[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c55 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c55: अथो पञ्चमोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c55 - **Language:** English ## Contents - [c55.s1 अथ लोहानि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1) — 32 parts ### अथो पञ्चमोऽध्यायः । ### अथ लोहानि । ### [c55.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.1) अथ हेमगुणाः— ### [c55.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.2) शुद्धं लोहं कनकजतं भानुलोहाश्मसारं पूतीलोहं द्वितयमुदितं नागवङ्गाभिधानम् । मिश्रं लोहं त्रितयमुदितं पित्तलं कांस्यवत्तं धातुर्लोहे लुह इति मतः सोऽप्यनेकार्यवाची¹ ॥ 1 प्राकृतं सहजं वह्निसम्भूतं खनिसंभवम् । रसेन्द्रवेधसञ्जातं स्वर्णं पञ्चविधं स्मृतम् ॥ 2 सौख्यं वीर्य्यं बलं हन्ति रोगवर्गं करोति च । अशुद्धं न मृतं स्वर्णं तस्माच्छुद्धं समाचरेत् ॥ 11. सुवर्णपत्रं तनु कर्षमानं² शरावरुद्धं पटुधातुयुक्तम् । अङ्गारसंस्थं प्रहरार्द्धमानं ज्ञानेन तत् स्यात्खलु पूर्णवर्णम्³ ॥ 12 लोहानां मारणं श्रेष्ठं सर्व्वेषां रसभस्मना । मूलीभिर्म्मध्यमं प्राहुः कनिष्ठं गन्धकादिभिः ॥ 13. अरिलोहेन लोहस्य मारणं दुर्गुणप्रदम् । कृत्वा कण्टकवेध्यान स्वर्णपत्राणि लेपयेत् । लुङ्गाम्बुभस्मसूतेन म्रियते दशभिः पुटैः ॥ 14 द्रुते विनििक्षिपेत् स्वर्णे लोहमानं मृतं रसम् । विचूर्ण्य लुङ्गतोयेन दरदेन समन्वितम् ॥ ### [c55.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.3) ¹ सोऽप्यनेकार्थवाची, a variant in the Poona ed, which we have adopted ### [c55.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.4) ² सुवर्णपत्न तनु कर्षम्मानं, another reading in the Poona ed, which we have accepted ### [c55.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.5) ³ पूर्णवर्णम्, a different reading in the Poona ed, which we have retained ### [c55.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.6) जायते कुङ्कु मच्छायं स्वर्णं द्वादशभिः पुटैः ॥ 15-16. हेम्नः पादं मृतं सूत पिष्टमम्ले न केनचित् । पत्रे लिप्त्वा पुटैः पाच्यं दशभि॑र्म्रियते ध्रुवम् ॥ 17. ### [c55.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.7) अथ रजतम्— ### [c55.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.8) सहजं खनिसञ्जात' कृत्रिमं च त्रिधा² मतम् ॥ 22, नागेन टङ्कणेनैव वापित' शुद्धिम्हच्छति । खर्परे भस्मचूर्णाभ्यां परितः पालिकां चरेत् ॥ तत्र रूप्यं विनिक्षिप्य समसीससमन्वितम् । जातसीसक्षयं यावद्धमेत् तावत् पुनः पुनः ॥ इत्य' संसोधित' रूप्यं योजनीयं रसादिषु । 32-34 लकुचद्रवसूताभ्यां तारपत्रं प्रलेपयेत् ॥ अर्द्धांशो गन्धकं दत्त्वा मूषामध्ये निरुध्य च । स्वेदयेद्वालुकायन्त्रे दिनमेकं दृढाग्निना ॥ स्वाङ्गशीतां च तां पिष्टिं साम्व्रतालेन मर्द्दिताम् । पुटेद्वादशवाराणि भस्मौभवति रूप्यकम् ॥ 35-37 माक्षीकचूर्णंलुङ्गाम्लमर्द्दित' त्रुटितं शनैः । त्रिंशद्वारेण तत् तारं भस्मसाज्जायतेतराम् ॥ 38 तारपत्रं चतुर्भागं भागैकं शुद्धतालकम् । मर्द्य³ जम्बीरजद्रावैस्तारपत्राणि लेपयेत् ॥ शोषयेदन्धयन्त्रे च त्रिंशदुपलकैः पचेत् । चतुर्द्दशपुटैरेवं निरुत्थ' जायते ध्रुवम् ॥ 40-41. ### [c55.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.9) ¹ पुटैः पाच्य' दशभि., a variant in the Poona ed, which we have adopted ### [c55.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.10) ² च विधा, another reading in the Poona ed, which also agrees with B. and K. ### [c55.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.11) ³ The Poona ed reads मद्यं, which is grammatically inaccurate. ### [c55.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.12) अथ ताम्रम्— ### [c55.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.13) म्लेच्छं नेपालकं चेति तयोर्नेपालमुत्तमम् । नेपालाटन्यखन्त्युत्थ म्लेच्छमित्यभिधीयते ॥ 44 जम्बीररसमंपिष्टरम गन्धकलेपितम् । शुल्वपत्रं शरावस्थं त्रिपुटैर्य्याति पञ्चताम् ॥ 55. ### [c55.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.14) अथायः ### [c55.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.15) मुण्डं तीक्ष्णं च कान्तं च त्रिप्रकारमयः स्मृतम् । ### [c55.s1.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.16) अथ मुण्डम्— ### [c55.s1.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.17) मृदु कुण्ठं कड़ारं च त्रिविधं मुण्डमुच्यते ॥ 70. द्रुतद्रावमविस्फोटं चिकण‌ं मृदु तच्छुभम् । हतं यत्प्रसरेद्दुःखात् तत्कुण्ठं मध्यमं स्मृतम् ॥ यद्धतं भन्यते भङ्गे कृष्णं स्यात्तत्कड़ारकम् ॥ 71-72 ### [c55.s1.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.18) अथ तीक्ष्णम्— ### [c55.s1.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.19) \* \* \* षड्विधं तीक्ष्णमुच्यते ॥ 75. परुषं पोगरोन्मुक्तं भङ्गे पारदवच्छवि । नमने भङ्गुरं यत् तत् खरलोहमुदाहृतम् ॥ 76 वेगभङ्गुरधारं¹ यत् सारलोहं तदीरितम् 78. ### [c55.s1.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.20) ¹ The Poona ed reads वेगभङ्ग रुचारम्, which is grammatically inaccurate ### [c55.s1.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.21) अथ कान्तम्— ### [c55.s1.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.22) भ्रामकं चुम्बकं चैव कर्षकं द्रावकं तथा । एवं चतुर्विधं कान्तं रोमक़ान्तं च पञ्चमम् ॥ एकद्वित्रिचतुःपञ्चमर्व्वतोमुखमेव तत् । पीतं कृष्णं तथा रक्तं त्रिवर्णं स्यात् पृथक् पृथक् ॥ 84-85 भ्रामयेल्लोहजातं तु तत् कान्तं भ्रामकं मतम् ॥ चुम्बयेच्चुम्बकं कान्तं कर्षयेत् कर्षकं तथा । साक्षाद्यद्द्भावयेल्लोहं तत् कान्तं द्रावकं भवेत् ॥ ### [c55.s1.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.23) तद्रोमकान्तं स्फुटिताद्यतो रोमोद्गमो भवेत् । 88-89 मदोक्तगञ्जः सूतः कान्तमङ्गसमुच्यते ॥ श्वेतं खात्वा गृहीतव्यं तन्नयत्नेन धीमता । मारुतातपविक्षोभं वर्जयेन्नात्र संशयः ॥ 92-93 पात्रे¹ यस्य प्रसरति जले तैलविन्दुर्न लिप्तं गन्धं हिङ्गु त्यजति च तथा तिक्ततां निम्बकल्कः । पाके दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिं कान्तं लोहं तदिदमुदितं लक्षणोक्तं न चान्यत् ॥ 94. रेतितं घृतसंयुक्तं क्षिप्त्वायः खर्परे पचेत् । चालयेल्लोहदण्डेन यावत् क्षिप्तं तृणं दहेत् ॥ पिष्ट्वा पिष्ट्वा पचेदेवं पञ्चवारमतः परम् । धात्रीफलरसैर्यद्वा त्रिफलाक्वथितोदकैः । पुटेल्लोहं चतुर्वारं भवेद्वारितरं खलु ॥ 104-105 तीक्ष्णलोहस्य पत्राणि निर्दल्यानि दृढेऽनले । ज्ञात्वा क्षिपेज्जले सद्यः पाषाणोलूखलोदरे ॥ खण्डयेद्दृढनिघातैः स्थूलया लोहपारया । तन्मध्यात्³ स्थूलखण्डानि रुङ्घा मल्लद्वयान्तरे ॥ ध्मात्वा क्षिप्त्वा जले सम्यक् पूर्व्ववत् खण्डयेत् खलु । तच्चूर्णं सूतगन्धाभ्यां पुटेद्विंशतिवारकम् ॥ ### [c55.s1.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.24) ¹ Cf. यत्पात्रे न प्रसरति जले तैलविन्दुः प्रसर्ते हिङ्गुर्गन्धं त्यजति च निजं तिक्ततां निम्बकल्कः । तनं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिं इत्याहु स्तत् सुमनसचराः कान्तलोहं सद्रूपम् ॥ भावप्रकाशे कान्तलोहप्रकरणम् । ### [c55.s1.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.25) ¹ A variant in the Poona ed wrich agrees with the भावप्रकाश, as quoted in the foot note. ### [c55.s1.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.26) ³ मध्यगतं, a reading in the Poona ed which also agrees with B. and K. ### [c55.s1.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.27) पुटे पुटे विधातव्यं पेषणं दृढ़वत्तरम्। एवं भस्मीकृतं लोहं तत्तद्रोगेषु योजयेत् ॥ 107-110 जम्बीरैरालनालैर्वा विंशत्यंशेन हिङ्गुलम् ॥ पिष्ट्वा रुद्ध्वा पचेल्लोहं तद्गवैः पाचयेत् पुनः। चत्वारिंशत्पुटैरेवं कान्तं तीक्ष्णं च मुण्डकम् ॥ म्रियते नात्र सन्देहो दत्त्वा दत्त्वैव हिङ्गुलम्। 113-115 शुद्धसूतं द्विधा गन्धं खल्ले तु कृतकज्जलीम्। द्वयोः समं लोहचूर्णं मर्दयेत् कन्यकाद्रवैः ॥ यामद्वयात् समुद्धृत्य तद्गोलं ताम्रपात्रके।¹ आच्छाद्यैरण्डपत्रैश्च यामार्द्धेऽत्युष्णता भवेत् ॥ धान्यराशौ न्यसेत् पश्चात् त्रिदिनान्ते समुद्धरेत्। संपेष्य गालयेद्वस्त्रे सत्त्वं वारितरं भवेत् ॥ कान्तं तीक्ष्णं च मुण्डं च निरुत्थं जायते ध्रुवम्। स्वर्णादीन् मारयेदेवं चूर्णं कृत्वा च लोहवत् ॥ 134-137. लोहकिट्टं सुसन्तप्तं यावज्जीर्य्यति तत् स्वयम्। तच्चूर्णं जायते पेष्यं मण्डूरोऽयं प्रयोज्यते ॥ 147 ये गुणा मारिते मुण्डे ते गुणा मुण्डकिट्टेके। तस्मात् सर्वत्र मण्डूरं रोगशान्त्यै प्रयोजयेत् । 148. ### [c55.s1.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.28) ¹ ताम्रपात्रके, a reading in the Poona ed., which also agrees with B. and K ### [c55.s1.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.29) अथ वङ्गम्— ### [c55.s1.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.30) खुरकं मिश्रकं चेति द्विविधं वङ्गमुच्यते । खुरं तत्र गुणैः श्रेष्ठं मिश्रकं न हितं मतम् ॥ 153 धवलं मृदुलं स्निग्धं द्रुतद्रावं सगौरवम्। निःशब्दं खुरवङ्गं स्यान्मिश्रकं श्यामशुभ्रकम् ॥ 154 वङ्गं तिक्तोष्णकं रूक्षमौषद्वातप्रकोपनम् । मेहश्लेष्माभयघ्नं च मेदोघ्नं क्रिमिनाशनम् ॥ 155. ### [c55.s1.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.31) द्रावयित्वा निम्नावृक्ते क्षिप्तं निर्गुण्डिकारसे । विशुध्यति त्रिवारेण खुरवङ्गं न संशयः ॥ 156. सतालिनाऽर्कदुग्धेन लिप्त्वा वङ्गदलान्यथ ।¹ बोधिचिञ्चात्वचः क्षारेर्दद्याल्लघुपुटानि च ॥ मर्दयित्वा चरेद्भस्म \* \* \* ॥ 159-160, ### [c55.s1.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55.s1.32) ¹ (१) मध्य, a variant in the Poona ed, which also agrees with B and K ## Linked texts (1) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c55) · Pramāṇa