[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c54 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c54: अथ चतुर्थोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c54 - **Language:** English ## Contents - [c54.s1 अथ रत्नानि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1) — 11 parts - [c54.s2 अथ वैक्रान्तम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s2) — 1 part ### अथ चतुर्थोऽध्यायः । ### अथ रत्नानि । ### [c54.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.1) अथ मणयः— ### [c54.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.2) मणयोऽपि च विज्ञेयाः सूतबन्ध्यस्य कारकाः । ### [c54.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.3) वैक्रान्तः सूर्य्यकान्तश्च हीरकं मौक्तिकं मणिः ॥ चन्द्रकान्तस्तथा चैव राजावर्त्तञ्च सप्तमः । गरुड़ोद्गारकञ्चैव ज्ञातव्या मणयस्त्वमी ॥ पुष्परागं महानीलं पद्मरागं प्रवालकम् । वैदूर्य्यं च तथा नीलमिति च मणयो मताः ॥ 1-3 ### [c54.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.4) अथ वज्रम्— ### [c54.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.5) वज्रं च त्रिविधं प्रोक्तं नरो नारी नपुंसकम् । ### [c54.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.6) पूर्वं पूर्व्वमिह श्रेष्ठं रसवीर्य्यविपाकतः ॥ 26 अष्टास्रं चाष्टफलकं षट्कोणमतिभासुरम् । अम्बुदेन्द्रधनुर्वारितरं पुंवज्रमुच्यते ॥ 27. तदेव चिपिटाकारं स्त्रीवज्रं वर्तुलायतम् । वर्तुलं कुण्ठकोणाग्रं किञ्चिद्रु नपुंसकम् ॥ 28. श्वेतादिवर्णभेदेन तदेकैकं चतुर्विधम् । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रं स्वस्ववर्णफलप्रदम् ॥ 30. ### [c54.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.7) आयुःप्रदं झटिति सद्गुणदं च वृष्यं ### [c54.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.8) दोषत्रयप्रशमनं सकलामयघ्नम् । सूतेन्द्रबन्धवधसङ्गुणकृत् प्रदीपं मृत्युञ्जयं तदमृतोपममेव वज्रम् ॥ 32. कुलत्थक्वाथके स्विन्नं कोद्रवक्वथितेन वा । एकयामावधि स्विन्नं वज्रं शुध्यति निश्चितम् ॥ ### [c54.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.9) वज्रं मत्कुणरक्तेन चतुर्वारं विभावितम् । सुगन्धिमूषिकामौंसैर्वर्त्तितैः परिवेष्ट्य च¹ ॥ पुटेत् पुटैर्वराहाख्यैस्त्रिंशद्वारं ततः परम् । ध्मात्वा ध्मात्वा शतं वारान् कुलत्थक्वाथके क्षिपेत् ॥ अन्यैरुक्तः शतं वारान् कर्त्तव्योऽयं विधिक्रमः ॥ 34-37. कुलत्थक् ### [c54.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.10) स्थूलं कुम्भीफलं पक्वं तथा ज्वालामुखौ शुभा । द्रवन्ती च रुदन्तौ च पयस्या चित्रमूलकम् ॥ दुग्धं स्नुह्यास्तथार्कस्य सर्व्वं संमर्द्य यत्नतः । गोलं विधाय तन्मध्ये प्रक्षिपेत् तदनन्तरम् ॥ : गुणवन्नवरत्नानि जातिमन्ति शुभानि च । भूर्जे तं गोलकं कृत्वा सूत्रेणावेष्ट्य यत्नतः ॥ पुनर्वस्त्रेण संवेष्ट्य दोलायन्त्रे निधाय च । सर्व्वाम्लयुक्तसन्धानपरिपूर्णघटोदरे ॥ अहोरात्रत्रयं यावत् स्वेदयेत्तीब्रवह्निना । तस्मादाहृत्य सङ्गाल्य रत्नजां द्रुतिमाहरेत् ॥ 64-69. मुक्ताचूर्णन्तु सप्ताक्षं वेतासाम्लेन मर्दितम् । जम्बीरोदरमध्ये तु धान्यराशौ विनििक्षिपेत् ॥ सप्ताहादुद्धृतञ्चैव पुटे दत्त्वा द्रुतिं हरेत्¹ । 70-71. वज्रवज्रान्तरस्थञ्च कृत्वा वज्रं निरोधयेत् । अम्लभाण्डगतं स्वेद्यं सप्ताहाद्द्रवतां ब्रजेत् ॥ 72 ### [c54.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s1.11) ¹ द्रुतिं हरेत्, a variant in the Poona ed., which we have adopted. ### अथ वैक्रान्तम्— ### [c54.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54.s2.1) श्वेतवर्णन्तु वैक्रान्तमम्लवेतसभावितम् । सप्ताहान्नाव सन्देहः खरघर्म्मे द्रुवत्यलम् ॥ 73. केतकीस्वरसो ग्राह्यः सैन्धवं स्वर्णपुष्पिका । इन्द्रगोपकसंयुक्तं सर्व्वं भाण्डे विनििक्षिपेत् ॥ मप्ताक्षं स्वेदयेदस्मिन् वैक्रान्तं द्रवतां व्रजेत् । 74-75. ## Linked texts (1) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c54) · Pramāṇa