Rasavilasa 3.114
Rasavilāsa 3.114
- Language
- Sanskrit
3.114
carvyamāṇo rasāṅgatvānbhāvādnaivātiricyate
3.114.p1
iti
saṃdhirekakālameva tulyakakṣayorāsvādyaḥ | śabalatā tu kālabhedena
nirantaratayā pūrvapūrvopanarditā | na ca bhāvasya śabalatāyāḥ śāntyudayābhyāmaviśeṣaḥ | śānterudayasya vā ekaikasyāsvāde tadvaddvayopagamāt
tatra bhāvaśāntiryathā—
tasyāḥ sāndravilepanastanataṭapraśleṣamudrāṅkitaṃ
kiṃ vakṣaścaraṇānativyatikaravyājena gopāyyate
ityukte kva tadityadīrya sahasā tatsaṃpramāṣṭuṃ mayā
sā̍ sliṣṭā rabhasena tatsukhavaśāttantyāpi tadvismṛtam
atra kopasye śāntāveva camatkāraviśrāmaḥ
yathā vā mama—
aśrūpūraparikhātadurgame
sthyauya tuṅgakucaśailasaṃkaṭe
yatra dhunvati dhanuḥ suduḥkhitāḥ
pālayanti pṛthukānaritriyaḥ
atra vairibanitākartṛkastrabālahṛdayāvadhā [25 b] raṇarodanapūrvakaṃ śatruputrāṇāṃ jīvitavarṇanena rājñaḥ krodhotsāhayoḥ śāntirvyajyate
yathā vā mama—
adya daivavaśato'bhavanmama krūravānarakhareṇa saṃgaraḥ
evamuktavati pānthatāṃ priye sundarīnayanaśoṇimāmabhajat
atra sundarīnetraśoṇimnaḥ pānthatvavarṇanena kopasya śāntirvyajyate
evamanye'pi udāhāryāḥ
bhāvodayo yathā—
ekasmin śayane vipakṣaramaṇīnāmagrahe mugdhayā
sadyo mānaparigrahaglapitayā cāṭūni kurvannapi
avegādavadhīritaḥ priyatamastūṣṇīṃ sthitastatkṣaṇaṃ
mā bhūtsupta ivetyamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitaḥ
atrautsukyasyodayaḥ || yathā vā mama—
māninīmanunayan sucāṭubhirvīkṣya kopakuṭilāṃ ca tadbhruvam
yaddhanuḥsmaraṇajātavepathurjāḍyametyarijanaḥ pade pade
atra trāsasyodayaḥ || yathā vā mama—
yasya khaḍgagatakālimā dvipāmānaneṣu vitanoti kālatām
etadeva bahu citrameṣu yat
śvaityamarjayati netraśoṇimā
atra bhayasyodayaḥ || yathā vā mama—
pītamastadayamanyakāntayā
vīkṣya mugdhamadharaṃ natadhruvā
cumbituṃ tvaritayāpi kevalaṃ
krāntakāntavadanaṃ vilokyate
atra cumbanatvarāviśiṣṭāyā nāyi[29a]kāyāścumbanaṃ vihāya kevalamukhādyalokanavarṇanena kopasyodayo vyajyate
yathā vā mamavālukāvihitabhittibhedanaṃ
kartumāśritabṛhaccharoṃsane
yatra navyavalayādidhāraṇaṃ
nācaranti ripubhūpatistriyaḥ
atra kṛte'pi valayadhāraṇe'nupadamevātmasvāmināṃ vadhasya rājñā kariṣyamāṇatvāt tad vṛtheti materudayo vyajyate
yathā vā mamabāṇabhinnanijabhālasaṃsthitāṃ
vīkṣya khaḍgamukure vidherlipim
rājyabhogavinivṛttacetasaḥ
śatravo dadhati yasya vaśyatām
atra śatrunirastyotsāhasya śāntirvyajyate | evamanyadapi udāhāryam
bhāvasaṃdhiryathā—saṃ cānyonyānabhibhūtayoranyonyābhibhāvanayogyayorbhāvayoḥ sāmānādhikaraṇyarūpaḥ
utsiktasya tapaḥparākramanidherabhyāgamādekataḥ
satsaṃgapriyatā ca vīrarabhasotphālaśca māṃ karṣataḥ
vaidehīparirambha eṣa ca muhuścaitanyamāmīlayan
ānandī haricandanenduśiśiraḥ sparśo ruṇaddhyanyataḥ
3.114.p2
[ mahāvīracarita II. 22; quoted in kā0 pra0 IV.52 ]
3.114.p3
atra pūrvārdhe saṃbhramātmaka āvegaḥ, uttarārdhe harṣaḥ | anayostulyamevāsvādaḥ
śabalatā yathā—
kvākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ kva ca kulaṃ bhūyo'pi dṛśyeta sā
doṣāṇāṃ praśamāya naḥ śrutamaho kope'pi kāntaṃ mukham
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne'pi sā durlabhā
cetaḥ svāsthyamupehi [26b] kaḥ khalu yuvā dhanyo'dharaṃ dhāsyati
atra kvākāryamityādau vitarkaḥ, bhūyo'pītyautsukyam, doṣāṇāmiti
matiḥ, kopeti smṛtiḥ, kiṃ vakṣyantīti śaṅkā, svapne'pīti dainyam, cetaḥ
svāsthyamiti dhṛtiḥ| kaḥ khalviti cintā| pūrvapūrvopanardena pratīyamānā
śabalatā camatkārabhūmiḥ
yathā vā—
pāpaṃ hanta mayā hatena vihitaṃ sītāpi yadyāpitā
sā māmindumukhī vane bata vinā kiṃ jīvitaṃ dhāryati
ālokeya kathaṃ mukhāni kṛtināṃ kiṃ te vadiṣyanti māṃ
rājyaṃ yātu rasātalaṃ punaridaṃ na prāṇituṃ kāmaye
3.114.p4
[ ra0 gaṃ0 p. 104 ]
3.114.p5
atra matyasūyāviṣādasmṛtivitarkavrīḍāśaṅkānirvedānāṃ śabalatā
yathā vā—
paśyet kaściccapala cala re kā tvarāhaṃ kumārī
hastālambaṃ vitara ha ha hā vyutkramaḥ kvāsi yāsi
itthaṃ bhūmīparivṛḍha bhavadvidviṣo'raṇyavṛtteḥ
kanyā kañcit phalakisalayānyādadānābhidhatte
3.114.p6
[ kā0 pra0 V. 123 ]
3.114.p7
atra śaṅkāsūyādhṛtismṛtiśramadainyamatyautsukyānāṃ śabalatā
yathā vā mama—
gantavyaṃ punareva tatra ha ha hā sā duḥkhitā māṃ vinā
buddheḥ ko'yamupaplavaḥ paramiyaṃ svasthā kathaṃ sthāsyati
pratyāvṛttya gate hasiṣyati janaḥ sarvo'pi lokottaraḥ
snehaḥ sārasasārasodaradṛśastasyāḥ punastādṛśaḥ
atra gantavyamityautsukyam | tatreti smṛtiḥ | ha ha heti khedaḥ
duḥkhiteti dainyam | buddheriti dhairyam | paramiti cintā | pratyāvṛttyeti śaṅkā
lokottara ityāvegaḥ | tādṛśa iti smṛtiḥ | eteṣāṃ bhāvānāṃ śāvalyam
rāgādiṣu ativyāpteḥ | atrocyate—vibhāvānubhāvavyajyamānanirvedādyanya[27b]tamatvaṃ tattvam | yadāhuḥ—'vyabhicāryañcito bhāva' iti | nirvedādīnāṃ
ca sāmājikagatānāmeva sthāyibhāvanyāyenābhivyaktiḥ | vibhāvānubhāvau
cātra vyañjakau, na tvekasmin vyabhicāriṇi dhvanyamāne vyabhicāryantaraṃ vyañjakatayā'vaśyamapekṣyate | tasyaiva prādhānyāpatterityāstāṃ vistaraḥ
3.114.p8
iti śrīmacchuklabhūdevaviracite rasavilāse bhāvanirūpaṇo nāma tṛtīyaḥ stabakaḥ
Linked texts (9)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Mahāsubhāṣitasaṃgraha — Sanskrit
- Rasavilāsa (Śukla Bhūdeva) — Śukla Bhūdeva, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit
- Saṅketa (Someśvara) — Someśvara, Sanskrit
- Kāvyapradīpa (Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura) — Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Ekāvalī — Vidyādhara, Sanskrit
- Vistārikā — Paramānanda Miśra, Sanskrit