[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Studies](https://indike.org/pramana/ins) › [Science, technology and education](https://indike.org/pramana/ins.science) › [History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956) › c71 # History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c71: Extracts from SUVARNATANTRA or SVARNATANTRA. History of Chemistry in Ancient and Medieval India, Incorporating the History of Hindu Chemistry by Acharya Prafulla Chandra Ray c71 - **Language:** English ### Extracts from SUVARNATANTRA or SVARNATANTRA. ### [c71.1](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.1) सुवर्णतन्त्रात् वा स्वर्णतन्त्रात् उद्धृताः श्लोकाः । ### [c71.2](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.2) A = MS. from Benares \\* B = MS. from Ramnákálí's matha, Dacca. † ### [c71.3](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.3) श्रीगणेशाय नमः। ### [c71.4](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.4) श्रीराम उवाच । देवंर्देव महादेव ऋद्धिबुद्धिफलप्रद । पूर्वं संसूचिता ऋद्धौ रसायनपरा परा ॥ 1. यस्याः साधनमात्रेण खारादतुल्यो नरो भवेत् । तां सिद्धिं वद मे देव यदि त्वं भक्तवत्सलः ॥ 2. पूर्वं तु कथितं देव रत्नतन्त्रं त्वया मम । गुटिकाः कथिताः पूर्वं सहस्रद्वितयं शिव ॥ 3. पारदाः कथिताः पूर्वं षट्शतं मृतिरूपकाः । धातूनामष्ट कल्पास्तु पूर्व्वमेव प्रकाशिताः ॥ 4. धातुयोगाख्यकल्पस्तु पूर्व्वमेव प्रकाशितः । रत्नानां करणे तन्त्रं पूर्व्वमेव प्रकाशितम् ॥ 5. किन्तु स्वर्णाख्यतन्त्रं तु न मह्यं कथितं प्रभो । कश्यपेन महेशानार्थितोऽस्मि महेश्वर ॥ 6. ### [c71.5](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.5) ¹ \\* The name of this MS. is सुवर्णतन्त्रम् । ### [c71.6](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.6) ² † The name of this MS is स्वर्णतन्त्रम् । ### [c71.7](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.7) भूमिदानं मया दत्तम् ऋषये कश्यपाय वै । कश्यपेन मयि प्रोक्तं भूमिभागं त्यज प्रभो ॥ 7 स्थानार्थं तु महेशानं रत्नाब्धिः प्रार्थितो मया । वाणमात्रं स्थलं तेन दत्तं मम महेश्वर ॥ 8. स्थानं प्राप्तं महेशान भक्षणं मम नास्ति वै । भक्षणं देहि मे देव यदि तुष्टोऽस्मि शङ्कर ॥ 9. ### [c71.8](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.8) ईश्वर उवाच । शृणु राम प्रवेक्ष्यामि रहस्यातिर्रहस्यकम् । स्वर्णतन्त्राभिधं तन्त्रं कल्पारूपेण कथ्यते ॥ 10. तत्राद्यं स्वर्णतन्त्रस्य कल्पं शृणु सुपुत्रक । तैलकन्दाभिधः कन्दः सिद्धकन्दः प्रकीर्त्तितः ॥ 11 कन्दः कमलवत्तस्य पत्राणि कञ्जवच्छृणो । तथैव तु महत्पन्नं तैलं स्रवति सर्व्वदा ॥ 12. जलमध्ये सदा पुत्र त्वाद्व एव प्रतिष्ठते । विषकन्देति विख्यातो विषाच्च कायनाशनं ॥ 13 तैलस्रावो महाकन्दः परितस्तैलमण्डलम् । दशहस्तमिते देशे सरते तैलमण्डलम् ॥ 14. महाविषधरः पुत्र तदधो वसति ध्रुवम् । कन्दाधः कन्दच्छायायां नान्यत्र गच्छति प्रिये ॥ 15. तत्परीक्षार्थंविधानार्थं कन्दे सूचीं प्रवेशयेत् । सूचौद्रावः क्षणात् पुत्र तत्कन्दन्तु समाहरेत् ॥ 16 तत्कन्दं तु समादाय शुद्धसूतं खलेत्रिधा । मूषायां निक्षिपेत् तन्तु -तत्तैलं तत्र निक्षिपेत् ॥ 17. दीप्ताग्निं तु महाराम वंशाङ्गारैश्च तापयेत् । तत्क्षणान्मृतिमायाति लक्षवेधी भवेत् सुत ॥ 18. ततः प्रभक्षयेद्राम चुन्निद्राक्षारको ध्रुवम् । तालं शुद्धं समानीय तत्तैलेन खलेत् सुत ॥ 19. ### [c71.9](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.9) सप्तधा प्रत्यहं राम त्वेवं विंशद्दिनं ध्रुवम् । हरितालो मृतिमेति निर्धूमो जायते ध्रुवम् ॥ 20. अग्नौ पुत्र ततो दद्यान्निर्धूमो जायते सुत । तत्तालं चाष्टधातौ तु दद्याद्रावे कृते सति ॥ 21. सर्ववेधी भवेद्देव शतविद्धो भवेत् सुत । तत्तैलं तु समादाय ताम्रंद्रावे विनिक्षिपेत् ॥ 22. तत्क्षणात्ताम्रवेधः स्यात् दिव्यं भवति काञ्चनम् । वङ्गे कांस्ये यदा दद्यात्तदा रौप्यं भवेत् सुत ॥ 23. ताम्रे लौहे तथा रौत्यां तारं खर्परसूतके । तत्क्षणात् वेधमायाति दिव्यं भवति काञ्चनम् ॥ 24. ### [c71.10](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.10) शंखद्रावस्य भेदान् हि तत्कल्याण् शृणु साम्प्रतम् । लौहद्रावस्तथा ताम्रद्रावश्चैव द्वितीयकः ॥ 1. शंखद्रावस्तृतीयः स्यात् ह्यन्तालश्च(१)चतुर्थकः । दन्तद्रावः पञ्चमः स्यात् अम्लवेधी तु भक्ष्यमः ॥ 2. पञ्चानां तु परिक्षा वै कथ्यते शृणु साम्प्रतम् । लौहसूचीं समादाय लौहद्रावे विनिक्षिपेत् ॥ 3 तत्क्षणाद्द्रवतां याति सा सूची नात्र संशयः¹ । ताम्रद्रावे तथा सूचीं सन्धिभेदीं विनिक्षिपेत् ॥ 4. सूचीद्रावो याममात्राद्भवत्येव न संशयः । शंखद्रावे शंखसूची चतुर्यामेन संद्रवेत् ॥ 5. ह्यन्तालोऽधो² यदा गच्छेत् दन्ताश्चाम्ला भवन्ति हि । दन्तद्रावोऽप्यधो गच्छेदृद्दन्तद्रावो भविष्यति ॥ 6 ### [c71.11](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.11) ¹ The above 7 hemistichs are not found in A ### [c71.12](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.12) ² A reads दतायाधो। B reads दन्ताश्चाधो। Both the readings seem to be incorrect, since B has ह्यन्तालश्च चतुर्थकः in the 2nd Sloka. ### [c71.13](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.13) The above 24 Slokas are not found in MS A. ### [c71.14](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.14) एवं परीक्षां कृत्वादौ प्रयोगानारभेद्वहुवम् । वल्लमूषां ततः कृत्वा शुद्धसूतं विनिक्षिपेत् ॥ 7. लोहसूचीद्रावरसं तत्र यत्नेन निक्षिपेत् । तत्राग्निं तापयेद्यत्नात् पुनस्तत्र¹ रसं क्षिपेत् ॥ 8. स सूतो मृततामिति² नात्र कार्य्या विचारणा । अष्टधातुषु तं सूतं दत्त्वा काञ्चनतां व्रजेत् ॥ 9. तं सूतं भक्षयेद्यो हि सोऽमरत्वमवाप्नुयात्³ । तस्य मूत्रपुरीषेषु शुलवं⁴ भवति काञ्चनम् ॥ 10. ताम्रद्रावप्रयोगं वै शृणु यत्नेन साम्प्रतम् । तद्रसं तु समादाय शुद्धताम्रे विनिक्षिपेत्⁵ ॥ 11. तत्ताम्रं स्वर्णतां याति भैरवस्य प्रसादतः ॥ 12. ### [c71.15](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.15) ¹ B reads पुनस्तस्य, which is not correct. ### [c71.16](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.16) ² B has सा सूतो मृतिमाप्नोति । ### [c71.17](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.17) ³ A reads स गच्छेदमरलता, which is incorrect. ### [c71.18](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.18) ⁴ B reads शुल्वं । ### [c71.19](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.19) ⁵ शुद्धताम्रेषु निक्षिपेत्, a variant in B ### [c71.20](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.20) Colophon in A—इति श्रीसुवर्णतंत्रे हरपार्वतीसंवादे दुग्धशर्कल्पः द्वितीयः । ### [c71.21](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71.21) Colophon in B—इति स्वर्णतन्त्रे लोहद्रावादिपञ्च-फन्नकल्पो द्वितीयः । ## Linked texts (1) - [Suvarṇatantra](https://indike.org/pramana/in.med.rasa.dhatuvada.suvarnatantra) — Sanskrit --- Source: [https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71](https://indike.org/pramana/ins.science.ray-1956.c71) · Pramāṇa