History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c50: Extracts from RASAKALPA.
History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c50
- Language
- English
Extracts from RASAKALPA.
c50.1
रुद्रयामलान्तर्गतात् रसकल्पादृद्धताः श्लोकाः ।
c50.2
शिवं नत्वा रसौघेशं चण्डिकाचरणं तया ।
क्रियते¹ रसकल्पोऽयं रसज्ञानविशारदः² ॥ 1
c50.3
¹ The text reads करोति which is grammatically incorrect
c50.4
² The reading in the text is विशारदम्, which is incorrect
c50.5
॥ अथ परीक्षा ॥
c50.6
श्वेताङ्गः श्वेतरूपश्च लोहहाऽपि चञ्चलो रसः³ ।
यदा⁴ नावर्त्ततेऽङ्गेषु नोर्ध्वं गच्छेत्तदा मृतः ॥ 10
c50.7
³ The text reads रस, which is incorrect
c50.8
⁴ The text reads यदानवर्त्तदेन्, which is not correct.
c50.9
दन्ते शृङ्गे मणौ वेणौ रचयेत् साधितं र सम् ॥ 12
c50.10
इति श्रीरुद्रयामले रससंकेतकं नाम प्रथमोल्लासः ।
c50.11
हेमरूप्यार्कवङ्गाहि⁵लौहा लोहः⁶ षड़ोरिताः ।
अकृत्रिमा इमे येषां वर्त्ताद्याः स्युर्⁷ कृत्रिमाः ॥ 1.
c50.12
⁵ The text reads वङ्गाहिः, which is grammatically incorrect
c50.13
⁶ लोहितोहा is the reading of the text, which seems to be incorrect
c50.14
⁷ The text reads येषांवार्त्ताद्यास्तुकत्रिमा, which is palpably an error
c50.15
सन्तो बद्धाञ्जलिपुटो युष्मान् विज्ञापयाम्यहम् ।
कृपासुधारसयुता दृष्टिर्ग्रन्थे प्रदीयताम् ॥
महारसाः स्युस्तत्रादावष्टौ पारदहिङ्गुले ।
वैक्रान्तं शस्यकं ग्रैवं चपलं रसकोऽमलम् ॥
(महारसाः)
अभ्रकं तुत्थकं कान्तं राजावर्त्तंमथाञ्जनम् ।
वज्रं वैक्रान्तकं चैव टङ्कणं च रसा बहु ॥
(रसाः)
गन्धकं तालकशिले क्षितिखेचरगैरिकाः ।
इत्यादयश्चोपरसाः सर्व्वाचार्य्यैरूदीरिताः ॥
(उपरसाः)
c50.16
सितासितारुणं पीतं गन्धकं तच्चतुर्विधम् ॥
तालकं द्विप्रकारं स्यात् गोदन्तः पाटलच्छविः¹ ॥
रक्ता पीता शिला द्वेधा पूर्व्वा श्रेष्ठोत्तराधमा² ॥
बहुप्रकारा सौराष्ट्री कासीसं त्रिविधं मतम्³ ॥
कासीसं पुष्पकासीसं चौरकासीसमित्यथ ॥
गैरिको द्विविधः प्रोक्तः सौवर्णो लोहितस्तथा ॥
कङ्गुष्ठादीन्⁴ रसान् केचिदाचार्य्या वर्णयन्ति वै ।
अस्माभिरिह तन्नोक्तं मुनिमार्गानुसारिभिः ॥
c50.17
¹ The text reads पटलाच्छवि, which seems to be incorrect.
c50.18
² पूर्वा श्रेष्ठोत्तराधमा is the reading of the text, which is incorrect.
c50.19
³ The text reads कासीसस्त्रिविधो मतः. which is incorrect, as it is mentioned neuter in the next line.
c50.20
⁴ The text reads कंकुष्टादीन्, which is an error of the scribe.
c50.21
इत्येष प्रोदितो मार्गो रसशोधनकर्म्मणि।
स्वच्छन्दभैरवादुक्तो गोविन्दादिसमाहृतः¹ ॥
c50.22
¹ The text reads समादित, which is incorrect
c50.23
लवणं चुलिकोद्भूतं गन्धकेन समन्वितम्।
सर्व्वाङ्गदग्धं² चित्रार्द्रं मूलभस्मप्रगालितम् ॥
गोमूत्रेण शतं भाव्यं तद्रसे जारयेत् शनौ³ ।
तस्य संपर्क्ततः सूतो राक्षसो भवति ध्रुवम् ॥
एतदेव विडं दद्यात् सर्व्वदा हेमजारणे⁴ ।
सुखं संजायते तेन जीर्य्यते च⁵ विनिश्चितम् ॥
इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे रसशोधनप्रकारः ॥
c50.24
² The text reads सर्वागदग्ध, which seems to be incorrect
c50.25
³ शनिः, as given in the text, is grammatically incorrect
c50.26
⁴ The text reads हेमझारणौ, which is not correct.
c50.27
⁵ The text reads न, which appears to be an error
c50.28
इति संधानयोगोऽयं जारणेऽतिगुणावहः ।
प्रकाशितः संप्रदायक्रमप्राप्तः शिवोदितः ॥
इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे रसाधिकरणे⁶ नाम द्वितीयोल्लासः ॥
c50.29
⁶ The text reads रसाधिकारिण, which is incorrect
c50.30
महारसानां सर्व्वेषां रसाना शुद्धिरुच्यते ।
तथैवोपरसानाञ्च शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥ 1
c50.31
कदलीपत्रजैर्नीरैः माक्षीकं भावयेत् शतं¹
गन्धर्वतैलमध्वाज्य—पक्कमेकं दिनत्रयम् ॥
तत्ताप्यं वन्धमूषायां पक्वायां निक्षिपेत्ततः ।
लोहसन्धानकरणं तत्समं तत्र निष्पचेत् ॥
दृढां प्रकल्पयेन्मूषां कोष्ठिके विनिवेशयेत् ।
अङ्गारैः खदिरोद्भूतैः धमेदभस्त्राद्वयेन वै ॥
वक्रनालयुजा सत्त्वं ताप्यस्य पतति ध्रुवम् ॥
शुक्लादैप्तिः सशब्दश्च यदा वैश्वानरो भवेत् ।
तदा सत्त्वं तु पतितं जानीयान्नान्यथा क्वचित् ॥
c50.32
रसकं स्वेदयेतादौ पटूचूर्णीकृतं बुधः ।
चतुर्गुणेन वस्त्रेण दृढं बद्धा च डोलिकाम् ॥
कृत्वा भाण्डे च मजले स्वेदयेन्मासपञ्चकम् ।
उद्धृत्य पश्चाद्रसकं खल्लमध्ये विच
c50.33
कोष्ठगेनाग्निना¹ पश्चाद्धमेद्भस्त्राद्वयानिलैः ।
सत्वं पत्यत्यसंदेहं स्थिररङ्गं दृढं बहु ॥
एकमासं द्विमासं वा रसकं स्वेदितं यदि ।
न धातव्यं तच्च कोष्ठे धमित्तत् नालमूषया ॥
c50.34
¹ The text reads कोष्टकेनाग्निना, which is not correct.
c50.35
इति सम्पादितो मार्गो द्रुतीनां पातने स्फुटः ।
साक्षादनुभवैर्दृष्टो न श्रुतो गुरुदर्शितः ॥
लोकानामुपकाराय एतत् सर्व्वं निवेदितम् ।
सर्व्वेषां चैव लोहानां द्रावणं परिकीर्त्तितम् ॥
इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे
सर्व्वलोहद्रुतिपातनाधिकारः समाप्तः² ॥
c50.36
² समाप्तं शुभम् is the reading of the text, which is not correct.
Linked texts (1)
- Rudrayāmala — Sanskrit