History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61.s5: अथ बालुकायन्त्रम्—

History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61.s5

Language: English

अथ बालुकायन्त्रम्—

c61.s5.1

सरसां गूढ़वक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गु लघनावृताम् ।
शोषितां काचकूपीं पूरयेत् त्रिषु भागयोः ॥
भाण्डे वितस्तिगम्भीरे बालुका सुप्रतिष्ठिता ।
तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥

c61.s5.2

भाण्डवक्त्रं माणिकया सन्धिं लिम्पेन्मृदा पचेत् ।
चुल्लयां तृणस्य चादाहान्मषिकापृष्ठवर्त्तिनः ॥
एतद्धि बालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाह्वयम् ॥34-36.

c61.s5.4

एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् । 38

c61.s5.6

लोहनालग्रतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते ।
निरुद्धं विपचेत् प्राग्वन्नालिकायन्त्रमेरितम् ॥ 41

क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते ।¹
तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥
तत्र रुद्धा मृदा सम्यग्वदने घटयोरधः ।
अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत् तीव्रपावकम् ॥
इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् ।
तिर्य्यक्पातनमेतद्धि वार्त्तिकैरभिधीयते ॥ 48-50.

c61.s5.9

¹ (I) दीर्घनताधौ, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K.

c61.s5.10

अथ हिङ्गलाकृष्टिविद्याधरयन्त्रम्—

c61.s5.11

स्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च ।
ऊर्द्धस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥
एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गलाकृष्टिकृत्हितवे ॥ 57-58

c61.s5.12

अथ धूपयन्त्रम—

c61.s5.13

विधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् ।
कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे गलाधारे हि तत्र च ॥
तिर्य्यग्लोहशलाकाश्च तन्वोस्तिर्यग्विनिक्षिपेत् ।
तनूनि स्वर्णपत्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥

c61.s5.14

पात्राधो निक्षिपेद्धूमं वक्ष्यमाणमिहैव ह
तत् पात्रं न्यग्जयतेण छादयेदपरेण हि ॥
मृदा विलिप्य सन्धिं च वह्निं प्रज्वालये :।
तेन पत्राणि कृत्स्नानि¹ हतान्युक्तविधानतः
⁂ ⁂ ⁂ ⁂
गन्धाश्मक्रगिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना ॥
धूपनं स्वर्णपत्राणां प्रथमं परिकीर्त्तितम्।
तारार्थं तारपत्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् ॥
धूपयेच्च यथायोग्यैरन्यैरूपरमैरपि ।
धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रव्यसाधनम् ॥ 70-76.

c61.s5.15

¹ झात्नानि, another reading in the Poona ed., which we have accepted

Linked texts (1)

Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit