[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c46 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c46: Extracts from KAKACHANDESVARIMATA. History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c46 - **Language:** English ## Contents - [c46.s1 काकचण्डीश्वरीमततन्त्रात् समुद्धृताः श्लोकाः।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1) — 24 parts ### Extracts from KAKACHANDESVARIMATA. ### काकचण्डीश्वरीमततन्त्रात् समुद्धृताः श्लोकाः। ### [c46.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.1) ॐ नमः सदाशिवाय। ### [c46.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.2) कैलासशिखरासीनमुमा रुद्रं जगद्गुरुम्। क्रोदनंदौमहाकालौ भृंगचण्डोविनायकौ ॥ 1. योगिनीनामष्ट तत्र गुह्याद्गुह्यतरं परम्। कपाली कालरात्री च कालचंद्रकलाम्बिका¹ ॥ 2. कराली कालकर्णी च काकचण्डेश्वरी तथा। एवमादिस्तथा चान्या योगिनीगणगुह्यकैः² ॥ 3. नृत्यवाद्यसुखेशानैः सानन्दैर्हृष्टचेतसैः। तत्रस्थं भैरवं देवं योगिनीगणवेष्टितम् ॥ 4. केचित् स्तुवन्ति संहृष्टाः केचिद्गायन्ति गुह्यकाः। केचिन्नृत्यन्ति गुह्या ये केचिद्वाद्यं न कुर्व्वते ॥ 5. हृषितं³ भैरवं देवं पंचवक्त्रं विलोचनम्। तं दृष्ट्वा भैरवी दृष्टा जगतां त्रिदशेश्वरी ॥ 6. कृताञ्जलिपुटा भूत्वा कृष्णतारकलोचना। काकचण्डेश्वरी देवी उवाचेदं तु भैरवौ ॥ 7 ### [c46.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.3) ¹ The text reads कालचन्द्रकमम्बिका, which is incorrect. ### [c46.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.4) ² The text reads गुह्यकौ, which is incorrect ### [c46.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.5) ³ The text reads दृष्टं, which is not correct. ### [c46.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.6) काकचण्डीश्वरो उवाच। ### [c46.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.7) भगवन् देवदेवेश सर्वज्ञ सर्वविच्छिव¹। सर्वज्ञानप्रकाशाय अहं पृच्छामि शंकर ॥ 8 कथं कायस्थितो जीवो जीवकोऽसौ प्रकीर्त्तितः। कायस्थः कर्मणा केन स्थितः संसारपंजरे ॥ 9. जराव्याधिदारिद्र्येण ग्रस्तः संसारबंधनैः। एको व्रजति यानेन एकः स्कंधे वहेश्च तम् ॥ 10 जयजयशब्दं मांगव्यमेकस्थाने च जंतवः। किं कुर्वाणाः प्रकुर्वाणाः कस्मान्मे ब्रूहि शंकर ॥ 11 ### [c46.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.8) ¹ The text reads सर्वच्छिवः, which is not correct ### [c46.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.9) श्रीसर्वज्ञ उवाच। ### [c46.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.10) शृणु त्वं काकचामंडे साधकानां हितं प्रिये। गुह्याद्गुह्यतरं वाक्यं पृष्टोऽहं तु वरानने ॥ 12. कथयामि समासेन शृणु त्वं काकचंडिके²। यस्यार्थश्च परो नित्यः अनादिनिधनेश्वरः ॥ 13. स्वरूपो निर्गुणः शांतो विश्वव्यापी परात्परः। अनादिकर्मसंबंधः कायस्थो भवति तु सः ॥ 14. जीवे व्याधिभयं कर्म अज्ञानात् संप्रकीर्त्तितम्। तस्मात् कर्मभवात् क्लिष्टः संसारे संसरेत्तु सः ॥ 15. करोति³ विविधं कर्म संसारे काममोहितः। द्रव्योपायं न जानाति कामभोगार्थहेतुना ॥ 16 काय⁴क्लेशेन मानव्यो द्रव्योपायं करोति सः। कृषिवाणिज्यसेवयां क्रयाविक्रयविक्रये ॥ 17. ### [c46.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.11) ² The text reads काकचने, which is incorrect ### [c46.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.12) ³ The text reads करोतु, which is not accurate ### [c46.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.13) ⁴ The text reads कानक्ले शेन, which is not correct. ### [c46.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.14) वहन्ति काष्ठभारांश्च तृणभारमनेकधा । यानं यवनच्छत्रं¹ च किं करोति² करोति सः ॥ 18. कामासक्तानरः श्रीमान् कुरुते कर्म नैकधा³ । कुर्वाणाश्च नराः केचित् कामासक्तार्थचिन्तकाः ॥ 19 जायते मर्त्यलोकेऽस्मिन् दारिद्र्योपहतचेतसः । जायते नात्र संदेहो कुजखंजा नपुंसकाः ॥ 20 महासंसारबंधेन त्रिगुणेन सुयंत्रिताः । अटव्यां घोरसङ्घघाटां तां तु नयन्ति तत् ॥ 21. एतत्ते कथितं भद्रे यत्त्वं मां परिपृच्छसि । किमन्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥ 22 इति काकचंडेश्वरोमते प्रथमः पटलः । ### [c46.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.15) ¹ The text reads यवनछत्रं, which has no sense ### [c46.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.16) ² The text reads किं कुर्व्वति, which is incorrect ### [c46.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.17) ³ The text reads कुरु कर्ममनेकधा, which is incorrect. ### [c46.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.18) श्रीकाकचण्डी उवाच । ### [c46.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.19) कथयस्व महादेव कामभोगप्रसाधनः । अर्थः संपद्यते येन अक्लेशात् परमेश्वर ॥ 1 तदहं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः । आकाशगमनं देव खेचरत्वं यथा भवेत् ॥ 2. पादुकाया दले पंचदिव्यस्त्रीकामसाधनम् । रोचनं अंजनं चैव धातुवादरसायनम् ॥ 3. जलूकाबंधमित्याहुः रसस्य मारणं कथम् । जारणं रत्नकर्त्तृत्वं वज्रेभद्रावणं कथम् ॥ 4. एतत् सर्वं समासेन ब्रूहि मे त्रिपुरांतक । ### [c46.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.20) श्रीभैरव उवाच । ### [c46.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.21) शृणु त्वं काकचामंडे साधकानां हितं प्रिये ॥ 5 ### [c46.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.22) कथयामि समासेन पृथक् सिद्धार्थसाधनम् । न द्रव्येण विना सिद्धिर्न भोगाः काम एव च ॥ 6 द्रव्यहीना नरा मर्त्ये प्रेतरूपेण संस्थिताः । अटंति मर्त्यलोकेस्मिन् षष्ठ्युपद्रवकारणम् ॥ 7. \* \* \* विवं (१) तेषां जायतोपि मृतस्मृतेः । कुलं सौभाग्यरूपं च पांडित्यं ज्ञानसंस्थितम् ॥ 8. द्रव्यहीना न शोभंते प्राणहीना नरा यथा । कुत्सितो घ्राणहीनोपि केनापि वधिराः स्थिताः ॥ 9 पद्यंते मर्त्यलोकेस्मिन् द्रव्यस्थं मकरध्वजम् । तस्मात् संमाधयेद्देवि रसेन्द्रं साधकोत्तमः ॥ 10. अथातः संप्रवक्ष्यामि रसेन्द्रसाधनं तव । मारणं जारणाद्यं च द्रव्यसाधनमुत्तमम् ॥ 11. वज्रदंडः सुटंडश्च लोहदंडस्तथैव च । त्रयो विना ओषधये रसस्य मारणे हिताः ॥ 12. तान्निवोध समासेन यथा जानंति साधकाः । वज्रदंडस्तु वज्रो स्यात् लोहदंडं पुटं विड़ः ॥ 13. सुटंडं ब्रह्मदंडं च समासात् कीर्त्तितं तव । ग्राह्येत्तं समासेन साधको हृष्टमानसः ॥ 14. तद्रसं रससंयुक्तं एकीकृत्य तु मर्दयेत् । अंधमूषागतं ध्मातं रसं म्रियेत तत्क्षणात् ॥ 15 सहस्रवेधी कर्त्ता च ध्यायते स महारसः । मूषां संलेपयेत् तेन पुराग्दह्या महौषधैः ॥ 16 अधयित्वाग्निमध्ये तु रतिबंधः अयं विधिः । पश्चात् पलसहस्त्रै कं शुल्वस्य ग्राहयेद्बुधः ॥ 17. अम्लवर्गहृतं शुल्वं क्षारवर्गहृतं शुभम् । वज्रोक्षीरार्कक्षीरेण मर्दयेत् शतधा नरः ॥ 18. पुटं दद्यात् समासेन काक्षिकारहितं भवेत् । मूषागर्मादरे क्षिप्ता धामयेत् खदिरानलैः ॥ 19 ### [c46.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.23) रसेन्द्रः क्षिप्यते तत्र तारं संजायते क्षणात् । अथातः संप्रवक्ष्यामि मूषाबंधं यथा भवेत् ॥ 20. मृत्तिकाः ग्राहयेत् प्राज्ञस्तृणपाषाणवर्जिताः । तुषादग्धास्त्रयो ग्राह्या मृद्भागास्तु त्रयस्तथा ॥ 21. एक्रीकृत्य तु संबन्धे मूषां तत् कारयेद्बुधः । गोस्तनाकारसदृशीमथवामलकं कुरु ॥ 22. मूषाबंधमिति ख्यातं साधकानां हिताय वै । अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि रसस्य मारणं यथा ॥ 23 ग्राहयेत् पूर्ववद्भूयः ओषधीस्तिस्रः साधकः । मूषां संलेपयेत् तेन धाम्य कर्म समाचरेत् ॥ 24. रसेन्द्रो म्रियते क्षिप्रं कुरु कर्म यदिच्छया । वीतोदकेन कामिन हेमकर्माणि वा शृणु ॥ 25. कारयेल्लोहमयं पात्रं तस्योर्द्धं मृन्मयं शुभे । अन्योन्यपृष्ठसंलग्नं कारयेत् साधकोत्तमः ॥ 26. अधोयन्त्रेण तं धाम्य आयसं तत्र जारयेत् । तप्तखल्वोदरे घृष्टं जरते नात्र संशयः ॥ 27. तद्गुणं आयसं तत्र हेमं चाष्टगुणं ददेत् । क्षौरवच्चं तथा चारौ षट्जारौ उदिरग्रहौ । (?) ग्राहयित्वा रसं तेषां आयसं जारयेन्नरः ॥ 28. हेमं संजायते तत्र धर्मकामार्थसाधनं । दृष्ट्वा खल्वोदरे तप्ते हेमं षड्गुणतां भजेत् ॥ 29. पुरा महौषधैर्युक्तं जरते नात्र संशयः । जारिते सारितं तद्व्रात् पुनस्तं जारयेद्यदि ॥ 30 कुरुते कर्मसंघांश्च कर्म सिद्धयर्थसाधनं ॥ 31. जारणं मारणं चैव समासात् कीर्त्तितं मया । किमन्यत् पृच्छसे भद्रे तथा ते कथयाम्यहम् ॥ 32. इति श्रीकाकचंडेश्वरीमते द्वितीयः पटलः । ### [c46.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46.s1.24) अथान्यं संप्रवक्ष्यासि अभ्रकस्य यथाक्रमम् ॥ 20. द्रावणं अभ्रकस्येव समासेन विधीयते । चौरकंचुकिचूर्णेन तद्रसेनाभिभावितं ॥ 21. निर्गुण्डीवज्रटङ्क' तु तद्रसे भावितं कुरु । एकैकं सप्तवारंस्तु भावयेत् साधकोत्तमः ॥ 22. (भावमान्ते) अभ्रकस्य अम्ले चिपिट्ठिनत्रयं । बृहत्या सप्तरात्रं तु क्षिपेटभ्र' नरोत्तमः ॥ 23. तेन कल्केन पत्राणि लेपयेदभ्रकस्य च । कांस्यपात्रेण \* \* \* स्तारि साधकोत्तमः ॥ 24. सूर्य्यधाम्नि ततो धाप्यः सप्ताहं साधकोत्तमः । द्रवते नात्र संदेहः प्रियं दृष्ट्वा यथा स्त्रियः ॥ 25. रसस्य भागमेकं तु द्रुतभागसमं कुरु । एकीहत्य तु तद्दाम्यं म्रियते नात्र संशयः ॥ 26 लक्षांशवेधकोऽसौ हि जायते नात्र संशयः । अथान्यं संप्रवक्ष्यामि यथा संजायते द्रुतिः ॥ 27 ग्राहयेदभ्रकं प्राज्ञः पीतं वा कृष्णमेव वा । पुरासंस्कारयुक्तं तु कर्त्तव्यं साधकेन तु ॥ 28 यवासा चित्रकं धारः कांचुकौवज्रदंडयोः । वज्रकंदार्कचौरं च भल्लातं टंकणं तथा ॥ 29. क्षारत्रयसमायुक्तं पटुपंचसमन्वितं । --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c46) · Pramāṇa