[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c52 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c52: अथ द्वितीयोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c52 - **Language:** English ## Contents - [c52.s1 महारसाः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s1) — 1 part - [c52.s2 अथ वैक्रान्तः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2) — 7 parts - [c52.s3 अथ विमलः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s3) — 2 parts - [c52.s4 अथ शिलाधातुः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4) — 12 parts - [c52.s5 अथ रसकः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s5) — 3 parts ### अथ द्वितीयोऽध्यायः । ### महारसाः । ### [c52.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s1.1) अभ्रवैक्रान्तमाचीकविमलाद्रिजसस्यकम् । चपलो रसकश्चेति ज्ञात्वाष्टौ सङ्ग्रहेद्रसान् ॥ 1. पिनाकं नाग मण्डूकं वज्रमित्यभ्रकं मतम् । श्वेतादिवर्णभेदेन प्रत्येकं तच्चतुर्विधम् ॥ 5 श्वेतं रक्तञ्च पीतञ्च कृष्णमेवं चतुर्विधम् ॥ 10. सुखनिर्मोच्यपत्रञ्च तदभ्रं शस्तमीरितम् ॥ 12. सचन्द्रिकञ्च किट्टाभं व्योम न ग्रासयेद्रसम् । ग्रसितञ्च नियोज्योऽसौ लोहे चैव रसायने ॥ 13. निश्चन्द्रिकं मृतं व्योम सेव्यं सर्व्वगदेषु च । सेवितं चन्द्रसंयुक्तं मेहं मन्दानलं चरेत् ॥ 14. प्रतप्तं सप्तवाराणि निक्षिप्तं काञ्जिकेऽभ्रकम् । निर्दोषं जायते नूनं प्रक्षिप्तं वापि गोजले । त्रिफलाक्वथिते चापि गवां दुग्धे विशेषतः ॥ 17-18 चूर्णाभ्रं शालिसंयुक्तं वस्त्रबद्धं हि काञ्जिके । निर्यातं मर्दनाद्धस्ताद्धान्याभ्रमिति कथ्यते ॥ 23. धान्याभ्रं कासमर्दस्य रसेन परिमर्दितम् । पुटितं दशवारेण म्रियते नात्र संशयः ॥ 24. ### अथ वैक्रान्तः— ### [c52.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.1) अष्टास्रश्चाष्टफलकः षट्कोणो मसृणो गुरुः । शुद्धमिश्रितवर्णैश्च युक्तो वैक्रान्त उच्यते ॥ श्वेतो रक्तश्च पीतश्च नीलः पारावतच्छविः । श्यामलः कृष्णवर्णश्च कर्बुरश्चाष्टधा हि सः ॥ 55-56. आयुःप्रदश्च बलवर्णकरोऽतिवृष्यः प्रज्ञाप्रदः सकलदोषगदापहारी । ### [c52.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.2) दोषाग्निकृत् पविममानगुणस्तुरखो' वैक्रान्तकः खलु वपुर्बललोहकारी ॥ रमायनेषु सर्व्वेषु पूर्व्वगण्यः प्रतापवान् । वज्रस्थाने नियोक्तव्यो वैक्रान्तः सर्व्वदोषहा ॥ 57-58. \* \* वैक्रान्तं वज्राकारं महारसम् । बिन्ध्यस्य दक्षिणे वाऽस्ति ह्युत्तरे वाऽस्ति पर्व्वतः । विक्रामयति लोहानि तेन वैक्रान्तकः स्मृतः ॥ 60-61. वैक्रान्तकाः स्युस्त्रिदिनं विशुद्धाः संस्वेदिताः क्षारपटूनि दत्त्वा । अम्लेषु मूलेषु कुलत्थरम्भा- नीरेऽथवा कोद्रववारिपक्काः ॥ कुलत्थक्काथसंस्विन्नो वैक्रान्तः परिशुष्यति । म्रियतेऽष्टपुटैर्गन्धनिम्बुकद्रवसंयुतः ॥ 67-68. भस्मीभूतन्तु वैक्रान्तं वज्रस्थाने नियोजयेत् ॥ मोक्षमोरटपालाशक्षारगोमूत्रभावितम् । वज्रकन्दनि शाकल्काफलचूर्णेसमन्वितम् । तत्कल्के टङ्कणं लाक्षाचूर्णं वैक्रान्तसम्भवम् ॥ 70-71. नवसारसमायुक्तं मेषशृङ्गोद्रवान्वितम् । पिण्डितं मूकमूषस्थ' ध्मापितञ्च दृढाग्निना ॥ 72 तत्रैव पतते सत्वं वैक्रान्तस्य न संशयः ॥ 73. ### [c52.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.3) अथ माक्षिकम्— ### [c52.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.4) सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः । तापी¹किरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः ॥ 77. माक्षिकं द्विविध हेममाक्षिकन्तारमाक्षिकम् । तत्राद्यं माक्षिकं कान्यकुब्जोत्थं स्वर्णसन्निभम् ॥ 80 ### [c52.s2.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.5) ¹ तापी, a variant in the Poona ed, which also agrees with B and K ### [c52.s2.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.6) पाषाणबहुलः प्रोक्तस्ताराख्योऽल्पगुणात्मकः ॥ 81. मातुलुङ्गाम्बुगन्धाभ्यां पिष्टं मूषोदरे स्थितम्। पञ्चक्रोडपुटैर्दग्धं म्रियते माक्षिकं खलु ॥ 84. क्षौद्रगन्धर्व्वतैलाभ्यां गोमूत्रेण घृतेन च। कदलीकन्दसारेण भावितं माक्षिकं मुहुः। मूषायां मुञ्चति ध्मातं सत्त्वं शुल्वनिभं मृदु ॥¹ 89-90. ### [c52.s2.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s2.7) ¹ Verses 89 90 as also 103-104 occur both in Rasárnava and Rr by Nag, ; the Poona ed. reads पतते नात्र संशयः in the place of प्रयच्छति न संशयः । ### अथ विमलः— ### [c52.s3.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s3.1) विमलस्त्रिविधः प्रोक्तो हेमाद्यस्तारपूर्व्वकः। तृतीयः कांस्यविमलस्तत्तत्कान्त्या स लक्ष्यते ॥ 96. वर्त्तुलः कोणसंयुक्तः स्निग्धश्च फलकान्वितः ॥ 97. गन्धाश्मलकुचाद्यैश्च म्रियते दशभिः पुटैः ॥ 100 सटङ्गलकुचद्रावैर्मेषशृङ्ग्याश्च भस्मना। पिष्ट्वा मूषोदरे लिप्तः संशोष्य च निरुध्य च ॥ षट्प्रस्थकोकिलैर्ध्मातो विमलः सीससन्निभः²। सत्त्वं मुञ्चति तद्युक्तो रसः स्यात्म रसायनः ॥ 101-102. विमलं शिग्रुतोयेन काञ्चीकासीसटङ्गणैः। वश्यकन्दसमायुक्तं भावितं कदलीरसैः ॥ मोचकक्षारसंयुक्तं ध्मापितं मूकभूषकम्। सत्त्वं चन्द्रार्कसङ्काशं प्रयच्छति न संशयः ॥ 103-104. ### [c52.s3.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s3.2) ² Both the B. and K. Mss read सीससन्निभः । The Poona ed gives a variant शीतसन्निभः । ### अथ शिलाधातुः— ### [c52.s4.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.1) शिलाधातुर्द्विधा प्रोक्तो गोमूत्राद्यो रसायनः। कर्पूरपूर्व्वकश्र्चान्यस्तत्राद्यो द्विविधः पुनः ॥ 109 ### [c52.s4.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.2) ग्रौपं तीव्राक्रमेश्रः पचेभ्यो द्विप्रसम्भृतम् । स्वर्णरूप्यार्कगर्भस्य. शिलाधातुर्विनिःसरेत् ॥ 110-111 ### [c52.s4.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.3) अथ मण्डकम्— ### [c52.s4.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.4) मण्डूकगण्डवच्छ्नाक्षं भागबन्धेनिनिय्यते ॥ 127. ### [c52.s4.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.5) मण्डूरसत्वम्— ### [c52.s4.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.6) ग्मायन्तं वमनैरक्तक्तं गन्धं भित्त्वापतं गदितमत्र मण्डूरसत्वम् ॥ 129 लकुचद्रावगन्धाश्मटङ्कणेन समन्वितम् । निरुध्य मूपिकामध्ये म्धियते कौक्कुटैः पुटैः ॥ 132. मण्डूरस्य तु चूर्णन्तु पादसौभाग्यसंयुतम् । करञ्जत्तैलमध्यस्थं दिनमेकं निधापयेत् ॥ मञ्चस्तमन्त्रमृषायां¹ धापयेत्किकिल्वषम् । इन्द्रगोपकति चैव सत्वं भवति² गोभनम् ॥ 133-134. निम्बुद्वावाटङ्कहाभ्यां मूषामध्ये निरुध्य च । ताम्ररूपं परिक्षान्तं सत्वं मुञ्चति मण्डूकम् ॥ 135. शुद्धं मध्वं गिरिक्रान्तं³ पूर्वभेषजसंयुतम् । नानाविधानयोगेन सत्वं मुञ्चति निश्चितम् ॥ 136. ### [c52.s4.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.7) ¹ The Poona ed. reads कन्दणकल्कच्छद। We have adopted the reading of Rasárnava ### [c52.s4.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.8) ² सप्ति, another reading in the Poona ed., which also agrees with B. K. and Rasarnava. ### [c52.s4.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.9) ³ The Poona ed. reads गिरिकान्तु। ### [c52.s4.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.10) अथ चपलः— ### [c52.s4.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.11) गौरः श्वेतोऽरुणः कृष्णश्चपलगु चतुर्विधः । हेमामर्थ्यैश्च तागमो विशेषाद्रसबंधनः ॥ 143. ### [c52.s4.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s4.12) शेषौ तु मध्यौ लाक्षावच्छीघ्रद्रावौ तु निष्फलौ । वङ्गवद्दववे वह्नौ चपलस्तेन कीर्त्तितः ॥¹ 144. चपलः स्फटिकच्छायः षडस्रः² स्निग्धको गुरुः ॥ 146 ### अथ रसकः— ### [c52.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s5.1) रसको द्विविधः प्रोक्तो दुर्दुरः कारवेल्लुकः । सदलो दुर्दुरः प्रोक्तो निर्दलः कारवेल्लुकः ॥ 149. खर्परः परिसन्तप्तः सप्तवारं निमज्जितः । बीजपूररसस्यान्तर्निर्मलत्वं समश्नुते ॥ नृमूत्रे वाऽश्वमूत्रे वा तक्र वा काञ्जिकेऽथवा । प्रताम्य मज्जितं सम्यक् खर्परं परिशुष्यति ॥ 154-155 हरिद्रात्रिफलारालसिन्धुधूमैः सटङ्कणैः । सारुष्करैश्च पाठाद्यैः साम्लैः सम्मर्च खर्परम् ॥ लिप्तं वृन्ताकमूषायां शोषयित्वा निरुध्य च । मूषां मूषोपरि³ न्यस्य खर्परं प्रधमेत्ततः ॥ खर्परे प्रहते ज्वाला भवेन्नीला सिता यदि । तदा सन्दंशतो मूषां धृत्वा कृत्वा त्वधोमुखम् । शनैरास्फालयेद्भूमो यथा नालं न भज्यते ॥ वङ्गाभं पतितं सत्त्वं समादाय नियोजयेत् ॥ 157-161 लाक्षागुडामुरीपथ्याहरिद्रामर्जटङ्कणैः । सम्यक् सञ्चूर्ण्य तत्पक्वं गोदुग्धेन घृतेन च । वृन्ताकमूषिकामध्ये निरुध्य गुटिकाकृति । ध्मात्वा ध्मात्वा समाकृष्य ढालय ### [c52.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s5.2) यद्वा जलयुतां स्थालीं निखनेत्कोष्टिकोदरे । सच्छिद्रं तन्मुखे मल्ल ं तन्मुखेऽधोमुखं¹ क्षिपेत् । मूषोपरि शिखित्रांश्च प्रक्षिप्य प्रधमेदृढम् । पतितं स्थालिकानीरे सत्त्वमादाय योजयेत् ॥ 165-166. तत्सत्त्वं तालकोपेतं प्रक्षिप्य खलु खर्परे । मर्दयेल्लोहदण्डेन भस्मीभवति निश्चितम् ॥ 167-168. ### [c52.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52.s5.3) ¹ तन्मुखेऽधोमुखं, a variant in the Poona ed, which we have adopted ## Linked texts (2) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rasārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.siddha.rasarnava) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c52) · Pramāṇa