[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c69 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c69: Rasapradipa History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c69 - **Language:** English ## Contents - [c69.s1 चन्द्रोदयाख्यसवर्णे-](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1) — 7 parts - [c69.s2 अथ उपायान्तरम्-](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s2) — 2 parts ### Rasapradipa ### [c69.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.1) रसप्रदीपादुद्धृताः श्लोकाः । ### [c69.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.2) A—MS. from Allahabad. B—MS. from Benares. ### [c69.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.3) अथ शङ्खद्रावरसः । स्फटिका¹ नवसारश्च सुश्वेता² च सुवर्चिका । पृथक् दशपलोन्मानं गन्धकः पिचुसंमितः³ ॥ चूर्णयित्वा चिपिटाण्डे मृन्मये मृद्विलेपिते⁴ । तन्मुखं मुद्रयेत् सम्यक् मृद्भाण्डेनापरेण च ॥ सरन्ध्रोदरकेणैव चुल्ल्यां तिर्य्यक् च धारयेत् । अधः प्रज्वालयेदग्निं हठाद्यावद्रसः स्रवेत् ॥ शाणैकं सेवयेद्यत्नात् दन्तस्पर्शविवर्जितम् । गुल्मोदरयकृत्प्लीहग्रन्थिग्रन्थादिशूलनुत् ॥ बलपुष्टिप्रदो ह्येष भुक्तं च जारयेत् क्षणात् । विलोक्यतां महालोका रसमाहात्म्यमद्भुतम् । कपर्दकाश्च लोहानां यस्मिन् क्षिप्ता⁶ गलन्ति हि ॥ ### [c69.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.4) ¹ A reads स्फाटिका, B reads स्फुटिका । ### [c69.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.5) ² B reads सुखेता, which is not correct. ### [c69.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.6) ³ B reads पिचुनियुत, which is not correct. ### [c69.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.7) ⁴ मृत्ति\[^5\] लेपिते is the reading in B ### [c69.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.8) ⁵ B reads यन्तु । ### [c69.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.9) ⁶ A reads क्षिप्ता । ### [c69.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.10) फिरङ्गव्याधि :— ### [c69.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.11) गैरिकां रसकर्पूरम् उपला च पृथक् पृथक् । टङ्क ### चन्द्रोदयाख्यसवर्णे- ### [c69.s1.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.1) काशे श्वासे फिरङ्गाख्ये रोगे च परमो हितः । ### [c69.s1.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.2) अथ उपायान्तरम्- ### [c69.s1.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.3) सुशल्या¹ कुलकाञ्चैव² पारसीकयमानिका । भल्लातकफलं चापि पलमानं पृथक् पृथक् ॥ पलार्धमानः सूतः स्यात् षट्पलोऽत्र गुड़ः स्मृतः । एकीकृत्याखिलं कुर्य्यात् वटीः कर्षप्रमाणतः ॥ खादेदेकां वटीं प्रातर्यावदारोग्यदर्शनम् । गोदग्धस्यानुपानेन फिरङ्गामयनाशिनी³ ॥ निम्बुकेन⁴ विना नैव वर्जनीयमिहापरम् ॥ ### [c69.s1.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.4) ¹ B reads सुशङ्खा । ### [c69.s1.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.5) ² B reads कलकं चैव । ### [c69.s1.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.6) ³ B reads फिरङ्गपविनाशिनी । ### [c69.s1.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s1.7) ⁴ B reads निंबुकेन । ### अथ उपायान्तरम्- ### [c69.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s2.1) चोपचीनीभवं चूर्णं शाणमानं समाक्षिकम् ॥ फिरङ्गव्याधिनाशाय भक्षयेल्लवणं त्यजेत् ॥ ### [c69.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69.s2.2) तं द्रोणपुष्पोपयसा प्रपिष्टं कृत्वा विदध्यान्नवसादरं च । कर्षप्रमानं प्रहरत्रयं च वह्निं मृदद्यादथ शोतलागीम् ॥ ६४ ॥ निष्कास्य कूपी सिकताख्ययंत्रा- ढास्योत्थ कंठस्थममुं प्रगृह्यात् । कर्पूरनामा रसनायकोऽयं वल्रं पुराणेण गुडेन युक्तः ॥ ६५ ॥ निर्वातभाजा सुरुजा च पथ्य- शीलेन कुष्ठामयनाशनः स्यात् ॥ फिरङ्गक रिकेशरी सकलकुष्ठकालानलो- ऽखिलव्रणविनाशनोद्व्रणजगत्संपूर्तिप्रदः । सुवर्णसमवर्णकृद्दहहुताशनेज्वस्कर समस्तगदत्तस्करो रसपतिः स कर्पूरकः ॥ ६६ ॥ इति कर्पूररसः बौद्यसब्बंस्वात् । ## Linked texts (1) - [Rasapradīpa (Śaṅkara Bhaṭṭa)](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasapradipa) — Śaṅkara Bhaṭṭa, Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c69) · Pramāṇa