[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c60 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c60: अथ अष्टमोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c60 - **Language:** English ## Contents - [c60.s1 अथ परिभाषा ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1) — 8 parts ### अथ अष्टमोऽध्यायः । ### अथ परिभाषा । ### [c60.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.1) कथ्यते सोमदेवेन मुग्धवैद्यप्रवृद्धये । परिभाषा रसेन्द्रस्य शास्त्रैः सिद्धैश्च भाषिता ॥ 1. अर्द्धं सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लोहस्य भागोऽष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णवटकादीनां तथा सप्तमः । यो दीयेत भिषग्वराय गदिभिर्निर्दिश्य धन्वन्तरिं सर्व्वारोग्यसुखाप्तये निगदितो भागः स धन्वन्तरेः ॥ 2. धातुभिर्गन्धकाद्यैश्च निर्द्रवैर्म्मर्दितो रसः सुश्लक्ष्णः कज्जलाभोऽसौ कज्जलीत्यभिधीयते ॥ सद्रवा मर्दिता सैव रसपङ्क इति स्मृतः ॥ 5-6. मृतं तरति यत्तोये लोहं वारितरं हि तत् । अङ्गुष्ठतर्ज्जनीघृष्टं यत्तदरेखान्तरं¹ विशेत् ॥ मृत लोहं तदुद्दिष्टं रेखापूर्णाभिधानतः ॥ ### [c60.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.2) ¹ (१) रेखान्तरं, a variant in the Poona ed. which we have adopted ### [c60.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.3) गुड़गुग्गुलुसुस्खसर्पमध्वान्वैः¹ सह योजितम् । नायाति प्रकृतिं ध्मानात्पुनर्भवमुच्यते ॥ तस्योपरि गुरु द्रव्यं धान्यं चोपनयेद्बुधम् । हसवत॒ तौर्य्यते वारिप्लुक्षतं षषिकौत्तिंतम् ॥ 25-28. रौप्येण सह संयुक्तं धातं रौप्ये' न चेल्लगेत् । तदा निरुत्थमित्युक्तं लोह तदपुनर्भवम् ॥ 29. तीक्ष्णं नीलाञ्जनोपेतं धातं हि बहुशो दृढम् । मृदुकृष्णं द्रुतद्राव वरनागं³ तदुच्यते ॥ 38. मृतस्य पुनरुद्भूतिः सम्प्रोक्तोत्थापनाख्यया । 39. इद्यमानस्य सूतस्य भोज्यद्रव्यात्मिका मतिः । इयतोत्युच्यते यासौ ग्रासमानमितौरितम् ॥ 64. चतुःषष्ट्यं शतो वोजप्रक्षेपो मुखमुच्यते । एवङ्कृते रसो ग्रामलोलुपो मुखवान् भवेत् ॥ कठिनान्धपि लोहानि क्षमो भवति भक्षितुम् । 68-69. लेपः क्षेपश्च कुन्तश्च धूमाख्यः शब्दसंज्ञकः । लेपेन कुरुते लोहं स्वर्णं वा रजतं तथा ॥ 80. वह्नौ धूमायमानेऽन्तः प्रक्षिप्तसरमधूमतः । स्वर्णाद्यापाटनं लोहे धूमवेधः स ईरितः ॥ 83. मुखस्थितरसेनाल्पलोहस्य दमनात् खलु । स्वर्णरूप्यत्वजननं शब्दवेधः स कीर्त्तितः ॥ 84. ### [c60.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.4) ¹ Cf. घृतमधुगुग्गुलुटङ्कणैः समं लोहभस्म मर्दयेच्च विचक्षणः । धमेदवह्नौ यदा पुनर्लोहभावं न गच्छेत् तदा योज्यं रसायने ॥ लौहभावं यदा गच्छेत् तं पुनर्मारयेत् सुधीः । रसचन्द्रिका जारणमारणाध्यायः । ### [c60.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.5) ² We have adopctd the reading in B and K. The Poona ed, however, reads रौप्ये च चेल्लगेत्, which, from the chemical point of view, is untenable. ### [c60.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.6) ³ वरनागं, a variant in the Poona ed, which also agrees with B. ### [c60.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.7) रसनिगममहाब्धेः सोमदेवः समन्तात् स्फुटतरपरिभाषानामरत्नानि ह्त्वा । व्यरचयदूतियत्नात् तैर्रिमां कण्ठमालां कलयतु¹ भिषगग्र्यो मण्डनार्थं सभायाम् ॥ 89. ### [c60.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60.s1.8) ¹ कलयतु, another reading in the Poona ed , which we have adopted ## Linked texts (1) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c60) · Pramāṇa