[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c47 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c47: Extracts from RASENDRACHUDAMANI. History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c47 - **Language:** English ### Extracts from RASENDRACHUDAMANI. ### [c47.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.1) सोमदेवविरचितात् रसेन्द्रचूड़ामणेः उद्धृताः श्लोकाः । ### [c47.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.2) रूप्येण सह संयुक्तं ध्मातं रूप्येण चेल्लगेत्¹ । तदा निरुत्थमित्युक्तं लोहं तदपुनर्भवम् ॥ एवं रूप्यं सनागं चेत् ध्मातं ताम्रे लगेद्यदि ॥ ### [c47.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.3) ¹ The text reads लघु । But रसरत्नसमुच्चय reads लगेत्, which seems to be correct. ### [c47.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.4) निष्कमाले तु नागेऽस्मिन् लोहखाय्यां हृते सति । खतो लत्तगुणां हैमीं शलाकां ग्रसति ध्रुवम् ॥ कुसुम्भतैलतप्तं तत् स्वर्णमुद्धिरति² ध्रुवम् । शुद्धनागोऽयमुद्दिष्टो वक्ति³ स्वच्छन्दभैरवः ॥ तीक्ष्णं नीलाञ्जनोपेतं ध्मातं हि बहुशो दृढ़म् । मृदुकृष्णं द्रुतद्रावं⁴ वरनागं तदुच्यते ॥ मृतस्य पुनरुद्भूतिः संप्रोक्तोत्थापनाख्यया⁵ । द्रुतद्रव्यस्य निक्षेपो द्रवे तड्ढालनं मतम् ॥ ### [c47.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.5) ² The text reads खर्यं मुद्धिरिं, which is incorrect. ### [c47.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.6) ³ The texts reads मुद्दिष्टव्यक्ति, which has no sense ### [c47.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.7) ⁴ The text has द्रुतद्रावी, which is incorrect. We have adopted the text of रसरत्नसमुच्चय । ### [c47.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.8) ⁵ The text reads साधीरुत्थापनाख्यया, which seems to be erroneous ### [c47.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.9) त्रिंशत्पलमितं नागं भानुदुग्धेन मर्दितम्। विमर्द्य पुटयेत्तावत् यावत् कर्षोवशेषितम् ॥ न तत् पुटसहस्रेण क्षयमायाति सर्व्वथा¹। चपलोऽयं समुद्दिष्टो वार्त्तिकैर्नागसम्भवः² ॥ इत्थं हि चपलः³ कार्य्यो वङ्गस्यापि न संशयः। तत्स्पृष्टहस्तसंसृष्टः केवलो बध्यते रसः ॥ स रसो धातुवादेषु शस्यते न रसायने⁴। अयं हि खर्पराख्येन⁵ लोकनाथेन कीर्त्तितः ॥ भ्रामकाख्य रजः सूक्ष्मं पञ्चमांशरसन्वितम्। कुमारीमूलतोयेन मर्दयेदेकवासरम् ॥ चाङ्गेरीस्वरसेनापि दिनमेकमनारतम्⁶। एवं भूनागघातेन मर्दयेद्दिवसद्वयम् ॥ अथैकपलमानेन तावता वपुषापि च। दशनिष्करसेन्द्रेण श्लक्ष्णापिष्टीं समाचरेत् ॥ योजयित्वाथ कल्केन यथापूर्व्वं विमर्दयेत्। ततः साररसेन्द्रेण सत्त्वेन रसकस्य च। पिष्टीं कृत्वा तु पूर्व्वेण पूर्व्वकल्केन योजयेत् ॥ अथ प्रक्षाल्य कोष्णेन⁷ काञ्जिकेन प्रशोषयेत्। ### [c47.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.10) ¹ The text has क्षयमायान्ति सर्व्वंदा, which is grammatically incorrect ### [c47.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.11) ² The text reads नागंसंभवः, which is incorrect ### [c47.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.12) ³ The text reads इत्थ' चौरपलः, which is senseless. ### [c47.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.13) ⁴ The text has रसायनम्। ### [c47.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.14) ⁵ खर्व्वाख्येन is the reading in रसरत्नसमुच्चय। ### [c47.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.15) ⁶ The text reads दिनमेकमनारसम्, which has no clear sense ### [c47.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.16) ⁷ The text reads सोष्णेन, which is unintelligible. ### [c47.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.17) पलार्धशुद्धसस्येन भृष्टगुञ्जारसेन च । विमर्द्य काञ्जिके कुर्यात् मरिचप्रमितां गुटोम्¹ ॥ निरुध्य वज्रमूषायां सन्धिवन्धं विधाय च । शुषिरैर्नवभिः² सम्यग्भस्त्राभ्यां च धमेत् खलु ॥ ततो मूषागतं सत्त्वं समादाय समन्ततः । धमेत् प्रकटनूषायां वङ्गनालेन शुद्धये ॥ दशशाणं हि तत्सत्त्वं भस्मना लवणेन च । सकाञ्जिकेन संवेष्ट्य पुटयोगेन शोधयेत् ॥ द्विनिष्कप्रमिते तस्मिन् पूर्व्वप्रोक्तेन भस्मना । अशीतिगुणितं नागं ध्वात्वा निर्वाहयेत् खलु ॥ इयतां³ पूर्व्वसूतोऽसौ जीयते न कथञ्चन । चपलोऽयं समुद्दिष्टो लोकनाथेन शम्भुना ॥ अनेनापि रसः शीघ्रं बध्यते पूर्व्ववत् खलु । कारवल्लीजटाचूर्णैर्दशधा पुटितो हि सः । भवेन्नागविनिर्मुक्तो ग्रासं गृह्णात्यशेषतः ॥ सुखं प्रकटनूषायां भवेच्च विगुणोत्तरम्⁴ । जीर्णग्रासो रसोह्येष देहलोहकरो भवेत् ॥ सोऽयं श्रीसोमदेवेन कथितोऽतीव निश्चितम् ॥ भूभुजङ्गभक्षत्तोयैः⁵ प्रक्षाल्यापहृतं⁶ रजः । कृष्णवर्णं हि तत् प्रोक्तं धौताख्यं⁷ रसवादिभिः ॥ ### [c47.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.18) ¹ The text reads मरिचप्रमिता गुटौ, which is incorrect ### [c47.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.19) ² The text reads शिशिरैर्नवभि., which has no sense ### [c47.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.20) ³ The text reads इयता, which is incorrect ### [c47.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.21) ⁴ The text reads विगुणोत्तरा, which is incorrect, ### [c47.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.22) ⁵ The text reads ताद्यै, which is not accurate ### [c47.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.23) ⁶ The text has अपहृतं, which is not accurate ### [c47.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.24) ⁷ The text reads धौताखं, which is not correct ### [c47.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.25) स्वरूपस्य विनाशेन पिष्टतापादनं हि यत्। विप्लुषिर्विर्जितः¹ सूतो नष्टपिष्टः स उच्यते ॥ अथ यन्त्राणि वच्यन्ते रसतन्त्राण्यनेकशः²। समालोक्य समासेन सोमदेवेन सांप्रतम् ॥ ऊर्ध्वपातनयन्त्रं हि नन्दिना परिकीर्त्तितम् ॥ ### [c47.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.26) ¹ But रसरत्नसमुच्चय reads विवद्भिर्निर्जित' । ### [c47.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.27) ² But रसरत्नसमुच्चय reads चशेषतः । ### [c47.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.28) कोष्ठि(ष्टि)कायन्त्रमेतद्धि नन्दिना परिकीर्त्तितम् ॥ ### [c47.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.29) विन्ध्याद्रौ हिमपर्व्वते च मलये गोमन्तके श्रीगिरौ सह्याद्रावथ पारियात्रकगिरौ किंकिंविधानामलये । माहेन्द्रेऽप्यथ चाह्लवत्क्षितिधरे तद्रूपनामाधिकं गोपाभीरकसिद्धवैद्यमुखतो वैद्यः समाविदरताम् ॥ ### [c47.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47.30) इति श्रीकरवालभैरवपुरवरपतिश्रीसोमदेवविरचिते रसेन्द्रचूड़ामणौ रससूत्रस्थाने रसमहिम- निरूपणं नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः । ## Linked texts (2) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasendracūḍāmaṇi](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasendracudamani) — Somadeva (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c47) · Pramāṇa