[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c48 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c48: Rasaprakasasudhakara. History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c48 - **Language:** English ## Contents - [c48.s1 यशोधरविरचितात् रसप्रकाशसुधाकरात् उद्धृृताः श्लोकाः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1) — 27 parts ### Rasaprakasasudhakara. ### यशोधरविरचितात् रसप्रकाशसुधाकरात् उद्धृृताः श्लोकाः । ### [c48.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.1) विमलसूतवरो हि पलोन्मितं तदनु धातुघटोत्पटकौंचिकाः । पृथगिमाश्च चतुःपलभागिकाः स्फटिकशुद्धपलाष्टसमन्विताः । सह जलेन विमर्द्द्य च यामकं लवणकाङ्क्षजलेन विमिश्रितम् । उदितधातुगणस्य च मूषिकां कुरु रसं विनिवेशय तत्र वै । डमरुकाभिधयन्त्रवरेण तं द्विदृशयाममजाचयवह्निना । पवनपित्तकफक्षयकारकं सकलरोगहरं परमं सदा । गजपतेर्बलवद्बलदो नृणां द्विजपतौक्षणवन्नयनप्रदः । युवतिकामविलासविधायको भवति सूतवरः सुखदः सदा । सघनसाररसः किल कान्तिद- स्त्वखिलकुष्ठहरः कथितो मया ॥ इति कर्पूररसः ॥ उदयभास्करनामरसो ह्ययं भवति रोगविशान्तकरः स्वयम् । ### [c48.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.2) मगधिकामधुना सह गुञ्जिकार्- द्वयमितश्च सदा परिसेवितः । ललितकामविलासविधायकः स्थविरकोऽपि रतौ तरुणायते ॥ गटहरो बलटोऽपि हि वष्टिठो भवति कम्म्रविपाजज्रोगहा । सकलसूतकशास्त्रविमन्त्रणो द्विजवरेण मया प्रकटोकृतः ॥ इति उदयभास्कररसः ॥ अदिदानीं प्रवक्ष्यामि धातुशोधनमारणम् । अनुभूतं मया किञ्चित् किञ्चिच्छास्त्रानुसारतः ॥ सुवर्णं रजतं चेति लोहं शुद्धमुदीरयेत् । ताम्रं चैवाश्मसारञ्च नागवङ्गे तथैव च ॥ तीक्ष्णलोहं निगदितं द्वितयं रसवेदिभिः । ममित्रलोहवितयं सौराष्ट्रीतिवर्त्तकाः । एतेऽष्टौ धातवो ज्ञेया लौहान्येवं भवन्ति हि ॥ अथ रसकगुणाः । द्विविधो रसकः प्रोक्तः कारवेल्लकदुर्दुरः¹ । सत्त्वपाते परः प्रोक्तः प्रथमश्चौषधादिषु ॥ स तुं² मेहहरश्चैव पित्तश्लेष्मविनाशनः । रञ्जनः पारदस्याथ नेत्ररोगक्षयापहः³ ॥ ### [c48.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.3) ¹ The text reads काणौ वमवद्दुर्दर, which appears to be incorrect ### [c48.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.4) ² The text reads सुतं, which seems to be incorrect. ### [c48.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.5) ³ The second hemistich is wanting in the text. We have adopted the reading of रसम्न्रसमुच्चय । ### [c48.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.6) पारदो रसकश्चैव देहलोहकरावुभौ । नागार्जुनेन कथितौ सिद्धौ श्रेष्ठौ रसावुभौ ॥ कृतौ येनाग्निसहनौ सूतखर्परकौ शुभौ । तेन स्वर्णमयी सिद्धिरर्जिता¹ च न संशयः ॥ रसको द्रावितः सम्यक् निक्षिप्तो रसपूरके । निर्मलत्वमवाप्नोति सप्तवारं निमज्जितः² ॥ काञ्जिके वाथ तक्र³ वा नृमूत्रे³ मेषमूत्रके । द्रावितं ढालितं⁴ सम्यक् खर्परं परिशुध्यति ॥ खर्परं रेचितं शुद्धं स्थापितं नरमूतके । रञ्जयेन्मासमेकं हि ताम्रं स्वर्णप्रभं वरम् ॥ वचाहरिद्रात्रिफला-गृहधूमैः ससैन्धवैः । भल्लातकैष्टङ्गणैश्च क्षारैरम्लैश्च मर्दितम्⁵ ॥ पादंशसंयुतैर्मूषां वृन्ताकफलसन्निभाम् । निरुध्य शोषयित्वा च मूषामुखोरि न्यसेत् ॥ प्रध्माते खर्परे ज्वाला सिता नीला भवेद्यटि । लोहसंदंशके मूषां धृत्वा कृत्वा ह्यधोमुखीय् ॥ भूम्यामाढालयेत् सत्त्वं यथा नाळं न भज्यते । तदा सीसोपमं⁶ सत्त्वं पतत्येव न संशयः ॥ अनेनैव प्रकारेण वारत्रयहते सति । विनिःसरेत् सर्व्वसत्त्वं सचिंगु(?) गुरुणोदितम् ॥ ### [c48.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.7) ¹ The text reads सिद्धी राजिता, which is not accurate. ### [c48.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.8) ² The text reads निमज्जितं, which is incorrect ### [c48.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.9) ³ The text has only मूत्रे, which mars the metre. ### [c48.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.10) ⁴ द्राविते ढालिते is the reading of the text, which is evidently an error. ### [c48.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.11) ⁵ The text reads वर्जित, which seems to be incorrect. ### [c48.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.12) ⁶ रस्रत्नसमुच्चय says वङ्गाभं । See Chap. II. Verse 161. ### [c48.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.13) अथ सौराष्ट्रोगुणाः। ### [c48.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.14) सौराष्ट्रदेशे सञ्जाता खनिजा¹ तुवरी मता। या लेपिना श्शेतवस्ते रङ्गबन्धकरी हि सा ॥ फुल्लिका खटिका² तहत् द्विप्रकारा प्रशस्यते । किञ्चित् पीता च सुस्निग्धा गरदोषविनाशिनी ॥ श्श्वेतवर्णा परा भाम्या फुल्लिका लोहमारणे ॥ कषाया मधुरा काङ्क्षी कटुका विषनाशिनी । व्रणघ्नो कफहा चैव नेत्रव्यापन्निटोपहा ॥ कण्ठरोगहृश मा तु पारटे वीजजारणो । धान्याम्ले तुवरी क्षिप्ता शुष्यति विदिनेन वै ॥ क्षारैर्गन्धैश्च मृदिता धाता सत्वं विमुञ्चति । तत् सत्त्वं धातुवादार्थे चौषधे नोपपद्यते ॥ ### [c48.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.15) अथ पुटानि लिख्यन्ते । ### [c48.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.16) भूम्यां वै खन्यते गत्तं द्विहस्तं चतुरस्रकम् । छागलेन सहस्रेण पूरयेत्तदनन्तरम् ॥ औषधं धार ### [c48.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.17) उर्द्धग्निं ज्वालयेत् सम्यक् सोऽयं गजपुटो भवेत् ॥ इति गजपुटः ॥ उपलं पिष्टकं छाणमुत्पलञ्च गरिण्डकम्। छागोपलसारौ च तचरा¹ छागणाभिधाः ॥ अरत्निमात्रे कंडे च वाराहपुटमुच्यते² ॥ इति वाराहपुटः ॥ वितस्तिद्वयमानेन गत्तं चैवचतुरस्रकम्³। कुक्कुटाख्यं पुटं विद्रादौषधानाञ्च साधनम् ॥ इति कुक्कुटपुटः ॥ छागणैरष्टभिः सम्यक् कपोतपुटमुच्यते ॥ इति कपोतपुटः ॥ तुषैर्वा गोवरैर्वापि रसभस्मप्रसाधनम् । माणिकाहयमानेन गोवरं पुटमुच्यते ॥ इति गोवरपुटः ॥ मृद्भाण्डे तु प्रपूर्यैवं मध्ये द्रव्यं तु विन्यसेत् । अधस्ताज्ज्वालयेद्वह्निं मृद्भाण्डपुटमुच्यते ॥ इति (मृद्)भाण्डपुटः ॥ गत्तं तु बालुकापूर्गे मध्ये द्रव्यं तु विन्यसेत् । उपरिष्टादधस्ताच्च वह्निं कुर्य्यात् प्रयत्नतः । तद्वालुकापुटं सम्यगुच्यते शास्त्रकोविदैः ॥ इति बालुकापुटः ॥ ### [c48.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.18) ¹ रसरत्नसमुच्चय reads वराटो । ### [c48.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.19) ² The text reads अभिधावेष कुंडे च वाराहपुटमव्ययः, which seems to be incorrect ### [c48.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.20) ³ The text reads गत्ते कुर्याच्चतुरस्रकं, which mars the metre ### [c48.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.21) मूषिकां भूमिमध्ये तु स्थापितां द्व्यङ्गुलादधः । उपरिष्टात् पुटं दद्यात्¹ तत् पुटं भूधराभिधम् ॥ इति भूधरापुटः ॥ गोवरैर्वा तुषैर्वापि मात्राकर्षमितैः पुटम् । यत्र तल्लावकाख्यं स्यान्मृदुद्रव्यस्य साधने ॥ इति लावकापुटः ॥ इति श्रीपद्मनाभसूनुश्रीयशोधरविरचिते रसप्रकाशसुधाकरे दशमोऽध्यायः । ### [c48.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.22) ¹ The text reads दवा, which is incorrect. ### [c48.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.23) अथातः संप्रवक्ष्यामि धातूनां कौतुकं परम् । स्वानुभूतं मया किञ्चित् श्रुतं यच्छास्त्रतः खलु ॥ तदहं कथयिष्यामि यत् कृत्वा न सुखी भवेत् ॥ रसकं दरदं ताप्यं गगनं कुनटीसमम् । रक्तस्नुहीपयोभिश्च मर्दयेद्दिनसप्तकम् ॥ जलयन्त्रेण वै पाच्यं चतुर्विंशतियामकम् । तेन वेध्यं द्रुतं ताम्रं तारं वा नागमेव वा ॥ सहस्र(शत)वेधी तु तत्कल्को जायते नात्र संशयः ॥ एकभागस्तथा सूतो वज्रवङ्गाथ मर्दितः । खल्ले निर्निंप्पाच्य रसे पञ्चभागसमन्विते । वेत्रयष्ट्या च रागिण्या पीतकल्कं प्रजायते ॥ षोडशांशेन दातव्यं द्रुते ताम्रे सुशोभने । जायते प्रवरं हेम शुद्धं वर्णचतुर्दशम् ॥ इति हेमक्रिया ॥ ### [c48.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.24) स्वर्णमाक्षिकं संस्वेद्य काञ्जिके दिवसत्रयम् । चर्मरंग्या(गा)रसेनैव मर्दयेद्दिनसप्तकम् । जलेन धौतं तावच्च यावद्धेमनिभं भवेत् ॥ दरदं रसदेशौर्यं¹ गोमूत्रेणैव स्वेदयेत् । दोलायन्त्रेऽह्नि² चत्वारि पश्चाच्छुद्धतमो भवेत् ॥ मनःशिला पद्मनिभा रक्ता चैव सुशोभना । स्वेदिता मुनिपुष्पस्य रसेनैव तु दोलया । याममर्द्धमिता शुद्धा सर्व्वकार्येषु योजयेत् ॥ नवसारस्तथा सूतः शोधितोऽग्निमति स्थले । समभागानि सर्व्वाणि मर्दयेन्निम्बुकारसैः ॥ मातुलुङ्गरसेनैव कुमारीसुरसेन वा । सूर्यांतपे विमर्द्दोऽसौ पाचितो जलयन्त्रके । दिनानि त्रीणि तीव्राग्नौ कुर्य्यात्तदवतारयेत् ॥ शतांशं वेधयेत्तारं शुद्धहेम प्रजायते । जलभेदो यदा न स्यान्नात्र कार्या विचारणा ॥ शिलया मारितं नागं कुमार्य्याः स्वरसेन तु । पुटद्वादशयोगेन नागभस्म प्रजायते ॥ शतसंख्यानि वै कुर्य्यात् पुटान्‍येवं शरावके । कुमार्य्याः स्वरसेनैव भावयेद्दिनसप्तकम् । पूर्व्ववत् पुटनं कार्य्यं शतसंख्यामितं तथा । सूतगन्धशिलाटङ्कसमं चेन्नागभस्मकम् । त्रिंशदनोपलैर्दद्यात् पुटं वाराहसंज्ञकम् ॥ अनेन विधिना सम्यक् शतसंख्यानि दापयेत् । पुटान्‍येवं कृते त्रीणि शतानि द्वादशाधिकम् ॥ ### [c48.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.25) ¹ The text reads रसदेशौयो, which is incorrect. ### [c48.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.26) ² अह्नि \[अहानि\] is grammatically incorrect. ### [c48.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48.s1.27) प्याहट्टे काचमये कूपे द्वात्रिंशद्यामकम् । वालुकाग्निं प्रदद्याच्च स्वाङ्गशीतं समुद्धरेत् ॥ तद्भस्म ग्रहीतव्यं वेधयेत्तारशुल्वके । शुद्धंम भवेत्तेन नात्र कार्य्या विचारणा \* ## Linked texts (2) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasaprakāśasudhākara](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaprakasasudhakara) — Yaśodhara (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c48) · Pramāṇa