[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c50 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c50: Extracts from RASAKALPA. History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c50 - **Language:** English ### Extracts from RASAKALPA. ### [c50.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.1) रुद्रयामलान्तर्गतात् रसकल्पादृद्धताः श्लोकाः । ### [c50.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.2) शिवं नत्वा रसौघेशं चण्डिकाचरणं तया । क्रियते¹ रसकल्पोऽयं रसज्ञानविशारदः² ॥ 1 ### [c50.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.3) ¹ The text reads करोति which is grammatically incorrect ### [c50.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.4) ² The reading in the text is विशारदम्, which is incorrect ### [c50.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.5) ॥ अथ परीक्षा ॥ ### [c50.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.6) श्वेताङ्गः श्वेतरूपश्च लोहहाऽपि चञ्चलो रसः³ । यदा⁴ नावर्त्ततेऽङ्गेषु नोर्ध्वं गच्छेत्तदा मृतः ॥ 10 ### [c50.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.7) ³ The text reads रस, which is incorrect ### [c50.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.8) ⁴ The text reads यदानवर्त्तदेन्, which is not correct. ### [c50.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.9) दन्ते शृङ्गे मणौ वेणौ रचयेत् साधितं र सम् ॥ 12 ### [c50.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.10) इति श्रीरुद्रयामले रससंकेतकं नाम प्रथमोल्लासः । ### [c50.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.11) हेमरूप्यार्कवङ्गाहि⁵लौहा लोहः⁶ षड़ोरिताः । अकृत्रिमा इमे येषां वर्त्ताद्याः स्युर्⁷ कृत्रिमाः ॥ 1. ### [c50.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.12) ⁵ The text reads वङ्गाहिः, which is grammatically incorrect ### [c50.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.13) ⁶ लोहितोहा is the reading of the text, which seems to be incorrect ### [c50.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.14) ⁷ The text reads येषांवार्त्ताद्यास्तुकत्रिमा, which is palpably an error ### [c50.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.15) सन्तो बद्धाञ्जलिपुटो युष्मान् विज्ञापयाम्यहम् । कृपासुधारसयुता दृष्टिर्ग्रन्थे प्रदीयताम् ॥ महारसाः स्युस्तत्रादावष्टौ पारदहिङ्गुले । वैक्रान्तं शस्यकं ग्रैवं चपलं रसकोऽमलम् ॥ (महारसाः) अभ्रकं तुत्थकं कान्तं राजावर्त्तंमथाञ्जनम् । वज्रं वैक्रान्तकं चैव टङ्कणं च रसा बहु ॥ (रसाः) गन्धकं तालकशिले क्षितिखेचरगैरिकाः । इत्यादयश्चोपरसाः सर्व्वाचार्य्यैरूदीरिताः ॥ (उपरसाः) ### [c50.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.16) सितासितारुणं पीतं गन्धकं तच्चतुर्विधम् ॥ तालकं द्विप्रकारं स्यात् गोदन्तः पाटलच्छविः¹ ॥ रक्ता पीता शिला द्वेधा पूर्व्वा श्रेष्ठोत्तराधमा² ॥ बहुप्रकारा सौराष्ट्री कासीसं त्रिविधं मतम्³ ॥ कासीसं पुष्पकासीसं चौरकासीसमित्यथ ॥ गैरिको द्विविधः प्रोक्तः सौवर्णो लोहितस्तथा ॥ कङ्गुष्ठादीन्⁴ रसान् केचिदाचार्य्या वर्णयन्ति वै । अस्माभिरिह तन्नोक्तं मुनिमार्गानुसारिभिः ॥ ### [c50.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.17) ¹ The text reads पटलाच्छवि, which seems to be incorrect. ### [c50.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.18) ² पूर्वा श्रेष्ठोत्तराधमा is the reading of the text, which is incorrect. ### [c50.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.19) ³ The text reads कासीसस्त्रिविधो मतः. which is incorrect, as it is mentioned neuter in the next line. ### [c50.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.20) ⁴ The text reads कंकुष्टादीन्, which is an error of the scribe. ### [c50.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.21) इत्येष प्रोदितो मार्गो रसशोधनकर्म्मणि। स्वच्छन्दभैरवादुक्तो गोविन्दादिसमाहृतः¹ ॥ ### [c50.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.22) ¹ The text reads समादित, which is incorrect ### [c50.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.23) लवणं चुलिकोद्भूतं गन्धकेन समन्वितम्। सर्व्वाङ्गदग्धं² चित्रार्द्रं मूलभस्मप्रगालितम् ॥ गोमूत्रेण शतं भाव्यं तद्रसे जारयेत् शनौ³ । तस्य संपर्क्ततः सूतो राक्षसो भवति ध्रुवम् ॥ एतदेव विडं दद्यात् सर्व्वदा हेमजारणे⁴ । सुखं संजायते तेन जीर्य्यते च⁵ विनिश्चितम् ॥ इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे रसशोधनप्रकारः ॥ ### [c50.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.24) ² The text reads सर्वागदग्ध, which seems to be incorrect ### [c50.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.25) ³ शनिः, as given in the text, is grammatically incorrect ### [c50.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.26) ⁴ The text reads हेमझारणौ, which is not correct. ### [c50.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.27) ⁵ The text reads न, which appears to be an error ### [c50.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.28) इति संधानयोगोऽयं जारणेऽतिगुणावहः । प्रकाशितः संप्रदायक्रमप्राप्तः शिवोदितः ॥ इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे रसाधिकरणे⁶ नाम द्वितीयोल्लासः ॥ ### [c50.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.29) ⁶ The text reads रसाधिकारिण, which is incorrect ### [c50.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.30) महारसानां सर्व्वेषां रसाना शुद्धिरुच्यते । तथैवोपरसानाञ्च शास्त्रदृष्टेन वर्त्मना ॥ 1 ### [c50.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.31) कदलीपत्रजैर्नीरैः माक्षीकं भावयेत् शतं¹ गन्धर्वतैलमध्वाज्य—पक्कमेकं दिनत्रयम् ॥ तत्ताप्यं वन्धमूषायां पक्वायां निक्षिपेत्ततः । लोहसन्धानकरणं तत्समं तत्र निष्पचेत् ॥ दृढां प्रकल्पयेन्मूषां कोष्ठिके विनिवेशयेत् । अङ्गारैः खदिरोद्भूतैः धमेदभस्त्राद्वयेन वै ॥ वक्रनालयुजा सत्त्वं ताप्यस्य पतति ध्रुवम् ॥ शुक्लादैप्तिः सशब्दश्च यदा वैश्वानरो भवेत् । तदा सत्त्वं तु पतितं जानीयान्नान्यथा क्वचित् ॥ ### [c50.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.32) रसकं स्वेदयेतादौ पटूचूर्णीकृतं बुधः । चतुर्गुणेन वस्त्रेण दृढं बद्धा च डोलिकाम् ॥ कृत्वा भाण्डे च मजले स्वेदयेन्मासपञ्चकम् । उद्धृत्य पश्चाद्रसकं खल्लमध्ये विच ### [c50.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.33) कोष्ठगेनाग्निना¹ पश्चाद्धमेद्भस्त्राद्वयानिलैः । सत्वं पत्यत्यसंदेहं स्थिररङ्गं दृढं बहु ॥ एकमासं द्विमासं वा रसकं स्वेदितं यदि । न धातव्यं तच्च कोष्ठे धमित्तत् नालमूषया ॥ ### [c50.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.34) ¹ The text reads कोष्टकेनाग्निना, which is not correct. ### [c50.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.35) इति सम्पादितो मार्गो द्रुतीनां पातने स्फुटः । साक्षादनुभवैर्दृष्टो न श्रुतो गुरुदर्शितः ॥ लोकानामुपकाराय एतत् सर्व्वं निवेदितम् । सर्व्वेषां चैव लोहानां द्रावणं परिकीर्त्तितम् ॥ इति श्रीरुद्रयामले रसकल्पे उमामहेश्वरसंवादे सर्व्वलोहद्रुतिपातनाधिकारः समाप्तः² ॥ ### [c50.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50.36) ² समाप्तं शुभम् is the reading of the text, which is not correct. ## Linked texts (1) - [Rudrayāmala](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.trika.rudrayamala) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c50) · Pramāṇa