Pramāṇa · Search · About · API

Rasavilasa 1.20

Rasavilāsa 1.20

Language
Sanskrit

1.20

iti
vyabhicāryadāharaṇaṃ yathā mama—
viṣamaḥ samayaḥ khalāḥ sapatnāḥ
pratirandhraṃ praharanti yātaro'pi
adayo dayitaḥ śunī nanāndā
mayi mā cañcala cāpalaṃ vidhehi
viṣama iti matiḥ | khalā ityasūyā | pratirandhramiti dainyam | adaya
iti trāsaḥ | śunīti smṛtiḥ | mā cañcaleti śaṅkā | etairvyabhicāribhāvaiḥ
nāyikāniṣṭhāyā upanāyakasamavetā ratiḥ kīye saṃcārryate poṣyate iti yāvat
atha vibhāvādayo militāḥ kimiti vyañjakatvena nirdiṣṭā iti cet
ekaikasya vyañjakatve vyabhicārāditi gṛhāṇa | athaikasmādapi anyadvayākṣepāt
tatrā[4 a]pyasti rasavyaktirityavyabhicāra iti cenna | vyāghrādayo vibhāvā
bhayānakasyeva, raudrādbhutavīrāṇāmaśrupātādayo'nubhāvāḥ śṛṅgārasyeva, karuṇabhayānakayoḥ cintādayo vyabhicāriṇaḥ śṛṅgārasyeva vīrakaruṇabhayānakānāmityanyadvayākṣepāniyamāt | nanvevaṃ militasyaiva vyañjakatve ekaikopasthitau
rasavyaktirna syāt | dṛśyate cāsau | yathā—
viyadalimalināmbugarbhameghaṃ
madhukarakokilakūjitairdiśāṃ śrīḥ
dharaṇiirabhinavāṅkurāṅkaṭaṅkā
praṇatipare dayite prasīda mugdhe
ityādau kāminīsamavetāyā raterālambanasya dayitamātrasya dayitasamavetāyā raterālambanasya kāminīmātrasya meghāvaraṇakokilārāvanavāṅkurāṇāmuddīpakamatrāṇāṃ copasthitau | evam—
parimṛditamṛṇālīmlānamaṅgaṃ pravṛttiḥ
kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu
kalayati ca himāṃśorniṣkaḷaṅkasya lakṣmīmabhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ
ityādau aṅgamālinyacetaḥśūnyatāmukhaśaityādyanubhāvamātrasya
dūrādutsukamāgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ
saṃśli[4b]ṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kiṃcāñcitabhrūlatam
māninyāścaraṇānatitryatikare bāṣpāmbupūrṇekṣaṇaṃ
cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi || iti
ityādau utsukyādiviśeṣaṇavyaṅgyānāmautsukyalajjāharṣakopāsūyāprasādānāṃ vyabhicārimātrāṇām || yadyapyatra preyasītyālambanavibhāvo'pyasti
tathāpi ratyanukūladharmavattayā'nirdeśādanāstikalpa eveti | maivam | eṣāṃ
vibhāvādīnāmasādhārayenānyadvayākṣepakatvenātrāpi militānāmeva vyañjakatvāt | athaite yadyasādhāraṇāstarhi kimanyadvayākṣepeṇa | ekaikavyabhicāre hi
trayāpekṣā | yadi sādhāraṇyamevaiṣāṃ kathaṃ tarhi sthāyiviśeṣayogyavibhāvādyākṣepakatvamiti | ucyate | ekaikasya vyabhicārāt militānāṃ vyañjakatve
sthite'sādhāraṇenāpi itarad dvayamākṣipyate | kiṃ ca | rasasya vibhāvādisamūhālambana rūpatvādekaikasmādasādhāraṇādapi vyaktyabhāvāt militānāmeva
vyañjakatvam | ato'sādhāraṇye'pi itarad dvayamākṣipyate | tato militaistaistadabhivyaktiriti | te ca—
śṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ

1.20.p1

[nā0 śā0 VI. 15]

Linked texts (4)