Pramāṇa · Search · About · API

Rasasudhakara 4.98

Rasasudhākara 4.98

Language
Sanskrit

4.98

kāryakāraṇabhāvastu jñeyaḥ prāyeṇa lokataḥ
augryaṃ pratyanubhāvatvaṃ ca | viṣādasyotpātodvegaṃ pratyanubhāvatvaṃ
stambhaṃ prati vibhāvatvam | vyādhermlānistambhapralayādīn prati
vibhāvatvam
svātantryāt pāratantryācca dvedhāmī vyabhicāriṇaḥ
parapoṣakatāṃ prāptāḥ paratantrā itīritāḥ
tadabhāve svatantrāḥ syurbhāvā iti ca te smṛtāḥ
tatra pāratantryeṇa nirvedo yathā -
'kuryuḥ śastrakathāmamī yadi manorvaṃśe manuṣyāṅkurāḥ
syācced brahmagaṇo'yamākṛtigaṇastatreṣyate ced bhavān
sasrājāṃ samidhāṃ ca sādhakatamaṃ dhatte chidākāraṇaṃ
dhiṅmaurvīkuśakarṣaṇolbaṇakiṇagranthirmamāyaṃ karaḥ ||'
ityatra nirvedasya krodhāṅgatvam | nirvedasya svatantratvaṃ
yathā -
'prāptāḥ śriyaḥ sakalakāmadughāstataḥ kiṃ
sammānitāśca vibhavaiḥ suhṛdastataḥ kim
nyastaṃ padaṃ śirasi vidviṣatāṃ tataḥ kiṃ
kalpaṃ sthitaṃ tanubhṛtāmasubhistataḥ kim ||'
ityādi | atra nirvedasyānanyāṅgatvāt svatantratvam | nanu
nirvedasya śāntarasasthāyitvaṃ kaiściduktam | kathamasyānanyopakaraṇatvamiti ced, ucyate | sati khalu grāme sīmāsambhāvanā | sthāyitvaṃ nāma saṃskārapāṭavena bhāvasya muhurmuhurnavībhāvaḥ | tena nirvedavāsanāvāsite bhāvakacetasi naiṣphalyenābhimateṣu vibhāvādiṣu tatsāmagrīphalabhūtasya nirvedasyotpattireva na saṅgacchate, ki punaḥ sthāyitvam | kiñcāsati nirvedasthāyini śāntarūpo bhāvakānāṃmāsvādaścitragatakadalīphalarasāsvādalampaṭānāṃ rājaśukānāṃ vivekasahodaro bhavediti
kṛtaṃ saṃrambheṇa | viṣādasya paratantratvaṃ yathā —
'vāraṃ vāraṃ tirayati dṛśāmudgato bāṣpapūrastatsaṃkalpopahitajaḍima stambhamabhyeti gātram
sadyaḥ svidyannayamaviratotkampalolāṅgulīkaḥ
pāṇirlekhāvidhiṣu nitarāṃ vartate kiṃ karomi ||'
atra viṣādasya śṛṅgārāṅgatvam | svatantratvaṃ yathā —
'sañcāriṇī dīpaśikheva rātrau
yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā
narendramārgāṭṭa iva prapede
vivarṇabhāvaṃ sa sa bhūmipālaḥ ||'
ityatra viṣādasyānenyāṅgatvam | evamanyeṣāmapi svatantratvaparatantratve tatra tatrohanīye
ābhāsatā bhavedeṣāmanaucityapravartinām
asatyatvādayogyatvādanaucityaṃ dvidhā bhavet

Linked texts (2)