[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c70 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c70: Extracts from DHATUKRIYA or DHATUMANJARI History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c70 - **Language:** English ## Contents - [c70.s1 रुद्रयामले धातुक्रिया धातुमञ्जरी वा ।\[^asterisk\]](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s1) - [c70.s2 श्रीगणेशाय नमः ।](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2) — 335 parts ### Extracts from DHATUKRIYA or DHATUMANJARI ### रुद्रयामले धातुक्रिया धातुमञ्जरी वा ।\[^asterisk\] ### श्रीगणेशाय नमः । ### [c70.s2.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.1) पार्व्वत्युवाच । अथानन्तरं¹ देवेश ब्रूहि धातुसुसंस्कृतिम्² । येन विज्ञानमात्रेण साधयेद्धातुमञ्जितः ॥ 1 ### [c70.s2.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.2) ¹ A reads अथानतर, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.3) ² A reads धातव्य सस्कृति, which is grossly incorrect. ### [c70.s2.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.4) महादेव उवाच । धातुर्मुख्यविधः प्रोक्तः तुर्य्यन्तुर्य्यं स्वपन्नतः (?)³ । सत्त्वं रजस्तमश्चैव चतुर्थ्यन्तु निरामयः ॥ 2 राजसे राजसो सिद्धिसामसि तामसो सदा । सत्त्वसाधनं सात्त्विक्ये आनौति⁴ सर्व्वसाधनम् ॥ 3. ### [c70.s2.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.5) ³ The sense here is not clear ### [c70.s2.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.6) ⁴ A reads अनीति, which seems to be incorrect ### [c70.s2.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.7) पार्व्वत्युवाच । कथ्यतां देवदेवेश सत्त्वं राजसतामसम् । अतीव गुणवत्⁵ धातोः कार्य्यं लक्षणलक्षितम्⁶ ॥ 4 ### [c70.s2.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.8) ⁵ A has गुणवती, which appears to be incorrect. ### [c70.s2.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.9) ⁶ कार्य लक्षणलक्षिता., a variant in A, which is not correct. ### [c70.s2.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.10) \[^asterisk\]: The Ulwar MS (A) reads धातुक्रिया, a part of the Rudrayámala, but the Benares MS. (B) reads धातुमञ्जरी, a part of the same. The two MSS. are exactly the same in subject matter, differing only in name. ### [c70.s2.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.11) उपधातुकमेणैव तेषां लक्षणसाधनम् । विटकौ च मुदा युक्ता तेषां कम्मसु¹ साधनम् ॥ 5 उपकारो² गुणज्ञत्वं नाना कार्य्यक्रिया शुभा । वियोगयोगचाञ्चल्यं वर्णभेदैस्तु मारणम् ॥ 6. समग्रं देवदेवेश विशेषा धातुहत्क्रियाः । येन विज्ञानमात्रेण साधयेत् गन्धकौः क्रियाः ॥ 7. ### [c70.s2.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.12) ¹ A reads erroneously कर्मंसु । ### [c70.s2.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.13) ² A reads उपकार, which is grammatically incorrect ### [c70.s2.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.14) महादेव उवाच । ### [c70.s2.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.15) पृथिव्या गर्भमध्ये तु अनेका धातुस्तिष्ठति³ । विस्तृता⁴ कियत्कालेन धातुर्नानाविद्योदिता⁵ ॥ 8 गुणलक्षणसंयुक्तां⁶ साम्प्रतं न स्मरामि ह⁷ ॥ कथं ते कथयिष्यामि⁸ वद ब्रह्माण्डवासिनि ॥ 9. ### [c70.s2.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.16) ³ अनेका धातु तिष्ठति, a variant in A, which treats the word धातु in the mascu-line as well as in the feminine genders ### [c70.s2.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.17) ⁴ A reads विष्ट ता, which is not correct ### [c70.s2.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.18) ⁵ धातुनानाविद्योदिता, an incorrect variant in A ### [c70.s2.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.19) ⁶ A reads संयुक्ता, which is grammatically incorrect ### [c70.s2.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.20) ⁷ A reads स्मरति ह, which is incorrect. ### [c70.s2.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.21) ⁸ कथयामास is the incorrect reading in A ### [c70.s2.22](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.22) पार्व्वत्युवाच । ### [c70.s2.23](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.23) ये केचित् स्मर्य्यन्त⁹ ईश व्यक्तां कथय साम्प्रतम् । भवतो¹⁰ऽनुग्रहेणैव साधनार्थञ्च¹¹ सिध्यति ॥ 10 ### [c70.s2.24](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.24) ⁹ A and B read स्मरते, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.25](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.25) ¹⁰ भवता is the reading in A and B, which is not correct ### [c70.s2.26](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.26) ¹¹ साधनार्मथं is the incorrect reading in A and B ### [c70.s2.27](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.27) महादेव उवाच । ### [c70.s2.28](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.28) शृणु देवि प्रवक्ष्यामि धातुं नानाविधस्थितिम् । गुणलक्षणसंयुक्तां यथा बुद्धिः¹² कथिष्यति ॥ 11. ### [c70.s2.29](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.29) ¹² A and B read युक्त्या। ### [c70.s2.30](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.30) मुख्यप्राधान्यता¹ एते रङ्गलोहकंताम्रकैः । रजतेनैव³ संयुक्ता धातोरुत्तमता सदा ॥ 12. मध्यमा सत्त्वजा धातुः⁴ नीचा च त्रपुसीसयोः । संयोगे धातुनामा हि नीचा नीचतरा स्मृता ॥ 13. संयोगान्ते त्रिधा प्रोक्ता उत्तमा मध्यमाधमा । ताम्रजासत्वयोर्योगे⁷ नारौधातुः प्रजायते ॥⁵ 14. एषा⁶ मध्योत्तमा प्रोक्ता कार्य्यकारणयोगके । त्रपुताम्रसंयोगेन⁷ जाता धातुश्च मध्यमा ॥ 15 सीसके⁸ भङ्गदा प्रोक्ता कार्य्यकाले सदोदिता । अनेनैव प्रकारेण येन येन च कर्म्मसु ॥ 16. कर्त्तव्या जाघवो विद्या ज्ञात्वा⁹ बुद्धिविशारदैः । अभङ्गं सीसके जातं शुद्ध उत्पत्यकारकम् ॥ 17 हाटके श्वेतता जातेः¹⁰ अच्छया¹¹ रजते यदि । लघुद्रावः शुभे शुल्वे लोहे च द्राविणौ कला ॥ 18. जासत्वे अङ्गहौना च काठिन्याभ्यधिकौ परौ । कला एताश्च धातूनां जातिर्भवति शुद्धता¹² ॥ 19. कला एतादृशो दिव्याः प्राप्तः¹³ सिद्धस्तु जायते । ### [c70.s2.31](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.31) ¹ मुख्यप्रधानता is the correct reading प्राधान्यता is grammatically incorrcet. ### [c70.s2.32](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.32) ² A and B have रङ्गलोहताम्रकैं, which mars the metre ### [c70.s2.33](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.33) ³ A reads रजतेनेव, which is not correct ### [c70.s2.34](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.34) ⁴ धातु' is used here in the feminine gender both by A and B ### [c70.s2.35](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.35) ⁵ Vide verse 20. ### [c70.s2.36](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.36) ⁶ Both A and B read एतत्, which is grammatically incorrect ### [c70.s2.37](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.37) ⁷ संयोगे is the reading in A and B, which mars the metre ### [c70.s2.38](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.38) ⁸ A and B reads शीशके । ### [c70.s2.39](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.39) ⁹ A reads वात्वा, which is incorrect ### [c70.s2.40](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.40) ¹⁰ A and B read ज्ञाते, —which is incorrect ### [c70.s2.41](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.41) ¹¹ A reads अच्छयो । B reads अच्छमो । Both the readings seem to be incorrect ### [c70.s2.42](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.42) ¹² जाति भवति शुद्धिता', a variant in A जाति भवति रङ्गद्विवा, an incorrect variant in B ### [c70.s2.43](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.43) ¹³ A and B read प्राप्ते, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.44](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.44) शुल्वजासत्वसंयोगे नारौधातुस्तु¹ जायते ॥ 20 कार्य्यानिककरो प्रोक्ता पावामोदसु²कोमला । मारणे जारणे दिव्या चारणे त्रोटने तथा ॥ 21 निर्गन्धा वर्णरहिता जातिभेदकरौ स्मृता³ । एतावद्⁴गुणसंयुक्ता कार्य्यकारणसंयुता ॥ 22 संस्कारैः संस्कृता सर्व्वैः⁵ सर्व्वसिद्धिकरो स्मृता । नानासुवर्णकार्य्येषु रूप्यकार्य्येषु संयुता ॥ 23 धातुधौता च या⁶ धातुः सुधायःसुसंस्कृता । कार्य्यसिद्धिकरो⁷ श्रेष्ठा ज्येष्ठकार्य्यविधायिका⁸ ॥ 24 सर्व्वथाशु सुधायः⁹ ग्रासग्रहणग्राहकः(?)। ग्राहयेत् ग्रासमात्रेण पाचयेदशनं¹⁰ स्त्रियम् ॥ 25. स्त्रनीयाशनसंपर्के¹¹ जाते भवति सिद्धिदा । अन्यथा नैव सिध्यन्ति जायते मृग-शृङ्गव त् ॥ 26. तस्मात्तेनैव यत्नेन सुधायः¹²सुसंस्कृतिः । यथोक्तसंस्कृतिद्युता¹³ सर्व्वतो धातुरुत्तमा¹⁴ ॥ 27 क्रियोचितसुसंस्कारान्¹⁵ कारयेद्यत्नतः सदा । ### [c70.s2.45](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.45) ¹ A reads नारीधन्वस्तु। B reads नारोधन्वस्त । Both seem to be incorrect. (Vide verse 14) ### [c70.s2.46](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.46) ² B reads पावामोदक्षु, which is unintelligible. ### [c70.s2.47](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.47) ³ A reads मता । ### [c70.s2.48](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.48) ⁴ Both A and B read एतद्, which destroys the metre ### [c70.s2.49](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.49) ⁵ A and B want सर्व्वैः, thus rendering the foot incomplete ### [c70.s2.50](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.50) ⁶ A and B read ये, which is not correct. ### [c70.s2.51](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.51) ⁷ कार्यसिद्धिकरा is the variant in A and B. ### [c70.s2.52](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.52) ⁸ A and B read विधायका, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.53](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.53) ⁹ A has an incomplete foot सर्व्वतेगधा , B also has सर्व्वोतिग्धा । ### [c70.s2.54](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.54) ¹⁰ A reads पाचयेत् शन, B reads पाचयेत् शनं । Both of them seem to be incorrect ### [c70.s2.55](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.55) ¹¹ B reads संपुर्के । ### [c70.s2.56](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.56) ¹² A reads सुधाधाय । B reads युधाधाय । Both are unintelligible. ### [c70.s2.57](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.57) ¹³ Both A and B read संपुक्ता, which mars the metre. ### [c70.s2.58](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.58) ¹⁴ सर्वे ते धातुरुत्तमा., a variant in A and B, which is grammatically incorrect ### [c70.s2.59](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.59) ¹⁵ A and B read only संस्कारा., which is incorrect. ### [c70.s2.60](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.60) यथोदितैस्तु संस्कारैर्युक्ता कार्य्यकरी सदा ॥ 28. सर्व्वलक्षणसंयुक्ता धातुधौता सदैव हि । जायते नैव सन्देहः कार्य्यकारणकारिका¹ ॥ 29. ### [c70.s2.61](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.61) ¹ Both A and B read कारका, which seems to be incorrect. ### [c70.s2.62](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.62) पार्व्वत्युवाच । कियत्परिमिता धातुः संख्या वदतु मे विभो । उत्पत्तिर्लक्षणं तेषां स्थानं चैव² पृथक् पृथक् ॥ 30 कथ्यतां देवदेवेश लक्ष्यलक्षणसंस्कृतिः । भेटोऽभेटोऽथ³ योगश्च मारणं चारणं तथा ॥ 31. पातणं द्रावणं चैव त्रोटनं जारणं तथा । सारणं यौवनं षण्ढं गोपनं लेपनं पुनः⁴ ॥ 32. जातिभेटः सुगन्धश्च मेलनं जरणं परम् । समग्रं कथ्यतां देव उपधातुकरौ क्रिया ॥ 33. ### [c70.s2.63](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.63) ² B reads स्थानं सैधा । ### [c70.s2.64](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.64) ³ भदामेदाथ is the incorrect reading in A and B. ### [c70.s2.65](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.65) ⁴ A reads युतः, which is senseless ### [c70.s2.66](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.66) महादेव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि धातुस्थानानि लक्षणम् । उपधातुरनेका हि⁵ तेषां मारणचारणम् ॥ 34. अचयं राग(?)⁶कारं च शोधनं बन्धनं तथा । मारणादि च यत् प्रोक्तं तत् सर्व्वं श्रूयतां शुभे⁷ ॥ 35. ### [c70.s2.67](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.67) ⁵ उपधातुरनेकानि, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.68](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.68) ⁶ Both A and B want this word, which may be supposed to be राग or सह here. ### [c70.s2.69](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.69) ⁷ तत् सर्व्वं कथयामि ते, a variant in A ### [c70.s2.70](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.70) पार्व्वत्युवाच । प्रथमं वद देवेश धात्वनुक्रमलक्षणम् । प्रत्येकस्थानरूपं हि गुणसम्बन्धकारकम् ॥ 36 ### [c70.s2.71](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.71) महादेव उवाच। ### [c70.s2.72](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.72) शृणु देवि प्रयत्नेन सिद्धान्तवचनं मम। येन विज्ञानमात्रेण जायते धातुकत्क्रिया ॥ 37. प्रथमे धातुनामानि संक्षेपात् कार्य्यकारणम्। कथयामि च ते भद्रे पश्चात् स्थानस्य संपदः¹ ॥ 38. आदौ सुवर्णनामानि संक्षेपात् शृणुतां प्रिये। स्वर्णं सुवर्णं सूर्य्यश्च हाटकं वह्निरोचनम् ॥ 39. सु(स)रङ्गं च तथा लोहं देवधातुर्मनोहरम्। वैश्यौ² विश्वासगं चैव धर्मदं ऋषिदेवता ॥ 40. जीवनम् अमृतं चैव हेमं³ हिमवतोद्भवम्⁴। देववल्लभमं दिव्यं संसारोत्तरणं महत् ॥ 41. यौवनं सर्व्वलोकानां⁵ नारीणां रञ्जनं शुभम्। अन्यानि विविधनामानि⁶ गोप्यगोप्यतराणि च⁷ ॥ 42. रजतं च तथा रूप्यं चन्द्रश्चन्द्रस्य दीपकम्। शुभ्रज्योतिःकरं⁸ खर्षेषद्वोजं तारकं तथा ॥ 43. अनन्ता वर्त्तते तेषां कथा दृष्टिकराश्च ये। स्थापितं लौकिकं चैव⁹ येनाग्रन्यसमूह्नम् ॥ 44. शीतवीर्य्यं लघुवीर्य्यं विषघ्नं वातनाशनम्। रसपुञ्जोकरं व्योदं धातुपुञ्जनकारकम् ॥ 45. रतिदं बहुवीर्य्यं च शुभधाम च संचयम्। ### [c70.s2.73](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.73) ¹ Both A and B read संपदि, which has no sense ### [c70.s2.74](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.74) ² A reads वशो। ### [c70.s2.75](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.75) ³ हेम is generally used. ### [c70.s2.76](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.76) ⁴ हिमवदुद्भवं is the correct term ### [c70.s2.77](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.77) ⁵ The first term in the previous verse is only जीवनं। But here it is सर्व्वलोकजीवनं। Hence there is no repetition. ### [c70.s2.78](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.78) ⁶ अन्यानि विविधान् नामान्, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.79](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.79) ⁷ गोप्यागोप्यतराणि च is the reading in A and B, which has no clear sense. ### [c70.s2.80](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.80) ⁸ A and B read शुभ्रद्योतिकरं, which is incorrect. ### [c70.s2.81](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.81) ⁹ A reads लौकिका येना, which leaves out चैव। ### [c70.s2.82](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.82) एतानि रजतनाभानि शतान्यन्यानि सन्ति वै¹ ॥ 46. ताम्रं च² त्राम्बकाधिष्ठं शुल्बं नागस्य मर्द्दनम् । नीलं च नीलविभ्रमं वमनं³ चैव पातकम् ॥ 47 उष्णम् उष्णकरं मिद्धं कृकणं कालमर्द्दनम् । हेमगर्भं⁴ च कामोटं विष्टं विपनाशनम् ॥ 48. आरत्ताय सङ्गायश्च⁵ मन्मथो मार एव च । एतानि शुल्बनामानि अन्यानि विविधानि च ॥ 49 जास्त्वं च जरातौतं रजतं यशदायकम् । रूप्यभाता वरोयञ्च खेटकं कोमलं लघु ॥ 50. चर्भकं खर्परं चैव रमकं रसवर्द्धकम्⁶ । महापथ्यं वलोपेतं पोतगगं सुभस्मकम् ॥ 51. एतत्तु⁷ खर्परनाम कार्य्यकर्म्मसु सिद्धिटम्⁸ । रसगजाङ्ककं कम्भं⁹ छतंतं सिद्धिपु¹⁰ जायते ॥ 52. त्रपुस्सापहरं वङ्ग रजतारिञ्च¹¹ नोग्टटम् । श्रोतवोर्य्यकरं ग्रौटं रटितं तापहारकम् ॥ 53. मेल्लन्नं माङ्गलादृ(?)भूतं सङ्गायं धातुशेषयोः । एतानि त्रपुनामानि सुसिद्धं कार्य्यकारकम्¹² ॥ 54. ### [c70.s2.83](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.83) ¹ A has शतान्यानि वसन्ते । B has शनानानि वर्त्तन्ते । Both the readings are grammatically incorrect. ### [c70.s2.84](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.84) ² च is dropped in A and B. ### [c70.s2.85](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.85) ³ The sense of नीलविभ्रमं seems to be नीलविम्बम = नीलगोभम् । A reads चसनं, which is incorrect. ### [c70.s2.86](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.86) ⁴ A reads हैमगर्भं । ### [c70.s2.87](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.87) ⁵ A and B read सङ्घाय च । ### [c70.s2.88](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.88) ⁶ रसवाईक, the reading in A and B, is not grammatically correct ### [c70.s2.89](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.89) ⁷ तत्ते is the reading in A and B, which is incorrect. ### [c70.s2.90](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.90) ⁸ Both A and B read कार्य्यकर्म्मंसु सिद्धिदान्, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.91](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.91) ⁹ रसगजाङ्ककान् कर्य्यान्, an incorrect variant in A and B ### [c70.s2.92](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.92) ¹⁰ A reads कृते सिद्धिषु । B reads हने विद्दिषु । Both are incorrect. ### [c70.s2.93](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.93) ¹¹ Both A and B read रजतानि च, which is senseless here ### [c70.s2.94](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.94) ¹² सुसिद्ध कार्य्यकारकान्, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.95](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.95) सीसकं¹ धातुभङ्गं च मृतकं रोचकं परम् । रक्तं च रक्तावोर्य्यं च² रक्तवस्तुविवर्द्धनम् ॥ 55. अन्तरुप्यं च गम्भीरं धातुभञ्जनकारकम् । ग्राहकं रसराजेन अच्छेाभ्याच्छोभणं परम् ॥ 56. विचित्रं विनतं चैव नानारङ्गप्रदायकम् । नागं नगालयं प्रोक्तं सिद्घकं कण्ठशोधनम् ॥ 57 घण्टं षयङ्करं³ चैव दुरितं षयङ्कारकम् । एतानि⁴ नागनामानि कार्य्यकाले प्रयोजयेत् ॥ 58. लोहं च आयसं शूरं सूर्य्यकर्कविशारदम् । हन्तकं खननं स्वर्णमारकं⁵ ताटकं मलम् ॥ 59. अजरं च जरायुक्तं धात्वाद्यम् अवनौसुतम् । कालेयं जौषणं कालं रुधिरं रोगनाशनम् ॥ 60 ग्रन्थिटं सर्व्वधातूनाम् अछोभ्यं जलवह्निषु । वह्निदं वह्निबौजं च सर्व्वधातुसहायकम् ॥ 61. एतानि लोहनामानि ज्ञात्वा कर्म्माणि कारयेत् । जायते⁶ सकला सिद्धिर्वियोगयोगसंयुता⁷ ॥ 62. नामानि धातुसंयोगे जातानि तानि च शृणु⁸ । शुल्बखर्परसंयोगे जायते पित्तलं शुभम् ॥ 63. पित्तलं चैव नारोकं कपटं गन्धदुर्ज्ययम् । वर्णटं दुर्ब्बलं चैव रजतं बङ्गमं लघु ॥ 64. ### [c70.s2.96](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.96) ¹ A and B read शौशकं । ### [c70.s2.97](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.97) ² B has only रक्तं वोर्य्यं च, which is incomplete. ### [c70.s2.98](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.98) ³ A reads खण्डं खडकरं चैव । ### [c70.s2.99](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.99) ⁴ A and B read एतत्ते, which is incorrect. ### [c70.s2.100](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.100) ⁵ A has स्वर्णं मारकं । B has स्वर्ण मारकं । ### [c70.s2.101](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.101) ⁶ A reads नोयते । ### [c70.s2.102](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.102) ⁷ वियोगायोग is the variant in A. विछोगायोग is the variant in B Both readings seem to be incorrect. ### [c70.s2.103](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.103) ⁸ जातानि च ते शृणु, an incomplete variant in A and B. ### [c70.s2.104](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.104) वङ्गताम्रसंयोगेन जायते तेन¹ कांस्यकम् । कांस्यकं कोमलं चैव नैरसं रसकाठिनम्² ॥ 65. तीव्रानादं महाशब्दम्³ उग्रकान्ति रविग्रहम् । ज्वालापिधानं रौद्रं च ग्राहकं⁴ धुम्वरोधनम् ॥ 66. एतानि⁵ कांस्यनामानि कार्य्यकाले प्रयोजयेत् । बन्धने धारणे चैव सुद्रणे धूमवन्धने ॥ 67 खर्परैः सह पारदं दिव्यं⁶ किञ्चित् प्रमेलयेत् । जायते रसको नाम नानारोगहरो भवेत् ॥ 68. नागस्तु रहतं⁷ हीनो मृतधातुस्तु जायते । स एव कोमलाग्निस्रः⁸ सिन्दूर जायते ध्रुवम् ॥ 69. अनेकाः⁹ साधयेद्विद्या मन्त्रयन्त्रकरोः क्रियाः । पूजनाथें मम गुणाः सर्व्वें कल्पितरोचनाः¹⁰ ॥ 70. ताम्रदाहजलैर्य्योगे जायते तुत्थकं शुभम् । नाना रसायनी विद्या साधयेत् सा¹¹ सदैव हि ॥ 71. रसरसक(?)¹²योगेषु राजमर्य्यादा जायते । राजकं जायते नाम नारी राजकलागतिः¹³ ॥ 72 संयोगे साधनं दिव्यं वियोगे साधनं शुभम् । ### [c70.s2.105](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.105) ¹ A has जातेनैव । B has जायते तेनैव । ### [c70.s2.106](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.106) ² A and B read erroneously कठिण । ### [c70.s2.107](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.107) ³ A reads महुछब्दं । B reads महत्तशब्दं । Both the readings are incorrect. ### [c70.s2.108](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.108) ⁴ A reads व्याहकं, which has no clear sense. ### [c70.s2.109](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.109) ⁵ A and B read एतत्ते, which is incorrect. ### [c70.s2.110](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.110) ⁶ पारदो दिव्यो is the reading in A and B, which is incorrect. ### [c70.s2.111](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.111) ⁷ B reads रहरते, which is not correct. ### [c70.s2.112](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.112) ⁸ कौमलाग्निस्त is the reading in A and B, which is not correct. ### [c70.s2.113](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.113) ⁹ A reads एनेका । B reads एतेका । Both are incorrect. ### [c70.s2.114](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.114) ¹⁰ A and B read कल्पितरोचनं । ### [c70.s2.115](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.115) ¹¹ सा is not found in A and B ### [c70.s2.116](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.116) ¹² A and B read रसारसयोगेषु, which is incomplete ### [c70.s2.117](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.117) ¹³ माराराजकलागनि', a variant in A नारोजकछागति., a variant in B Both the readings seem to be incorreet. ### [c70.s2.118](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.118) वियोगं पुननैर्योगं रसतान्त्रे शुभो विधिः¹ ॥ 73. अनेका साधनौ विद्या साधयेद्द्रव्यकाङ्क्षितम्² । लभते रसायनीं विद्यां खस्थोऽपि विकृतोद्यमौ ॥ 74. अनेनैव प्रकारेण ज्ञायते नाम कर्मभिः । नामकर्मज्ञता³जाते चित्ते निर्मलता⁴ भवेत् ॥ 75. एतत्ते कथित धातोस्तपधातोस्तु तां⁵ शृणु । येन विज्ञानमात्रेण कालकाव्या⁶ न लिप्यते ॥ 76. उपधातोस्तु मध्येषु श्रेष्ठा माता रसायनी । तस्या नामानि वक्ष्यामि पश्चात् स्नानगुणानपि⁷ ॥ 77. हरितालं विसङ्गञ्च रङ्गदीप्तिकरौ सदा । तालं च हरिता हंसी श्वेतपीतविधायिनौ ॥ 78. नर्त्तकस्य प्रिया देवी निशा चैव निशाचरी । पारदस्य क्षयकरी पक्षच्छेदकरी स्मृता⁸ ॥ 79. रोगहा जौविनी जैत्री जरादारिद्रनाशिनी । एतानि तालनामानि संक्षेपात् कथितानि तै⁹ ॥ 80. युक्तो ज्ञानेन यः¹⁰ कर्त्ता अक्षोभ्यो¹¹ जायते सदा । अनेनैव प्रकारेण कर्त्ता कर्माणि साधयेत् ॥ 81. मनःशिला शिला शृङ्गी कुनटी च क्षतोद्यमा । दरदा¹² भगिनी देवी सिन्दूरस्य सखी सदा ॥ 82. ### [c70.s2.119](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.119) ¹ A and B read शुभविधिः । ### [c70.s2.120](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.120) ² A reads द्रव्यकोद्धिमं । B reads द्रव्यकांक्षितः । ### [c70.s2.121](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.121) ³ A and B read नामकर्मैरडाजाते, which is unintelligible ### [c70.s2.122](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.122) ⁴ A and B read निर्मलता, which is not grammatically correct. ### [c70.s2.123](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.123) ⁵ A and B read ते, which is incorrect ### [c70.s2.124](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.124) ⁶ A reads कालकाव्यू । B reads कालकाष्यू । Both the readings are incorrect. ### [c70.s2.125](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.125) ⁷ Both A and B read गुणानि च, which is incorrect. ### [c70.s2.126](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.126) ⁸ The 78th and 79th slokas are not found in A ### [c70.s2.127](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.127) ⁹ संक्षेपे विक्तयानिने, a variant in A and B, which has no sense. ### [c70.s2.128](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.128) ¹⁰ गुरुज्ञानेन थे, an incorrect variant in A and B ### [c70.s2.129](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.129) ¹¹ A reads अक्षोग्यो, which is incorrect ### [c70.s2.130](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.130) ¹² B reads टैरदा । ### [c70.s2.131](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.131) पुष्पा पुष्पवती¹ पत्नो शालिनी रसिनो गुणा । एतत्तु च शिलानाम² कार्य्यकाले प्रयोजयेत् ॥ 83. अभ्रकं चैव व्योमं³ च गगनं ग्राहकं परम् । दुष्टवीर्य्यंच्च वातञ्च वङ्गिनादोनताक्षति⁴ ॥ 84. अजरम् अमरं घोरं घोरषण्ढत्व⁵नाशनम् । रसमूलरसातीतं रसज्ञे राज्यवर्द्धनम् ॥ 85. अमृतम् अमरं⁶ चैव महामृत्युविनाशनम् । एतान्यभ्रकनामानि ज्ञात्वा कर्माणि कारयेत् ॥ 86. सोमलं मल्लराजं च विषं वातविनाशनम् । श्वेतवीर्य्यं बलग्रन्थि नीलउज्ज्वलकारकम् ॥ 87. स्वेदनं भेदनं चैव कामवीर्य्यविवर्द्धनम् । बन्धनं⁷ सर्व्वधातूनां मारणं पारदे रसे ॥ 88. गगनग्राहके दिव्ये रसयुग्मे प्रमेलनम् । एतानि मल्लनामानि कार्य्यकाले प्रयोजयेत् ॥ 89. हौनधातोश्च नामानि संक्षेपात् तानि च शृणु । येन विज्ञानमात्रेण जायते पारदौ क्रिया ॥ 90 मुक्ता मुक्ताफलं वारि वारिजं स्वातिसम्भवम् । शुक्तिगर्भं⁸ च सगरं शृङ्गारं मङ्गलोदयम् ॥ 91. तैजसम्⁹ अमृतोद्भूतं शीतलं शिलोमं मनः¹⁰ । स्वयम्भुवं फलं दौप्तं¹¹ स्त्रियि सौभाग्यदायकम् ॥ 92. ### [c70.s2.132](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.132) ¹ A reads पुष्पवर्त्ता । ### [c70.s2.133](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.133) ² एतत्ते च शिला नामान्, an incorrect variant in A and B ### [c70.s2.134](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.134) ³ Generally used as व्योम । ### [c70.s2.135](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.135) ⁴ A reads वङ्गिनादे एतः क्षतिः, which is incorrect ### [c70.s2.136](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.136) ⁵ A and B read खंण्डल, which is incorrect ### [c70.s2.137](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.137) ⁶ A repetition of the name ### [c70.s2.138](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.138) ⁷ A reads बले मूद्ध, which is incorrect. ### [c70.s2.139](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.139) ⁸ B reads मुक्तिगर्भ, which is not correct ### [c70.s2.140](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.140) ⁹ B reads तैनसं, which is incorrect ### [c70.s2.141](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.141) ¹⁰ B reads नमः, which is not correct. ### [c70.s2.142](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.142) ¹¹ षोडिन सौभाग्यदायिन, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.143](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.143) रतिराजनग्रहः शोभीकामसन्दीपनं तथा। मुक्तानामानि रम्याणि¹ ज्ञात्वा कर्माणि कारयेत् ॥ 93. विद्रुमं वरदं² वेलावल्लोजातं प्रबालकम्। नौरसम्³ अधरसोभो शिखरं शिखरोद्भवम् ॥ 94. वर्णदं विवरं चैव ग्रैवेयं⁴ च विभूषणम्। विद्रुमस्यैतन्नामानि⁵ कार्य्यकाले प्रयोजयेत् ॥ 95. चर्म्मकं कूर्म्मकं चैव कमठपृष्ठं सकासकम्। कमठं कर्कशं चैव कलिङ्गजात⁶माशुभम् ॥ 96. कचहं कहहः⁷ काम्र्म्मे लोके कचकटं तथा। एताति कूर्म्मपृष्ठस्य नामानि च विशेषतः ॥ 97. शङ्खं च जलजं चैव देववादित्रमेव च। विष्णुवल्लभकं⁸ चैव सोमदैवतकं शुभम् ॥ 98. वरायुधं च वरदं शुभ्रं⁹ माङ्गल्यदायकम्। अजयं सर्व्वजन्तूनां दानवास्थि वरोदयम् ॥ गम्भीरं घोषशब्दं च पवित्रं पारदं गृहम्। एतानि¹⁰ शंखनामानि वामदक्षिणकावुभौ¹¹ ॥ 100. शुक्तिका सौफिका¹² कान्तौ मुक्तामाता गरीयसी। चन्द्रपत्नी पयोग्राहो संपुटौ पटवादिनौ ॥ 101. रजताभासिनी दीक्षा वहुवारिविशोषणी। ### [c70.s2.144](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.144) ¹ A and B read ते रम्यान्, which is incorrect. ### [c70.s2.145](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.145) ² A reads विद्रुमौ वरदं। B reads विद्रुमौ वरदे। ### [c70.s2.146](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.146) ³ A reads नोरसं। ### [c70.s2.147](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.147) ⁴ A and B read ग्रैवेयं। ### [c70.s2.148](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.148) ⁵ A has विद्रु मैनावि। B has विद्रुमैनानि। Both are incorrect. ### [c70.s2.149](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.149) ⁶ कलिङ्गमाशुभं is an incomplete variant in A and B ### [c70.s2.150](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.150) ⁷ A has कञ्चकहहुः। B has कचकहहुः। ### [c70.s2.151](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.151) ⁸ B reads erroneously विष्णुवल्लभाभक्तं। ### [c70.s2.152](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.152) ⁹ Both A and B read वरं देव, which destroys both grammar and metre. ### [c70.s2.153](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.153) ¹⁰ A and B read एतत्ने, which is grammatically incorrect ### [c70.s2.154](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.154) ¹¹ A reads वामदक्षिणयाकभौ। B reads वामदक्षिणमावुभौ। ### [c70.s2.155](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.155) ¹² B has only सीका। ### [c70.s2.156](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.156) पद्मकरौगतिः पद्मगर्भ¹समुद्रसम्भवा ॥ 102. उत्तमा मध्यमा नीचा त्रिविधा सागरोद्भवा । नद्युद्भवा तु सा नीचा² नीचकर्मविशारदा ॥ 103. एतच् लक्षणं श्रुत्तेः³ कर्मकाले प्रयोजयेत्⁴ । ज्ञात्वा यः कुरुते कर्म सिद्ध्येत् सकलं फलम् ॥ 104. गजोद्भवं रदं⁵ दन्तं द्विजं चैव तु पुष्यकम् । नारीसौभाग्यदं चैव गजभूषणसन्मुखम् ॥ 105. तैलरत्नाकरं श्रौदं संपुटं पुटिकं तथा । नामानि गजदन्तस्य अन्यानि मध्यमानि च⁶ ॥ 106 पिच्छुकं कुर्कुटं चैव शिखिपिच्छं सुचित्रकम् । हरिमौलिधरं श्रोटं मोहनं चन्द्रकं तथा ॥ 107. नागारिं सर्पदमनं विषदं विषनाशनम् । एतानि शिखिपिच्छस्य नामानि विविधानि च ॥ 108. नखं सहृदयपुरं⁷ धातुकोमलकारणम्⁸ । वज्रं⁹ दुर्गन्धिकं चैव तुरौटापसु चोभकम्¹⁰ ॥ 109. कचं केशं च बालं च मूर्द्धजालकमेव च । श्माभं चैव घनं प्रोक्तं कर्कशं नर्भदं लघु ॥ 110. एतानि धातुनामानि यथाकर्माभिधानकम् । ज्ञात्वा आरभ्यते कर्म स्वस्ये सिद्धिः प्रजायते ॥ 111. ### [c70.s2.157](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.157) ¹ A and B read पद्मोगर्भ । ### [c70.s2.158](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.158) ² नद्योद्गवा वनौचा, an incomplete variant in A. नद्योद्गवा वनौवा, an incorrect and incomplete variant in B ### [c70.s2.159](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.159) ³ A and B read एतत्ते लचणा श्रुत्ति, which is an incorrect variant ### [c70.s2.160](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.160) ⁴ कर्मकार्य प्रयोजने, a variant in A, which seems to be incorrect ### [c70.s2.161](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.161) ⁵ A reads वरदं, which is incorrect ### [c70.s2.162](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.162) ⁶ अन्यास्ते मध्यमानि च, a variant in A and B, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.163](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.163) ⁷ न हृद्यपुरं, a variant in A. न हृदयपुरं, a variant in B Both are incorrect. ### [c70.s2.164](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.164) ⁸ B reads कारकं । ### [c70.s2.165](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.165) ⁹ B reads वज्रो, which is not correct. ### [c70.s2.166](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.166) ¹⁰ A reads तुरौटापसुचोभकं । ### [c70.s2.167](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.167) पार्व्वत्युवाच। ### [c70.s2.168](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.168) शम्भो शङ्कर विश्वेश विश्वनाथ जगद्गुरो । श्रुतानि चैव नामानि स्थानानि कथ्यन्तां¹ प्रभो ॥ 112. ### [c70.s2.169](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.169) ¹ A and B read कथ्यता, which is grammatically incorrect. ### [c70.s2.170](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.170) महादेव उवाच । ### [c70.s2.171](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.171) शृणु देवि प्रयत्नेन स्थानानि विविधानि च । सुवर्णस्योदयो धातोः सर्व्वव्यापकपर्व्वते² ॥ 113. पार्थिव्यं हि च तत् सर्व्वं³ मृदामभ्यात् प्रजायते । तस्मात् स्थानस्य संक्षेपः श्रूयतां सादरं⁴ शुभे ॥ 114 हेमं च प्रथमं कल्पं मेरुमध्ये सदैव हि । दुर्लभं मर्त्त्यलोकेषु कष्टेनैव तु लभ्यते ॥ 115. पुनर्हेमाद्रिणा तेन जायते सर्व्वदा शुभे । महाशीतक्षते⁵ तेन दुर्लभं स्यात् सदैव हि⁶ ॥ 116. पश्चाज्जम्बूनदोद्भूतं जम्बूद्वीPaperेषु जायते । तच्च कष्टतरं मन्ये दुर्लभं तत् सदैव हि ॥ 117. पृथिव्यां धातुमध्येपु सर्व्वेषामधिकं सदा । लोहाधिकतरं तत्र ज्ञातव्यं सर्व्वदा शुभे ॥ 118 कष्टे निःसारणं तेषां मौल्यादधिकं जायते । तस्मात्तेनैव यत्नेन साधनं क्रियते नरैः⁷ ॥ 119. असाध्यसाधनं⁸ तस्य जातं सर्व्वयुगे शुभे । तस्मात्तु⁹ बहुमूल्येन सर्व्वधातुपरिस्रितिः⁹ ॥ 120. ### [c70.s2.172](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.172) ² A reads पश्नोत। B reads पर्त्तात्त। Both the readings are incorrect. ### [c70.s2.173](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.173) ³ पार्थिव्यानि च ते सर्वे, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.174](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.174) ⁴ A and B read सादरात्, which is incorrect ### [c70.s2.175](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.175) ⁵ A reads महत्सीतक्षते, which is incorrect. ### [c70.s2.176](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.176) ⁶ B reads सदैव हि, which is incorrect ### [c70.s2.177](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.177) ⁷ A has ह्ययने नरा.। B has ह्ययते नरा.। Both are incorrect ### [c70.s2.178](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.178) ⁸ A and B read तस्मात्ते, which is incorrect. ### [c70.s2.179](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.179) ⁹ सर्वधातोपरिस्रिति, an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.180](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.180) पुनः स्नानं कृतं तेन लङ्कायां च सदैव हि। उच्छिष्टं तेन यत्नेन मर्त्ताद्द्भौतं मया शुभे ॥ 121 ### [c70.s2.181](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.181) पार्व्वत्युवाच । महारुद्र शङ्कर श्रीमन्² लोकनाथ जगत्पते । कथं ते मानुषी भौतिः³ कथ्यतां परमेश्वर ॥ 122 ### [c70.s2.182](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.182) ² श्रीमान्, a reading in A and B, is not correct. ### [c70.s2.183](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.183) ³ मानुषाद्भौतिः is the correct form. ### [c70.s2.184](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.184) महादेव उवाच । सुवर्णस्यैषा महती⁴ भौतिर्मानुषसम्भवा । उच्चो नीचपदं सम्यक् जायते बहुले रतिः ॥ 123. मया मानुषभौतेन⁵ उच्छिष्टं सादरेण च। दुर्ल्लभं च विशेषेण प्राक् कलियुगे इदम्⁶ ॥ 124 ### [c70.s2.185](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.185) ⁴ A and B read सुवर्णस्यैषा महतान्, which is not correct. ### [c70.s2.186](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.186) ⁵ मा च मानुषभौतेन, an incorrect variant in A and B ### [c70.s2.187](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.187) ⁶ A and B read दूती । This foot is incomplete. ### [c70.s2.188](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.188) पार्व्वत्युवाच । मदीये मानसे नाथ जातोऽसौ संशयो महान् । भवतां मानुषी भौतिः कथं तु जगदीश्वर⁷ ॥ 125. ### [c70.s2.189](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.189) ⁷ A reads कथं ते जगदीश्वरं । B reads कथं ते जगदीश्वरः। Both are incorrect ### [c70.s2.190](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.190) महादेव उवाच । कारणं वर्त्तते देवि अव्याख्येयं सदैव हि। कथनीयं त्वयि भद्रे यतस्त्वं⁸ मम वल्लभा ॥ 126. बुद्धिच्चतुरताहद्धिर्जायते च कलौ युगे। मानुषे च भवतौह⁹ मम क्षोभानुवर्त्तिनी ॥ 127 ### [c70.s2.191](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.191) ¹ A and B read erroneously सृश्याद्। ### [c70.s2.192](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.192) ⁸ यतस्त्वं is an incorrect variant in A and B. ### [c70.s2.193](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.193) ⁹ A and B read भवंतोह, which is not correct. ### [c70.s2.194](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.194) तस्मात्तैर्बहुले¹ द्रव्ये साध्यते गन्धकौ क्रिया । अथवा पारदौ चैव मम ह्योभानुवर्त्तिनौ ॥ 128. ### [c70.s2.195](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.195) ¹ A and B read तस्मात्ते, which is incorrect. ### [c70.s2.196](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.196) पार्व्वत्युवाच । ### [c70.s2.197](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.197) श्रुता सा गन्धकौ विद्या सर्व्वसौभाग्यदायिनौ । सङ्ग्रभक्षणता सा च² न सिध्यति गरीयसी ॥ 129. भवता पूर्व्वमुक्तं³ हि सङ्ग्रभक्षणयोगतः । न सिध्यति च ते विद्या सदा गन्धकपारदौ ॥ 130. तस्मात् कथ्यतां देव मनोऽज्ञानविवर्जितम् । सुवर्णसाधिनीं विद्यां⁴ तस्माद्वदतु मे विभो ॥ 131. ### [c70.s2.198](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.198) ² A and B read ते च। ### [c70.s2.199](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.199) ³ A reads मृत । ### [c70.s2.200](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70.s2.200) ⁴ A and B read सुवर्णसाधिनी विद्या । _First 200 of 338 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70)_ ## Linked texts (2) - [Rasaratnasamuccaya](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.rasaratnasamuccaya) — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit - [Rudrayāmala](https://indike.org/pramana/in.sampradaya.saiva.agama.trika.rudrayamala) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c70) · Pramāṇa