[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c53 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c53: अथ तृतीयोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c53 - **Language:** English ## Contents - [c53.s1 अथोपरसाः साधारणरसाश्च ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s1) — 2 parts - [c53.s2 अथ गैरिकम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s2) — 1 part - [c53.s3 अथ कासीसम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s3) — 1 part - [c53.s4 अथ तुवरी—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4) — 5 parts - [c53.s5 अथ कङ्कुष्ठम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s5) — 1 part - [c53.s6 अथ साधारणरसाः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s6) — 1 part - [c53.s7 अथ कम्पिल्लः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s7) — 1 part - [c53.s8 अथ गौरीपाषाणः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s8) — 1 part - [c53.s9 अथ नवसारः—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9) — 14 parts ### अथ तृतीयोऽध्यायः । ### अथोपरसाः साधारणरसाश्च । ### [c53.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s1.1) अथ गन्धकः— ### [c53.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s1.2) गन्धाश्मगैरिकासीसकाङ्क्षीतालशिलाञ्जनम् । कङ्कुष्ठञ्चेत्युपरसाश्चाष्टौ पारदकर्मणि ॥ 1. स चापि त्रिविधो देवि शुकचञ्चुनिभो वरः । मध्यमः पीतवर्णः स्याच्छुक्लवर्णोऽधमः प्रिये ॥ 12 चतुर्द्धा गन्धको ज्ञेयो वर्णैः श्वेतादिभिः खलु । \* \* \* \* \* दुर्लभः कृष्णवर्णश्च स जरामृत्युनाशनः ॥ 13-15 गन्धको द्रावितो भृङ्गरसे क्षिप्तो विशुध्यति ॥ 23 स्थाल्यां दुग्धं विनिचिप्य मुखे वस्त्रं निरुध्य च । गन्धकं तत्र निचिप्य चूर्णीतं सिकताकृति । छादयेत्पृथुदीर्घेण खर्परेणैव गन्धकम् ॥ ज्वालयेत्खर्परस्योर्द्धं वनच्छागैस्तथोपलैः । दुग्धे निपतितो गन्धो गलितः परिशुध्यति ॥ 24-25. ### अथ गैरिकम्— ### [c53.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s2.1) पाषाणगैरिकञ्चैकं द्वितीयं स्वर्णगैरिकम्। पाषाणगैरिकं प्रोक्तं कठिनं ताम्रवर्णकम्॥ 46 गैरिकन्तु गवां दुग्धैर्भावितं शुद्धिम्ऋच्छति॥ 49. ### अथ कासीसम्— ### [c53.s3.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s3.1) कासीसं बालुकाद्येकं पुष्पपूर्व्वमथापरम्। 51. तुवरीसत्त्ववत्सत्त्वमेतस्यापि समाहरेत्॥ 54 ### अथ तुवरी— ### [c53.s4.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4.1) सौराष्ट्राश्मनि सम्भूता¹ मृत्स्ना सा तुवरी मता। वस्त्रेषु लिप्यते यासौ मञ्जिष्ठारागबन्धिनी॥ \* \* फुल्लिका चेति द्वितीया परिकीर्त्तिता। ईषत्पीता गुरुस्निग्धा \* \* \* निर्म्मोरा शुभ्रवर्णा च स्निग्धा साम्लापरा मता। सा फुल्लतुवरी प्रोक्ता लेपात् ताम्रं चरेद्वयः॥ 59-62. \> काङ्क्षी कषाया कटुकाम्लकण्ठ्या \> केश्या व्रणघ्नी विषनाशनौ च। \> श्वित्रापह्ला नेत्रहिता त्रिदोष- \> शान्तिप्रदा पारदजारणी च॥ 63. तुवरी काञ्जिके खिप्ता त्रिदिनाच्छुद्धिम्ऋच्छति। क्षारारम्लैर्विमर्दिता ध्माता सत्त्वं मुञ्चति निश्चितम्॥ 64. गोपित्तेन शत वारान् सौराष्ट्रीं भावयेत् ततः। धमित्वा पातयेत् सत्त्वं क्रामणं चातिगुह्यकम्॥ 65. ### [c53.s4.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4.2) ¹ सौराष्ट्रास्मनि, a variant in the Poona ed, which also agrees with B and K. ### [c53.s4.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4.3) अथ तालकम्— ### [c53.s4.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4.4) हरितालं द्विधा प्रोक्तं पत्राख्यं¹ पिण्डसंज्ञकम् । स्वर्णवर्णं गुरु स्निग्धं तनुपत्रं च भासुरम् ॥ 66 खिन्नं कूष्माण्डतोये वा तिलक्षारजलेऽपि वा । तोये वा चूर्णसंयुक्ते डोलायन्त्रेण शुध्यति ॥ 69. मधुखल्ये घनीभूते कषाये ब्रह्ममूलजे । त्रिवारं तालकं भाव्यं पिष्ट्वा मूत्रेऽथ माहिषे ॥ उपलैर्द्दशभिर्देयं पुटं रुद्ध्वाथ पेषयेत् । एवं द्वादशधा पाच्यं शुद्धं योगेषु योजयेत् ॥ 74-75 पन्नालकं रवेर्दुग्धैर्दिनमेकं विमर्दयेत् । क्षिप्त्वा षोडशिकातैले मिश्रयित्वा ततः पचेत् ॥ अनावृतप्रदेशे च सप्तयामाव ### [c53.s4.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s4.5) गोशृङ्गदरसमूतेषु घृतक्षौद्रवसासु च । भावितं बहुशस्तच्च शीघ्रं बध्नाति सूतकम् ॥ 105-107. ### अथ कङ्कुष्ठम्— ### [c53.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s5.1) हिमवत्पादशिखरे कङ्कुष्ठमुपजायते । 109. केचिद्वदन्ति कङ्कुष्ठं सद्योजातस्य दन्तिनः । 111 वदन्ति श्वेतपीताभं तदतीवविरेचनम् । 112. ### अथ साधारणरसाः— ### [c53.s6.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s6.1) कम्पिल्लश्च वरो गौरीपाषाणो नवसारकः । कपर्दो वह्निजारश्च गिरिसिन्दूरहिङ्गुली ॥ मृद्दारशृङ्कमित्यष्टौ साधारणरसाः स्मृताः । रससिद्धिकराः प्रोक्ता नागार्जुनपुरःसरैः ॥ 120-121. ### अथ कम्पिल्लः— ### [c53.s7.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s7.1) इष्टिकाचूर्णसङ्काशश्चन्द्रिकाढ्योऽतिरेचनः । सौराष्ट्रदेशे चोत्पन्नः स हि कम्पिल्लकः स्मृतः ॥ 122. ### अथ गौरीपाषाणः— ### [c53.s8.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s8.1) स्फटिकाभश्च शङ्खाभो हरिद्राभस्त्रयः स्मृताः । तालवद्ग्राहयेत् सत्त्वं शुद्धं शुभ्रं प्रयोजयेत् ॥ 124-126 ### अथ नवसारः— ### [c53.s9.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.1) करीरपीलुकाष्ठेषु पच्यमानेषु चोद्भवः । क्षारोऽसौ नवसारः स्याच्चूल्लिकालवणाभिधः ॥ इष्टिकादहने जातं पाण्डुरं लवणं लघु । तदुक्तं नवसाराख्यं चूलिकालवणं च तत् । रसेन्द्रजारणं लोहद्रावणं जठराग्निकृत् ॥ गुल्मप्लीहास्यशोषघ्नं भुक्तमांसादिजारणम् । 127-129. ### [c53.s9.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.2) अथ वराटिकाः— ### [c53.s9.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.3) पीताभा ग्रन्थिका पृष्ठे दीर्घवृत्ता वराटिका । रसवैद्यैर्विनिर्दिष्टा सा चराचरसंज्ञिका ॥ 130. वराटाः काञ्जिके स्विन्ना यामाच्छुद्धिंमवाप्नुयुः ॥ 134. ### [c53.s9.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.4) अथाग्निजारः— ### [c53.s9.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.5) समुद्रे ऽग्निनक्रस्य जरायुर्बहिरुज्झितः । संशुष्को भानुतापेन सोऽग्निजार इति स्मृतः ॥ 135 ### [c53.s9.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.6) अथ गिरिसिन्दूरम्— ### [c53.s9.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.7) महागिरिषु चाल्पायःपाषाणान्तःस्थितो रसः 137. ### [c53.s9.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.8) अथ हिङ्गुलः— ### [c53.s9.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.9) एतस्मादाहृतः सूतो जीर्णगन्धसमो गुणैः ॥ 141. दरदः पातनायन्त्रे पातितश्च जलाश्रये । तत्सत्त्वं सूतसङ्काशं पातयेन्नात्र संशयः ॥ 144 ### [c53.s9.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.10) अथ मृदारशृङ्गरकम्— ### [c53.s9.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.11) सदलं पीतवर्णं च भवेदगुजंरमण्डले । अर्बुदस्य गिरेः पार्श्वे जातं मृद्दारशृङ्गकम् ॥ सीससत्त्वं गुरु ज्ञेयमभ्रमयं पगदापहम् । रसबन्धनमुत्कृष्टं केशरञ्जनमुत्तमम् ॥ साधारंणरसाः सर्वे मातुलुङ्गाद्र्रकाम्बुना । त्रिरात्रं भाविताः शुष्का भवेयुर्दोषवर्जिताः ॥ 145-147. ### [c53.s9.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.12) अथ राजावर्त्तः— ### [c53.s9.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.13) राजावर्त्तोऽल्परक्तेारुनीलिममिश्रितप्रभः¹ । 149. लुङ्गाम्बुगन्धकोपेतो राजावर्त्तो विचूर्णिंतः । पुटनात्सप्तवारेण राजावर्त्तो मृतो भवेत् ॥ 153. ### [c53.s9.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53.s9.14) ¹ नीलिमामिश्रितप्रभः, another reading in the Poona ed, which agrees with B and K., but it is grammatically inaccurate. --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c53) · Pramāṇa