.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.19)

अष्टौ रसास्तथैषां सत्त्वानि¹ रसायनानि स्युः ॥  
\[टीका—उपरससंज्ञकानाह—\]  
गन्धकगैरिकसुशिल²ञ्चितिखेचरमञ्जनञ्च कङ्कुष्ठम् ।  
उपरससंज्ञमिदं³स्यात् सिखिशिखिनौ मारणोक्ताख्यौ ॥  
\[टीका—पूतिसंज्ञके आह—\]  
ताम्रारतीक्ष्णकान्ताभ्रकमण्डलोहानि⁴ नागवङ्गौ च⁵ ।  
कथितौ च पूतिसंज्ञौ⁶ तेषां संशोधनं कार्य्यम् ॥  
\[टीका—लवणक्षारसंज्ञे आह—\]  
सौवर्चलसैन्धवकं चूलिकसामुद्ररोमकविडानि ।  
षड्लवणान्येतानि तु सर्जियवटङ्कणाः क्षाराः ॥⁷  
\[टीका—शोधकद्रावकगणमाह—\]  
सूर्य्यावर्त्तः⁸ कदली कन्या⁹ कोषातकी च सुरदाली ।  
श्रीपुञ्च¹⁰ वज्रकन्दो नीरकणा काचमाची च ॥  
आमासिकरसेन तु लवणक्षाराम्लभाविता बहुशः ।  
शुद्ध्यन्ति रसोपरसा ध्माता मुञ्चन्ति सत्त्वानि ॥¹¹

### [c45.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.20)

¹ A reads चत्वारि which is not accurate.

### [c45.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.21)

² B reads शिलानक, which destroys the metre

### [c45.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.22)

³ B reads संज्ञकमिदं, which mars the metre

### [c45.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.23)

⁴ B reads सत्तलोहानि ।

### [c45.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.24)

⁵ B reads वङ्गनागौ च ।

### [c45.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.25)

⁶ B reads कथितौ दुमृवसंज्ञो which is incorrect

### [c45.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.26)

⁷ This verse is not found in A

### [c45.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.27)

⁸ A reads सूर्य्यावर्त्तकः ।

### [c45.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.28)

⁹ B reads चम्पा ।

### [c45.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.29)

¹⁰ A reads श्रिपुञ्ज ।

### [c45.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.30)

¹¹ This verse is found in A only.

### [c45.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.31)

\[टीका—शोधकद्रावकाणां शोधनद्रावणविधानमाह—\]  
स्विन्नं सञ्चारान्धैः¹ ध्मातं वैक्रान्तकं हठाद्द्रवति² ।  
तद्द्द्रुतमात्रं³ शुष्यति कान्तं शशरक्तभावनया ॥

### [c45.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.32)

¹ A reads सचारान्धैः।

### [c45.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.33)

² A reads हुताद्द्रवति, which is incorrect

### [c45.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.34)

³ A reads नद्रुतमात्रं, which is incorrect

### [c45.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.35)

\[टीका—तच्चाह—\]  
सस्यकमपि रक्तागणैः⁴ सुभावितं स्नेह रागसंयुक्तम्⁵ ।  
शुष्यति वारैः⁶ सप्तभिरतः परं युज्यते कार्ये⁷ ॥

### [c45.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.36)

⁴ B reads रसगणैः, which seems to be incorrect

### [c45.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.37)

⁵ भावनतः स्नेहरागसंसिक्तं, a variant in A

### [c45.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.38)

⁶ A reads रागैः।

### [c45.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.39)

⁷ सप्तभिरुतः परं योजयेत् कार्ये, a variant in A, which mars the metre B reads सप्तभिरमितः परं, wherein अमितः is incorrect as well as a defective metre.

### [c45.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.40)

\[टीका—तच्चाह—\]  
क्षारैः स्नेहैरादौ पश्चादाम्लेन⁸ भावितं विमलम् ।  
शुष्यति तथाच रसकं दरदं माक्षीकमप्येवम्⁹ ॥

### [c45.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.41)

⁸ B reads पयात् खण्डेन।

### [c45.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.42)

⁹ दरदमाक्षिकमप्येषं तथा शुद्धयन्ति, a variant in A, wherein the last two words are superfluous and incorrect

### [c45.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.43)

\[टीका—ताम्रशोधनमाह—\]  
तनुरविपत्रं लिप्तं¹⁰ लवणक्षाराम्लरविस्नुक्छीरैः¹¹ ।  
ध्मातं निर्गुण्डीरससिक्तं बहुशो वहेद्द्द्रवत्वञ्च¹² ॥

### [c45.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.44)

¹⁰ B reads तनुरपि पत्रलिप्तं, which has no sense

### [c45.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.45)

¹¹ A reads क्षुहि। B reads क्षुहा। Both the readings destroy the metre.

### [c45.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.46)

¹² A reads बहुशो वहेद्रक्तं । B reads बहुशो द्रबलञ्च । Both the readings are defective.

### [c45.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.47)

\[टीका—लोहशोधनमाह—\]

### [c45.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.48)

शुद्धति नागो वङ्गो घोषो रविणा च वारमुनिसंख्यैः¹।  
निर्गुण्डीरससेकै²स्तन्मूलरजःप्रवापैश्च ॥

### [c45.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.49)

¹ घोषो रविरोधमपि च मुनिसंख्यैः, a variant in A. B reads रविणा च वारमुनिभिः। Both the readings are incorrect.

### [c45.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.50)

² B reads सिताँ, which is not correct.

### [c45.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.51)

\[टीका—तच्चाह—\]

### [c45.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.52)

रक्तगणगलितपशुजलभावितपुटितं च रज्यते³ तीक्ष्णम्।  
शुद्धति कदलीशिखिरसभावितपुटितं⁴ त्रिभिर्वारैः ॥

### [c45.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.53)

³ A reads रञ्जते, which is incorrect

### [c45.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.54)

⁴ शुद्धति कदलीलाङ्गिरसभावितं पुटितं, an incorrect variant in B.

### [c45.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.55)

\[टीका—मारणमाह—\]

### [c45.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.56)

भर्व्वः शुद्धति लोहो रज्यति⁵ सुग्गोपमन्निभो वापात्।  
माक्षिकमत्त्वे शृङ्गं⁶ शुल्वं वा गन्धकेन हतम्⁷ ॥

### [c45.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.57)

⁵ A and B read रञ्जति, which is grammatically incorrect.

### [c45.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.58)

⁶ A reads सदृश। B reads दर्ददन शृं। Both are unintelligible

### [c45.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.59)

⁷ A reads शुल्वेन वा गधकेन हत। B reads मृतं।

### एकादशः पटलः।

### [c45.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.1)

छागास्थिभस्मनिर्मितमूषां कृत्वामलकाकारां ।  
दलयोगे घनरन्ध्रां टंकणविषगुञ्जाक्षतलेपां ॥

### [c45.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.2)

\[टीका—अथ ग्रन्थकारयितुर्वंशवर्णनमाह—\]

### [c45.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.3)

शीतांशुवंशसम्भवहृहयकुलजन्मजनितकुल⁸महिमा।

### [c45.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.4)

⁸ कुल is not found in B

### [c45.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.5)

जयति श्रीमदनरथः¹ किरातनाथो रसाचार्य्यः ॥  
\[टीका—अथ चास्य कारयितुर्गुणवर्णनमाह—\]  
यस्य स्वयमवतीर्णा रसविद्या सकलमङ्गलाधारा² ।  
परमश्रेयसहेतुः श्रेयसि परमेष्ठिनः पूर्व्वम्³ ॥  
येन चतुर्व्वर्ण्यम्लेच्छादिव्याधादिलब्धसत्वाभम्⁴ ।  
दक्षिणरसा गृहीता⁵ आदिवराहेणेव महाप्रलये ॥⁶  
नष्टशरीरविवर्णा हीनाङ्गाः कुष्ठिनो गुणाद्यस्य ।  
अभिनवसोमेश्वरतामापुरपि पुनर्नवैरङ्गैः ॥  
\[टीका—कर्त्ता स्वनाममहत्त्वं सूचयन्नाह—\]  
तस्मात् किरातनृपतेः बहुमानमवाप्य रससुकर्मरतः⁷ ।  
रसहृदयाख्यं तन्त्र⁸ विरचितवान् भिक्षुगोविन्दः⁹ ॥  
नम्वा मङ्गलविष्णोः सुमनोविष्णोः सुतेन तन्त्रोऽयम्¹⁰ ।  
श्रीगोविन्देन कृतः¹¹ तथागतः श्रेयसे भूयात् ॥¹²

### [c45.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.6)

¹ स जयति श्रीमदनथ, a variant in B,

### [c45.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.7)

² C reads सकलमङ्गलाचारा ।

### [c45.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.8)

³ Of the latter half C has only परं सहेतु ।

### [c45.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.9)

⁴ C reads चतुर्व्वर्ण्यम्लेच्छादिव्यादावलब्धसत्वाभम्, which seems to be incorrect Cf Patala 1, in which the following verse is given --किरातगोपादिकतापसाद्यवनेचराक्षात्-कुशलास्तथान्‍ये । विदति नानाविधभेषजाना प्रमाणवर्णप्रकृतिनामजातीः ॥

### [c45.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.10)

⁵ दशनिन्दुरस गृहीत्वा is the incorrect reading in C \[In the case of किरातनाथ रसा, गृहीता, 1 e, collected रसs--mercury, minerals, &c and दक्षिण is favorable, and in the case of आदिवराह रसायगृहीता, 1 e , lifted up the earth \]

### [c45.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.11)

⁶ This verse and the next are not found in B.

### [c45.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.12)

⁷ C reads रसकर्मोपदेशतो दृष्टा, which destroys the metro

### [c45.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.13)

⁸ C reads रसहृदयेष्संतं, which seems to be incorrect

### [c45.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.14)

⁹ C reads विरचिताथा भगवद्गोविन्दः, which is incorrect

### [c45.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.15)

¹⁰ C has रसाटव्यनाम तन्त्रोयम्, which is incorrect.

### [c45.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.16)

¹¹ C has श्रीमद्भगवद्गोविन्देन कृतं, which mars the metre

### [c45.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.17)

¹² This verse and the next are not found in B

### [c45.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.18)

अष्टादशसंस्कारं रसेन्द्रदेवस्य दिव्यतनु दृष्ट्वा।  
लिखितमिदं पुण्यतमं रसहृदयमवाप्यते सकलम् ॥

### [c45.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.19)

इति श्रीमद्भगवद्गोविन्दविरचितं रसहृदयं समाप्तम्¹

### [c45.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.20)

¹ MS. A ends abruptly with the colophon, which runs thus :—इति श्रीगोविन्द-भगवत्पादविरचिते रसह्ददये जीर्णरसक्रियाधिकार एकविंशतितमः पटलः ॥ The author's account of himself is altogether wanting in it. B has "इति सकलरसवैद्यकुलकिरीट-भूषायमाणारुणपादपद्मराग सकलविद्यापारीण श्रीमद्भिक्षुगोविन्दकृतौ रसहृदयः समाप्तः। इति श्रीमत्कुरलवंशपयोदधिसुधाकरमित्रमहीशात्मजश्रीचतुर्भुजविरचिवाया . . . खण्डे बाला-न्वयवोधिकाख्याया रसहृदयटीकाया रसप्रशंसात्मक एकोनविंशोऽववोधः। इति श्रीः” ॥

### [c45.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.21)

शुभमस्तु।

### [c45.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45.s1.22)

संवत् १६०४ समये ज्येष्ठ वदि १३ भौमे जगन्नाथभट्ट लेखि॥ श्रीराम हाल संवत् १८८० पौष वदि ३ भौमे।

## Linked texts (1)

- [Rasahṛdaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.parada.rasahrdaya) — Govinda, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c45) · Pramāṇa
