[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c68 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c68: Extracts from DHATURATNAMALA History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c68 - **Language:** English ## Contents - [c68.s1 धातुरत्नमालायाः](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1) — 15 parts ### Extracts from DHATURATNAMALA ### धातुरत्नमालायाः ### [c68.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.1) प्रारम्भः— ### [c68.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.2) प्रणम्य विततां शक्तिं त्रिसृष्ट्युत्पत्तिकारिणीं । ### [c68.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.3) धातूनां रत्नमालायामभिधाय करोम्यहं ॥ 1. ब्रह्मविष्णुहराद्यान् ये मर्त्ता ध्यायन्ति नित्यशः । ज्ञानदानप्रदानाय सा मे विश्वेश्वरी मता ॥ 2. ### [c68.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.4) अथ धातूनां रत्नमालां वक्ष्यामि । ### [c68.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.5) रौप्यं हेमं तथा ताम्रं नागं वंगं तथाऽयसं । खर्पराभ्रकमौक्तं च प्रवालं तालकं शिला ॥ 3. सुवर्णमाक्षिकं सूतं हीरकं च ब्रवीम्यहं । सर्व्वधातूपधातूनां लक्षणं मारणं गुणं ॥ 4. ### [c68.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.6) अथ रौप्यमारणं । ### [c68.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.7) रौप्यं शुद्धं समादाय नागेन गुरु शोधयेत् । ### [c68.s1.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.8) शुद्धे तारे पुनः पश्चात् सूक्ष्मपत्राणि कारयेत् ॥ 5. निंबचिंचिणिकाचाभिः शोधयेच्च पृथक् पृथक् । क्षालयेदुदकैः सार्द्धं तथा दुग्धेन शोधयेत् ॥ 6 गंधपारदयोरैक्यं किंचिद्वंगं च घर्षयेत् । द्राक्षाया द्रवसंयुक्तं तारपत्राणि शोधयेत् ॥ 7. चक्रयन्त्रे विनिक्षिप्य लेपयेद्वस्त्रमृत्तिकां । क्षिपेद्गजपुटे गर्त्ते ज्वालयेद्वहुछाणकान् ॥ 8. ### [c68.s1.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.9) समाप्तिः— ### [c68.s1.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.10) ग्रंथो वैद्यकनामायं रससिद्धांतसागरात् । ### [c68.s1.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.11) धातूनां रत्नमाला च ततो वैद्यस्य हेतवे ॥ 176 ### [c68.s1.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.12) मरणेभ्यो भयत्रस्ता रोगग्रस्ताश्च ये नराः । रत्नमाला कृता तेषां वैद्यानां च हिताय वै ॥ 177 इति श्रीवैद्यकशास्त्रे अश्विनोकुमारसंहितायां धातुरत्नमालायां समाप्तोऽयं ग्रंथः ॥ ### [c68.s1.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.13) The following is taken from Aufrecht's "Catalogus" —No. 760. ### [c68.s1.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.14) Incipit:—प्रणम्य सारदां शक्तिं सृष्टे रुत्यत्तिकारकां । धातूनां रत्नमालां च विबोधाय करोम्यहं ॥ 1 ब्रह्माविष्णुदृगन् ध्यायेद्भक्त्या ध्यायति नित्यशः । तेषां वरप्रदानाच्च सा मयैवमुटोच्यते ॥ 2 रूप्यं हेम तथा ताम्रं नागं वंगं तथायसं । खर्परं गगनं प्रोक्तं प्रवालं तालकं शिला ॥ 3 माक्षिकं गंधकं मृतं क्षोरकं च ब्रवीम्यहं । सर्वधातूपधातूना लक्षणं मारणं गणान् ॥ 4 रूप्यं शुद्धं मयानीय नागमूषा तु शोधयेत् । शुद्धे तारे पुनः पश्चात् सूक्ष्मपत्राणि कारयेत् ॥ 5 निंबुर्विचिंच्छोगोद्राक्षाभिः शोधनीयं पृथक् पृथक् । क्षालयेदुदकैः सार्द्धं तथा दुग्धेन शोधयेत् ॥ 6 गंधकं पारदं रूप्यं किंचिद्वंगं च घर्षयेत् । द्राक्षारसेन संयुक्तं तारपत्राणि लेपयेत् ॥ 7 नक्तं यन्त्रे विनिक्षिप्य लेपयेद्वस्त्रमृत्तिकां । क्षेप्यं गजपुटे गत्तं ज्वालयेच्च श्नोपलैः ॥ 8. ### [c68.s1.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68.s1.15) \*In fine libelli disticha haec leguntur.\* ग्रंथो वैद्य\[क\] नामायं Rasasiddhántaságarát । धातूनां रत्नमाला च कृता वैद्यसुहेतवे ॥ 1 मरणेभ्यो भयत्रस्ता रोगग्रस्ताश्च ये नराः । रत्नमाला हि धातूना कृता तेषा हिताय वै ॥ 2. Játyá Gurjarakhandas cha, Devadatto hi dharmavit । Harer námabhidhanasya सुतस्तस्य भिषग्वरः ॥ 3. सन्चितारंसकर्माणि यस्य बुद्धिर्रौयसौ । तेन शास्त्रविधिद्धेनेन कृता रत्नस्य मल्लिका ॥ 4. इति देवदत्तकृतवैद्यकशास्त्रे धातुरत्नमाला ॥ --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c68) · Pramāṇa