[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c61.s5 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61.s5: अथ बालुकायन्त्रम्— History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61.s5 - **Language:** English ### अथ बालुकायन्त्रम्— ### [c61.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.1) सरसां गूढ़वक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गु लघनावृताम् । शोषितां काचकूपीं पूरयेत् त्रिषु भागयोः ॥ भाण्डे वितस्तिगम्भीरे बालुका सुप्रतिष्ठिता । तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ ### [c61.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.2) भाण्डवक्त्रं माणिकया सन्धिं लिम्पेन्मृदा पचेत् । चुल्लयां तृणस्य चादाहान्मषिकापृष्ठवर्त्तिनः ॥ एतद्धि बालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाह्वयम् ॥34-36. ### [c61.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.3) अथ लवणयन्त्रम्— ### [c61.s5.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.4) एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् । 38 ### [c61.s5.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.5) अथ नालिकायन्त्रम्— ### [c61.s5.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.6) लोहनालग्रतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते । निरुद्धं विपचेत् प्राग्वन्नालिकायन्त्रमेरितम् ॥ 41 ### [c61.s5.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.7) अथ तिर्य्यक्पातनयन्त्रम्— ### [c61.s5.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.8) क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते ।¹ तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ तत्र रुद्धा मृदा सम्यग्वदने घटयोरधः । अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत् तीव्रपावकम् ॥ इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् । तिर्य्यक्पातनमेतद्धि वार्त्तिकैरभिधीयते ॥ 48-50. ### [c61.s5.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.9) ¹ (I) दीर्घनताधौ, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [c61.s5.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.10) अथ हिङ्गलाकृष्टिविद्याधरयन्त्रम्— ### [c61.s5.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.11) स्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च । ऊर्द्धस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गलाकृष्टिकृत्हितवे ॥ 57-58 ### [c61.s5.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.12) अथ धूपयन्त्रम— ### [c61.s5.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.13) विधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे गलाधारे हि तत्र च ॥ तिर्य्यग्लोहशलाकाश्च तन्वोस्तिर्यग्विनिक्षिपेत् । तनूनि स्वर्णपत्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥ ### [c61.s5.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.14) पात्राधो निक्षिपेद्धूमं वक्ष्यमाणमिहैव ह तत् पात्रं न्यग्जयतेण छादयेदपरेण हि ॥ मृदा विलिप्य सन्धिं च वह्निं प्रज्वालये :। तेन पत्राणि कृत्स्नानि¹ हतान्युक्तविधानतः ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ गन्धाश्मक्रगिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना ॥ धूपनं स्वर्णपत्राणां प्रथमं परिकीर्त्तितम्। तारार्थं तारपत्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् ॥ धूपयेच्च यथायोग्यैरन्यैरूपरमैरपि । धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रव्यसाधनम् ॥ 70-76. ### [c61.s5.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.15) ¹ झात्नानि, another reading in the Poona ed., which we have accepted --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5) · Pramāṇa