[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c61 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61: अथ नवमोऽध्यायः । History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c61 - **Language:** English ## Contents - [c61.s1 अथ यन्त्राणि ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1) — 8 parts - [c61.s2 अथायःपातनायन्त्रम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s2) — 2 parts - [c61.s3 अथ दीपिकायन्त्रम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s3) — 1 part - [c61.s4 अथ ढेकीयन्त्रम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s4) — 1 part - [c61.s5 अथ बालुकायन्त्रम्—](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5) — 15 parts ### अथ नवमोऽध्यायः । ### अथ यन्त्राणि । ### [c61.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.1) अथ यन्त्राणि वच्यन्ते रसतान्त्राण्यशेषतः । समालोक्य समासेन सोमदेवेन साम्प्रतम् ॥ 1 ### [c61.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.2) अथ दोलायन्त्रम्— ### [c61.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.3) द्रवद्रव्येण भाण्डस्य पूरितार्द्धोदरस्य च । मुखमुभयतो द्वारद्वयं कृत्वा प्रयत्नतः ॥ 3. तयोस्तु निक्षिपेद्दण्डं तन्मध्ये रसपोटलीम् । बद्धा तु स्वेदयेदेतद्दॊलायन्त्रमिति स्मृतम् ॥ 4. ### [c61.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.4) अथ स्वेदनीयन्त्रम्— ### [c61.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.5) साम्बुस्थालीमुखाबद्धे वस्त्रे पाक्यं निवेशयेत् । पिधाय पच्यते यत्र स्वेदनीयन्त्रमुच्यते ॥ 5. ### [c61.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.6) अथ पातनायन्त्रम्— ### [c61.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.7) अष्टाङ्गु लपरिणाहमष्टाङ्गु लमुच्छ्रितम् । चतुरङ्गुलकीत्सेधं तोयाधारं गलादधः ॥ ### [c61.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s1.8) अधोभाण्डे मुखं तस्य भाण्डस्योपरिवर्त्तिनः षोडशाङ्गु लविस्तीर्णपृष्ठस्यास्ये प्रवेशयेत् ॥ पार्श्वयोर्महिषीक्षीरचूर्णमण्डफाणितैः । लिप्तवा विशोषयेत् सन्धिं जलाधारे जलं क्षिपेत् । चुल्लयामारोपयेदेतत् पातनावन्त्रमीरितम् ॥ 6-8. ### अथायःपातनायन्त्रम्— ### [c61.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s2.1) अथोर्द्धभाोजने¹ लिप्त' स्थापितस्य जले सुधौः । दीप्तैर्वनोपलैः कुर्य्यादधःपातं प्रयत्नतः ॥ 9 ### [c61.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s2.2) ¹ (I) K reads अय, which we have retained. ### अथ दीपिकायन्त्रम्— ### [c61.s3.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s3.1) कच्छपयन्त्रान्तर्गतमृन्मयपीठस्थदीपिकासंस्थः । यस्मिन्निपतति सूतः प्रोक्त तद्दीपिकायन्त्रम् ॥ 10 ### अथ ढेकीयन्त्रम्— ### [c61.s4.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s4.1) भाण्डकण्ठादधश्छिद्रे वेणुनालं विनिचिपेत् । कांस्यपात्रद्वय कत्वा सम्पुटं जलगर्भितम् ॥ नलिकास्यं तत्र योज्य दृढं तच्चापि कारयेत् । युक्तद्रव्यैर्विनिक्षिप्तः पूर्व्वं तत्र घटे रसः। अग्निना तापितो नालात्तोये तस्मिन् पतत्यधः ॥ यावदुष्णां भवेत्सर्व्वं भाजनं तावदेव हि। जायते रससन्धानं ढेकीयन्त्रमितीरितम् ॥ 11-14 ### अथ बालुकायन्त्रम्— ### [c61.s5.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.1) सरसां गूढ़वक्त्रां मृद्वस्त्राङ्गु लघनावृताम् । शोषितां काचकूपीं पूरयेत् त्रिषु भागयोः ॥ भाण्डे वितस्तिगम्भीरे बालुका सुप्रतिष्ठिता । तद्भाण्डं पूरयेत् त्रिभिरन्याभिरवगुण्ठयेत् ॥ ### [c61.s5.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.2) भाण्डवक्त्रं माणिकया सन्धिं लिम्पेन्मृदा पचेत् । चुल्लयां तृणस्य चादाहान्मषिकापृष्ठवर्त्तिनः ॥ एतद्धि बालुकायन्त्रं तद्यन्त्रं लवणाह्वयम् ॥34-36. ### [c61.s5.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.3) अथ लवणयन्त्रम्— ### [c61.s5.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.4) एवं लवणनिक्षेपात् प्रोक्तं लवणयन्त्रकम् । 38 ### [c61.s5.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.5) अथ नालिकायन्त्रम्— ### [c61.s5.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.6) लोहनालग्रतं सूतं भाण्डे लवणपूरिते । निरुद्धं विपचेत् प्राग्वन्नालिकायन्त्रमेरितम् ॥ 41 ### [c61.s5.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.7) अथ तिर्य्यक्पातनयन्त्रम्— ### [c61.s5.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.8) क्षिपेद्रसं घटे दीर्घनताधोनालसंयुते ।¹ तन्नालं निक्षिपेदन्यघटकुक्ष्यन्तरे खलु ॥ तत्र रुद्धा मृदा सम्यग्वदने घटयोरधः । अधस्ताद्रसकुम्भस्य ज्वालयेत् तीव्रपावकम् ॥ इतरस्मिन् घटे तोयं प्रक्षिपेत् स्वादुशीतलम् । तिर्य्यक्पातनमेतद्धि वार्त्तिकैरभिधीयते ॥ 48-50. ### [c61.s5.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.9) ¹ (I) दीर्घनताधौ, a variant in the Poona ed., which also agrees with B. and K. ### [c61.s5.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.10) अथ हिङ्गलाकृष्टिविद्याधरयन्त्रम्— ### [c61.s5.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.11) स्थालिकोपरि विन्यस्य स्थालीं सम्यङ्निरुध्य च । ऊर्द्धस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा वह्निं प्रज्वालयेदधः ॥ एतद्विद्याधरं यन्त्रं हिङ्गलाकृष्टिकृत्हितवे ॥ 57-58 ### [c61.s5.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.12) अथ धूपयन्त्रम— ### [c61.s5.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.13) विधायाष्टाङ्गुलं पात्रं लौहमष्टाङ्गुलोच्छ्रयम् । कण्ठाधो द्व्यङ्गुले देशे गलाधारे हि तत्र च ॥ तिर्य्यग्लोहशलाकाश्च तन्वोस्तिर्यग्विनिक्षिपेत् । तनूनि स्वर्णपत्राणि तासामुपरि विन्यसेत् ॥ ### [c61.s5.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.14) पात्राधो निक्षिपेद्धूमं वक्ष्यमाणमिहैव ह तत् पात्रं न्यग्जयतेण छादयेदपरेण हि ॥ मृदा विलिप्य सन्धिं च वह्निं प्रज्वालये :। तेन पत्राणि कृत्स्नानि¹ हतान्युक्तविधानतः ⁂ ⁂ ⁂ ⁂ गन्धाश्मक्रगिलानां हि कज्जल्या वा मृताहिना ॥ धूपनं स्वर्णपत्राणां प्रथमं परिकीर्त्तितम्। तारार्थं तारपत्राणि मृतवङ्गेन धूपयेत् ॥ धूपयेच्च यथायोग्यैरन्यैरूपरमैरपि । धूपयन्त्रमिदं प्रोक्तं जारणाद्रव्यसाधनम् ॥ 70-76. ### [c61.s5.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61.s5.15) ¹ झात्नानि, another reading in the Poona ed., which we have accepted ## Linked texts (1) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c61) · Pramāṇa