Rasasudhakara 4.108
Rasasudhākara 4.108
- Language
- Sanskrit
4.108
tatra nisargeṇa ratiryathā -
'alaṃ vivādena yathā śrutaṃ tvayā
tathāvidhastāvadaśeṣamastu saḥ
mamātra bhāvaikarasaṃ manaḥ sthiraṃ
na kāmavṛttirvacanīyamīkṣate ||'
atra rūpādidṛṣṭakāraṇanirapekṣā pārvatyā ratirjanmāntaravāsaṇārūpā nisargādeva bhavati
abhiyogo'bhiniveśaḥ| tadekaparatvamiti yāvat| tena yathā —
'tanme manaḥ kṣipati yat sarasaprahāramālokya māmagaṇitaskhaladuttarīyā
trastaikahāyanakuraṅgavilolādṛṣṭirāśleṣayatyamṛtasaṃvalitairapāṅgaiḥ ||'
atrottarīyaskhalanādisūcitena madayantikāpremābhiyogena makarandasya tatra ratirutpadyate
saṃsargeṇa yathā —
'utpattirdevayajanād brahmavādī nṛpaḥ pitā
suprasannojjvalā mūrtirasyāḥ snehaṃ karoti me ||'
atra devayajanajanakādisambandhagauraveṇa sītāyāṃ
rāmasya ratiḥ
athābhimānaḥ | idameva mama priyaṃ, nānyadityabhiprāyo'bhimānaḥ| tena yathā —
'jagati jayinaste te bhāvā navendukalādayaḥ
prakṛtimadhurāḥ santyevānye mano madayanti ye
mama tu yadidaṃ yātā loke vilocanacandrikā
nayanaviṣayaṃ janmanyasmin sa eva mahotsavaḥ ||'
atra mādhavasya vilocanacandrikānayanamahotsavādyabhimānenetararamaṇīyavastunaiḥspṛhyena ca mālatyāṃ ratiḥ
upamayā yathā'api turagasamīpādutpatantaṃ mayūraṃ
na sa rucirakalāpaṃ bāṇalakṣyīcakāra
sapadi gatamanaskaśchinnamālyānukīrṇe
rativigalitabandhe keśahaste priyāyāḥ ||'
atra mṛgayāntaritāpi daśarathasya priyāviṣayā ratistadīyakeśakalāpasadṛśakekikalāpadarśanenotpadyate
adhyātmaṃ svātmaprāmāṇyamātram | tena yathā'kāmaṃ pratyādiṣṭāṃ smarāmi na parigrahaṃ munestanayām
balavattu dūyamāna pratyāyayatīva me cetaḥ ||'
atra duṣṣantasya nijacittasantāpapratyayena śāpavismṛtāyāmapi śakuntalāyāṃ ratiḥ
viṣayāḥ śabdādayaḥ | tatra śabdena yathā'sakhi ! me niyatihatāyāstaddarśanamastu vā mā vā
punarapi sa veṇunādo yadi karṇapathe patet tadevālam ||'
atra prāgadṛṣṭe'pi kṛṣṇe veṇunādena kāmavallyā rati
sparśena yathā'yadayaṃ rathasaṃkṣobhādaṃsenāṃso rathāṅgasuśroṇyāḥ
spṛṣṭaḥ saromavikriyamaṅkuritaṃ (tad ) manobhaveneva ||'
rūpeṇa yathā —
‘ayaṃ rāmo nāyaṃ sa tu janakadhanurdalitavānnayaṃ kāmo nāyaṃ sa tu madhumadāmoditamanāḥ
sakhi ! jñātaṃ so'yaṃ yuvatinayanotpādanaphalaṃ
nidānaṃ bhāgyānāṃ jayati khalu śiṅgakṣitipatiḥ ||’
atra rāmādismaraṇahetunā nāyakarūpātiśayena kasyāścid ratiḥ
rasena yathā —
‘harastu kiñcitparivṛttadhairyaścandrodayārambha ivāmburāśiḥ
umāmukhe bimbaphalādharoṣṭhe
vyāpārayāmāsa vilocanāni ||’
atra yadyapi saṃbhogāt prāgajñātasyādhararasasya rasaṃ
prati vibhāvatā na saṃgacchate, tathāpi prasiddheḥ saṃbhāvitasya
rasasyaiva vibhāvatvaṃ bimbaphalādharoṣṭha iti padena vyajyate | athavā samāsvāditadākṣāyaṇībimbādharasya parameśvarasya tadrasenaiva jananāntarasaṅgatāyāmapi tasyāṃ ratiḥ
gandhena yathā mamaiva —
‘unmīlannavamālatīparimalanyakkārabaddhavratairālolairalimaṇḍalaiḥ pratipadaṃ pratyāśamāsevitaḥ
aṅgānāmabhijātacampakarucāmasyā mṛgākṣyāḥ sphurannāmodo'yamadṛṣṭapūrvamahimā badhnāti me mānasam ||’
atra parāśaramuniprasādena labdhena divyena satyavatīśarīrasaurabheṇa śantanostasyāṃ ratiḥ
bhojastu saṃprayogeṇa ratimanyāmudāharat
yathā—
'unnamayya sakacagrahamoṣṭhaṃ
cumbati priyatame haṭhavṛttyā
ūm̐hu muñca ma ma meti ca mandaṃ
jalpitaṃ jayati bālavadhūnām ||'
vyākṛtaṃ ca tenaiva—atra tarjanārthamokṣaṇārthavāraṇārthīnāṃ mandaṃ mandaṃ prayogānmānavatyāḥ saṃprayoge ratyutpattiḥ pratīyata iti
saṃprayogasya śabdādiṣvantarbhāvānna tanmatam
Linked texts (2)
- Sarasvatīkaṇṭhābharaṇa (alaṅkāra) — Bhoja, Sanskrit
- Alaṅkārasaṅgraha — Amṛtānandayogin, Sanskrit