Rasavilasa 1.20
Rasavilāsa 1.20
- Language
- Sanskrit
1.20
iti
vyabhicāryadāharaṇaṃ yathā mama—
viṣamaḥ samayaḥ khalāḥ sapatnāḥ
pratirandhraṃ praharanti yātaro'pi
adayo dayitaḥ śunī nanāndā
mayi mā cañcala cāpalaṃ vidhehi
viṣama iti matiḥ | khalā ityasūyā | pratirandhramiti dainyam | adaya
iti trāsaḥ | śunīti smṛtiḥ | mā cañcaleti śaṅkā | etairvyabhicāribhāvaiḥ
nāyikāniṣṭhāyā upanāyakasamavetā ratiḥ kīye saṃcārryate poṣyate iti yāvat
atha vibhāvādayo militāḥ kimiti vyañjakatvena nirdiṣṭā iti cet
ekaikasya vyañjakatve vyabhicārāditi gṛhāṇa | athaikasmādapi anyadvayākṣepāt
tatrā[4 a]pyasti rasavyaktirityavyabhicāra iti cenna | vyāghrādayo vibhāvā
bhayānakasyeva, raudrādbhutavīrāṇāmaśrupātādayo'nubhāvāḥ śṛṅgārasyeva, karuṇabhayānakayoḥ cintādayo vyabhicāriṇaḥ śṛṅgārasyeva vīrakaruṇabhayānakānāmityanyadvayākṣepāniyamāt | nanvevaṃ militasyaiva vyañjakatve ekaikopasthitau
rasavyaktirna syāt | dṛśyate cāsau | yathā—
viyadalimalināmbugarbhameghaṃ
madhukarakokilakūjitairdiśāṃ śrīḥ
dharaṇiirabhinavāṅkurāṅkaṭaṅkā
praṇatipare dayite prasīda mugdhe
ityādau kāminīsamavetāyā raterālambanasya dayitamātrasya dayitasamavetāyā raterālambanasya kāminīmātrasya meghāvaraṇakokilārāvanavāṅkurāṇāmuddīpakamatrāṇāṃ copasthitau | evam—
parimṛditamṛṇālīmlānamaṅgaṃ pravṛttiḥ
kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu
kalayati ca himāṃśorniṣkaḷaṅkasya lakṣmīmabhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ
ityādau aṅgamālinyacetaḥśūnyatāmukhaśaityādyanubhāvamātrasya
dūrādutsukamāgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ
saṃśli[4b]ṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kiṃcāñcitabhrūlatam
māninyāścaraṇānatitryatikare bāṣpāmbupūrṇekṣaṇaṃ
cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi || iti
ityādau utsukyādiviśeṣaṇavyaṅgyānāmautsukyalajjāharṣakopāsūyāprasādānāṃ vyabhicārimātrāṇām || yadyapyatra preyasītyālambanavibhāvo'pyasti
tathāpi ratyanukūladharmavattayā'nirdeśādanāstikalpa eveti | maivam | eṣāṃ
vibhāvādīnāmasādhārayenānyadvayākṣepakatvenātrāpi militānāmeva vyañjakatvāt | athaite yadyasādhāraṇāstarhi kimanyadvayākṣepeṇa | ekaikavyabhicāre hi
trayāpekṣā | yadi sādhāraṇyamevaiṣāṃ kathaṃ tarhi sthāyiviśeṣayogyavibhāvādyākṣepakatvamiti | ucyate | ekaikasya vyabhicārāt militānāṃ vyañjakatve
sthite'sādhāraṇenāpi itarad dvayamākṣipyate | kiṃ ca | rasasya vibhāvādisamūhālambana rūpatvādekaikasmādasādhāraṇādapi vyaktyabhāvāt militānāmeva
vyañjakatvam | ato'sādhāraṇye'pi itarad dvayamākṣipyate | tato militaistaistadabhivyaktiriti | te ca—
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ
1.20.p1
[nā0 śā0 VI. 15]
Linked texts (4)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Rasavilāsa (Śukla Bhūdeva) — Śukla Bhūdeva, Sanskrit