[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c49 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c49: Rasachintamani History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c49 - **Language:** English ### Rasachintamani ### [c49.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.1) मदनान्तदेव सूरिविरचितात् रसचिन्तामणेः उद्धृताः श्लोकाः । ### [c49.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.2) सैन्धवं तोरिकां सूतं कासीसं लकुचद्रवैः । विघृष्य खल्वभाण्डस्थं सर्वशूद्धा¹ दिनत्रयम् ॥ 76. इण्डिकायां तदारोप्य काष्ठवह्विर्विधीयते । दिनत्रयेऽप्यतिक्रान्ते भस्म श्वेततरं भवेत् ॥ 77. \\* \\* \\* \\* \\* \\* इति त्रयोदश भस्मसूतः । खर्परो द्वादशांशः स्यात् शिखिग्रीवं च तुल्यकं । षड्गुणं माक्षिकं नेत्रभागं ग्राह्यं मनःशिला¹ । भागत्रयमिदं ग्राह्यं शोभनागतकर्कर्‍रैः² ॥ 38 गंधकत्रयमेवास्ते काचमाचौरसैर्भृशं । दिनसप्तात्र कर्त्तव्या भावना मर्द्दनं क्रमात् ॥ 39. अधोमुखेन यन्त्रेण तेन निःसारयेद्बुधः । सत्वं तद्रसकस्याथ दृढं कार्य्यकरं परं ॥ 40 अवश्यं तद्दृढं सत्वं निर्धूमं कर्मसाधनं ॥ इति रसकसत्वपातनं । ### [c49.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.3) ¹ चापि नेत्रभागा मनःशिला is the correct reading as stated in the margin of the text ### [c49.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.4) ² त्रयो भागा अपि ग्राह्या शोभना गतकर्करा. is the correct reading as stated in the margin of the text. ### [c49.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.5) त्रिवारं गन्धकद्भूतं ताम्रहेमद्वयद्वयं । सत्वं तालस्य मासैकं योजयेत् सर्व्वकामरुं ॥ 43. ### [c49.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.6) अभ्रवर्णं भवेद्धेमं ताम्रगंधकमारितं । एतयोर्दीयते रम्थं जायते कांचनं शुभं ॥ 44. ### [c49.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.7) इति श्रीमदनांतदेवविरचिते रसचिंतामणौ हेमौकरणप्रयोगः ॥ ### [c49.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.8) पारदं सीसकं गंधं कुनटी तच्चतुष्टयं । बीजपूरांभसा पिष्ट्वा बाढं दिनचतुष्टयं ॥ 108. अथ सूक्ष्माणि पत्राणि तेन तारस्य लेपयेत् । बीजपूररसेनेतत् तप्ततिमात्राग्नितापितं ॥ 109. एकाधिका भवंत्यत्र भावनाश्चास्य विंशतिः । विशोष्यावर्त्तितं तारं भवेत्तारस्य कांचनं ॥ 110. इति चिंतामणौ हेमीकरणप्रयोगः ॥ ### [c49.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.9) हेमभागद्वयं तारं तथा ताम्रं चतुष्टयं । एकतः क्रियते पत्रमतिसूक्ष्मं निरामयं ॥ 111 जंबीरनीरसंपिष्टं खर्परस्याष्टटंककं । तेन ताम्रस्य पत्राणि लेपनीयानि वै बहु ॥ 112 आवर्त्तते पुनर्दत्वा मूषकै गलितानि च । तदा तानि भवंत्यत्र हेमरूपाणि नान्यथा ॥ 113 इति हेमीकरणप्रयोगः ॥ ### [c49.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.10) एकभागो भवेदारः तारं भागद्वयं भवेत् । वेदभागं भवेत्तीक्ष्णं सत्वं सत्वाच्च वै दश । वंगभागं भवेत्पत्रं सर्व्वमेकत्र कारयेत् ॥ 109. टंकणेन पुनः स्नातं पत्रं कृत्वास्य वल्लगं । वेलात्रयमिदं स्नातं तक्रमध्ये निवेशयेत् ॥ 110. एवं तारं भवेन्नूनं परीक्षाक्षममापणे ॥ इति तारोत्पादकं ॥ ### [c49.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49.11) तुत्थकं पिष्यते खल्वे त्रिफलाहिंगुटंकणैः । मध्वाज्यमिश्रितं ध्मातं सत्वं पातयते ध्रुवं ॥ 69. इति तुत्थकसत्वपातनं ॥ खर्परः स्वेद्यते पूर्व्वं कौलत्थेन जलेन च । वटारोहजलेनापि पर्णचूर्णेन शोभनः ॥ 75. गुड़टंकणसंमिश्रस्त्रिफलाक्वाथमर्दितः । मृन्मये कूपके कृत्वा धाम्यमानो भृशं च सः ॥ 76. श्वेतधूमोद्गमे जाते तत उत्थाप्य कूपकं । सावधानं करैश्चैव भूमौ तं चाध आनयेत् ॥ 77. पुनश्च ध्मायते कूपः तथाज्ञातं च तं पुनः । कूपकं च पुनर्भूमौ तथा तं नामयेत् पुनः ॥ 78. सत्व ## Linked texts (1) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c49) · Pramāṇa