Shringarasarini 4
Śṛṅgārasāriṇī 4
- Language
- Sanskrit
4.2
itthaṃ saṃkṣepato nirūpitā nāyikāḥ
atha nāyakā nirūpyante | nāyakastāvaccaturvidhaḥ dhīrodātto dhīroddhato dhīralalito dhīrapraśāntaśceti | ete ca lakṣitāḥ sāhityadarpaṇe
"avikatthanaḥ kṣamāvānatigambhīro mahāsattvaḥ
stheyānnigūḍhamāno dhīrodātto dṛḍhavrataḥ kathitaḥ
4.144
"māyāparaḥ pracaṇḍaścapalo'haṅkāradarpabhūyiṣṭhaḥ
ātmaślāghānirato dhīrairdhīroddhataḥ kathitaḥ
niścinto mṛduraniśaṃ kalāparo dhīralalitaḥ syāt
sāmānyaguṇairbhūyān dvijādiko dhīraśāntaḥ syāt ||"3
"eṣu tvanekamahilāsamarāgo dakṣiṇaḥ kathitaḥ
kṛtāgā api niśśaṅkastarjito'pi na lajjitaḥ
dṛṣṭadoṣo'pi mithyāvāk kathito dhṛṣṭanāyakaḥ
anukūla ekanirataḥ śaṭho'yamekatra vaddhabhāvo yaḥ
darśitabahiranurāgo vipriyamanyatra gūḍhamācarati ||"4
"traividhyātsarveṣāmuttamamadhyamādhamatvena
uktā nāyakabhedāścatvāriṃśattathāṣṭau ca ||"¹
dhīroddhato dakṣiṇo yathā—
etāḥ svañjanagarvvagañjanadṛśastulyānurāgānmayā
dṛśyante tata eva mayyapi samapremaspṛśastā imāḥ
ye tu svapriyatāviśeṣaviṣamāḥ kāntāsu kāntāsvamī
bhāvā eva bhuvaḥ priyāpriyavacovikṣobhavītotsavāḥ
4.145
dhīroddhato dhṛṣṭo yathā—
pāṇiṃ muñca vimuñca kaitavakathāmityaṃśukenāhataḥ
prāṇeśo vihasan priyāmanusaran prāha prabhūtaspṛhaḥ
nāhaṃ paṅkajagarbhagauri kṛtavāṃstvadvipriyāṇi priye
no yogyāḥ kila mādṛśo mṛgadṛśāṃ helādhiro dhīdhanāḥ
4.146
dhīroddhato'nukūlo yathā—
nāhaṃ bhānumati ! tvadanyaramaṇīmālokyaṃ tvanmanastuṣṭyaiveha bhaje prasādamitaḥ kiṃ khidyase bhīruvat
ye'mī bhīmadhanañjayaprabhṛtayo vīrāyudhīrāgiṇasteṣāmeṣa viśeṣato madabharānunmūlayāmi kṣaṇāt
4.147
dhīroddhataḥ śaṭho yathā—
saślāghe mayi durlabhaṃ tava kimityuktvopagūhya priyāṃ
nīvīgranthimudasya satvaramasau kṛtyasmṛtivyājataḥ
āgacchāmyaramityudorpyaṃ niragātkuñjāntaraṃ dūratastatrāttāmaparāṃ priyaḥ priyatamāṃ jhilpyanmudātoṣayat
4.148
dhīralilito dakṣiṇo yathā—
rājantāṃ bahireva ragyasarasālapokkukā bandhavastāstā gharmaghanoditāḥ śramakṛtastiṣṭhantu dūre kriyāḥ
etāsāmaviśeṣarāgalalitā bhogopabhogaspṛśā
nīyantāmaniśaṃ mayeha divasonmeṣā nimeṣā iva
4.149
dhīralalito dhṛṣṭo yathā—
pādāgre prapatan padā parihataḥ kāṃkuṃ vitanvan girā
gāḍhaṃ gacchati āliṅgan kucataṭīṃ kṣipto haṭhāddhelayā
ālismeramukhastathāpi kitavastāmbūlavīṭīcchaṭābhavyaṃ navyakaraṅkamaṅkaṇamasāvasmatpuro nītavān
4.150
dhīralalito'nukūlo yathā—
santi smerasarojanirjitaradaśo vāmāḥ kriyatyo'vanau
kintābhirmama seyamastu sumukhī matsammukhī bhāvabhāk
yāmantarnidhāya nāyati vṛthā cintāturaḥ kautukān
manye bhūmitalaṃ mahendrasadanādapyuccatādunnatam
4.151
dhīralalitaḥ ṣaṣṭho yathā—
ekasyāḥ sumanovinodanatanorālikhya patrāvalīṃ
ramyāmadbhutakāriṇīṃ priyatamaḥ smerānanaścākukṛt
anyasyāstilakatrajaṃ viracayan bhāle viśālekṣaṇāṃ
tāmeva prathamaṃ tadīkṣaṇakalālīlaikaśīlo'likhat
4.152
dhīrapraśānto dakṣiṇo yathā—
etāstviha udārasāracaritāstulyānurāgaspṛśo
dvau hārau sadṛśāvimau kathamatassantoṣayāmi priyāḥ
ityālocya manāgvacovirahitaḥ sthitvā svavakṣasthalāduttāryaparahāramādaramasau cakre samaṃ subhruvām
4.153
dhīrapraśānto dhṛṣṭo yathā—
śayyāyāṃ parivṛtya khinnamanasā sāyaṃ mayā suhrayā
nīvīgranthimupaspṛśan sa katidhā krūraḥ kareṇāhataḥ
nāmuñcatvanu māṃ tathāpi kitavaḥ kiṃ kathyatāṃ jīyate
dhṛṣṭe dhṛṣṭatayeti yatsakhi ! purāvādo vṛthākhyāyate
4.154
dhīrapraśānto'nukūlo yathā—
santapto virahajvareṇa nalinīṃ tāpāpanodakṣamāmapyanyeti vicintayan spṛśati no nītāmasau svānugaiḥ
pāṭīradravasiktasundaratanuḥ kāntāguṇādhīnadhīḥ
kāntaḥ samprati vatsarāniva kathaṅkāranyedrāsarān
4.155
dhīrapraśāntaḥ śaṭho yathā—
nānādeśakathāṃ vidhāya sutanuṃ saṃśliṣya gaṇḍadvaye
saślāghaṃ paricumbya kāñcanamayīṃ kāñcīmudasya kramāt
līlāpaṅkajamañjulībhirabhito gūḍhaṃ vikāsya priyāmuktvā prātarabhūditi priyatamāmanyāmayāsītpriyaḥ
4.156
eteṣāṃ narmasacivaścaturddhā, pīṭhamardo viṭaśceṭo vidūṣakaśceti
taduktamalasamodinyām³—
ete ca nāṭakādau draṣṭavyā iti vistārabhayādiha nodāhṛtāḥ | itthaṃ nirūpitā nāyakāḥ
athoddīpanavibhāvā nirūpyante| sthāyibhāvasya yo nimittatayā hetussa
uddīpanavibhāvaḥ prakarṣādhāyakasyāpi prakṛṣṭasthāyibhāve nimittatveti nānyāpiḥ
sa ca candracandanarolambaruditādibhedena nānāvidhaḥ| tatra diṅmātramudāhriyate
yathā—
bhūyaḥ śītamayūkhadīdhitivalatpāṭīrapaṅkadravavyaktāsiktanijodaro ravisutāriṅgattaraṅgatrajaiḥ
tāmyattāpagaṇaḥ praphullakusumāmodairupāgacchatāmārādāhvayatīva manmathamasau kuñjo'lināṃ guñjitaiḥ
4.157
athānubhāvā nirūpyante| pūrvoktasya ratyātmakasya sthāyibhāvasya yaḥ
kāryaḥ sa śrṛṅgāre'nubhāvaḥ mukhāvalokanaguṇakathanādibhedādanekadhā| sāttvikabhāvā apyanubhāvā eva, te cāṣṭadhā| taduktam—
"stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ
stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayaharṣāmarṣādibhiḥ
vapurjalodgamaḥ svedo ratigharmaśramādibhiḥ
harṣādbhutabhayādibhyo romāñco romavikriyā
madasammadapīḍādervaisvaryaṃ gadgadaṃ viduḥ
rāgadveṣaśramādibhyaḥ kampo gātrasya vepathuḥ
viṣādamadarogādyairvaivarṇyānyatvaṃ vivarṇatā
aśru netrodbhavaṃ vāri duḥkhakrodhapraharṣajam
pralayaḥ sukhaduḥkhābhyāṃ ceṣṭājñānirākṛtiḥ||"²
nispandā kṣaṇamāptagaṇḍayugalasvedā'tha romāñcitā
pāṇḍuḥ sāśruvilocanā'tha janitotkampā'tha nīlā manāk
gopī kā'pi sagadgadaṃ sahacarīṃ vaṃśīravaṃ śṛṇvatī
dṛṣṭvā prāha vane ghane viṣamayī lagneha kācillatā
4.158
vayasā kamanīyakena kenāpyupagūḍhocitakāntijālakā
suhṛdātmana saroruhākṣī śuśubhe'sau madhuneva mādhavī
4.159
manmathonmeṣavistīrṇā śobhaiva kāntiḥ | yathācakṣuryugena khalu khañjanagañjanena
vaktreṇa śāradasudhānidhinindakena
svarṇācalapraṇayakārikucadvayena
dāsīkaroti taruṇī taruṇānaśeṣān
4.160
ativistīrṇā kāntireva dīptiḥ | yathāsarasvānetasyāḥ pracurataralāvaṇyapayasastanustatra premāsamaruciramuktāmabhilaṣan
nimajjyāntaṃ nāgādatha sabhayamunmajjya sahasā
na pāraṃ nāvāraṃ kalayati mano dhīvaraviṭaḥ
4.161
sarvāsvavasthāsu ramaṇīyatā mādhuryyam | yathāna veṇīvinyāso na ca vapuṣi bhūṣāviracanā
na vīṭīrāgo'pi sphurati rasarasyādharapuṭe
tanustanvī pāṇḍuḥ kimapi bhajate saṃśayapadaṃ
tathāpyeṣā''nandaṃ dṛśi muhuramandaṃ janayati
4.162
niḥsādhvasatvaṃ pragalbhatā | yathāsarabhasamanucumbya gaṇḍapālīṃ
pulakavati stanayugmamānidhāya²
urasi navarasaspṛśo'bhirāmā
kamapi janaṃ sudṛśo vinodayanti³
4.163
sarvadā vinaya audāryam| yathā—
anyālaktakaraktabhālamabhitaḥ svedāmbusodattanuṃ
māmudvīkṣya samīpagāminamatiśrānto'si kānteti sā
smerāsyā sumukhī nigadya sarasaṃ celāñcalena drutaṃ
bhūyo vījayatisma yatkathamidaṃ manmānasaṃ vismaret
4.164
ātmaślāghārahitā'cañcalā manovṛttirdhairyam| yathā—
prakopātyañceyuḥ praharati muhuḥ pratyapaghanaṃ
mahāneṣa prauḍho manasi bhṛśamādhiḥ prasarati
tathāpi kṣubhyantīmiha sahacarīmapyanucarīṃ
smitasphītenaiṣā''lapati vacasā''nandayati ca
4.165
premakṛtā priyānukṛtirlīlā| yathā—
kuñje kvāpi nidhāya cāru mukuṭaṃ maulau vasānā samaṃ
vāsaḥ pītamapītacandrakacalaccūḍādharā rādhikā
kālindīpayasīha majjanakṛtāṃ gopījanānāṃ javādādāyāṃśukajālamākulatarā prāpa priyasyāntikam
4.166
sthānāsanayānādīnāṃ mukhanetrādikarmaṇāṃ vā ya iṣṭadarśanajanito viśeṣaḥ sa
vilāsaḥ| yathā—
samāyātaṃ prāṇapriyamatanumudvīkṣya sahasā
gṛhadvāre lagnā rasasarasi magnā ca vadanā
paṭaprānte kānte vitatatamimodaṃ vidadhatī
ratīśasyādeśāñcayanamativelaṃ naṭayati
4.167
svarūpo'pyākalparacanākāntipoṣikā vicchittiḥ| yathā—
racitāṃ navamālikāprasūnairurasīyaṃ navamālikāṃ dadhānā
haritātulaṃcolakaṃ vasānā na samā nālamalaṃkriyāviśeṣaḥ
4.168
hariṇā hariṇātticañcalākṣī rasarīteranubhāṣitāpi rādhā
suhṛdapriyatābhimānamagnā suvimagnā punarālimālapāpa
4.169
kṣaṇaṃ vitanute smitaṃ kṣaṇamakāraṇaṃ roditi
kṣaṇaṃ hasati nirbhayaṃ kṣaṇamasaṃśayaṃ trasyati
kṣaṇaṃ manasi kupyati kṣaṇamasau punastuṣyati
pratikṣaṇavilakṣaṇā priyarate sarojekṣaṇā
4.170
kathārambhe patyuḥ prasarati mahānandanicaye
dṛśaṃ hṛdaye sadyo diśati gṛhakṛtyaṃ gurujane
kṣaṇaṃ niṣpandā'bhūdatha vitanute hastakamalasphurannālenaiṣā śravaṇapuṭakaṇḍūyanavidhim
4.171
daṣṭe'dharapuṭe mandaṃ neti yadvadati priyā
sa niṣedho'pi sannidayavidhereva pravartate
4.172
keyūraṃ valayasthale vinihitaṃ keneti jātasmite
pṛcchatyambujalocane dṛḍhatarapremādhikā rādhikā
noce kiñcidatitrapātaralayā vaṃśīmapaśyad dṛśā
4.173
sukumāratayā'jñānāṃ mandamandapadanyāsādi lalitam | yathā—
suvarṇamaṇimauktikaiḥ kathamasau tanuḥ komalā
kalāvati ! vibhūṣyatāṃ racaya kausumaṃ bhūṣaṇam
iti priyasakhījanaiḥ kusumamaṇḍitā kāminī
svakelibhavanaṃ rasāt kimapi mandamandaṃ yayau
4.174
yauvanasaubhāgyāvalepajanito vikāro madaḥ | yathā—
prayatnaśatasambhṛtaṃ na khalu bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ
nije vapuṣi manyate tadanumanyate'sīmabhāḥ
tathāpi hariṇīdṛśā sahacarībhṛśāveśataḥ
kadācidupakalpyate vividhabhūribhūṣāvidhiḥ
4.175
vaktavyakāle'pi trīḍayā'vacanaṃ vikṛtam | yathā—
vidhāya maṇinūpure caraṇayoḥ sarojānane
sadaitadanuṣaṅgato dayitakuṇḍale maṇḍaya
iti priyavayasyayā muhurudīritā rādhikā
jaghāna sarasīruhā na ca jagāda kiñcitsakhīm
4.176
priyaviśleṣe smarāvegajanitā ceṣṭā tapanam | yathā—
dadhāti nalinīdalānyurasi santataṃ khidyate
muhuḥ śvasiti vepate smarati cetasi tvadguṇān
tvadīyavirahānale nipatitā varākī kathaṃ
vinā tava rasodayaṃ sadayavīkṣaṇaṃ jīvatu
4.177
vijñātasyāpi vastuno'jñānādiva vallabhasya puraḥ pṛcchā maugdhyam| yathā—
kinte vakṣasi bhāvyadaḥ padamidaṃ kasyāgrajanmaspṛśaḥ¹
ko'yaṃ² te'bhavābhilāṣamabhajanmugdhe! na hi brahmabhūḥ
yāmālokya sa kāmuko vidhirabhūtsyāṃ kimāsīttvayetyevaṃ sindhubhuvā vidhūtavacano dāmodaraḥ pātu vaḥ
4.178
vṛthā viṣvagvilokanaṃ vibhūṣaṇārddharacanam īṣadhasyavacanaṃ ca³ dayitāntike
vikṣepaḥ| yathā—
ekatra śravaṇe dadhāti ruciraṃ tāṭaṅkamekaṃ bhuje
keyūraṃ kurute nibaddhamakaronmañjīramekaṃ pade
prāṇeśasya puraḥsthitā priyatamā viṣvaṅmuhurvīkṣate
svalpaṃ svarūpamasau rahasyamasamaṃ vṛttaṃ nijaṃ jalpati
4.179
ramyavastuvilokanāya lolatā kutūhalam| yathā—
samullasitacandrakaṃ śirasi veṇusaṃvādanaṃ
sphuratkarayugaṃ mudā kamapi⁴ ballavaṃ vīkṣitum
kadambanikaṭe tato vaṭataṭe kadācitsvayaṃ
kuto'pi kṛtakaitavād bhramati rādhikā⁵ rādhikā
4.180
yauvanodbhedajanito vṛthā hāso hasitam| yathā—
kapole pulakollāsi hasantī vāmalocanā
prayacchati samāsaṅgarasantīvratapasyayā
4.181
priyāntike kuto'pi bhayasamprāptiścakitam| yathā—
kalindatanayātaṭe punarapi sphuṭaṃ kāliyo
viṣaṃ vamati kautukāditi sakhījane jalpati
lalitālayamadhiśritā sabhayamugdhasadvepathubrajā jhaṭiti rādhikā kamapi vallavaṃ śilapyati
4.182
parāgaparipiñjaraṃ vadanamambujaṃ vāsasā
samujjvalayituṃ muhurvihitayatnamuccairapi
piśaṅgamanuṣaṅgato vidadhataṃ vihasya drutaṃ
jagāna mṛgalocanā kusumakandukairacyutam
4.183
tanna | harṣātiśayenāpi sambhramasya darśanāt | ataeva, “āvegassambhramastatra
harṣaje piṇḍitāṅgate”'ti sāhityadarpaṇe uktam²
duḥkhādijanyamanaujasyaṃ dainyam | anaujasyaṃ tejohāniḥ
etattrayaṃ yathā—
kāntenādya gamiṣyateti nikaṭe meghāgamo dustaraḥ
kiṃ kuryyāmupayāmi kañcaśaraṇaṃ dhiṅ³mānna yā jīvati
ityudyannijacittavṛttivikalā kācitkuraṅgekṣaṇā
pāṇibhyāṃ dayitānukampitasakhī pādāmbujaṃ sevate
4.184
ratyadhvagatyādijanitaḥ khedaviśeṣaḥ śramaḥ | yathā—
nidhāya madurasthale kucayugaṃ kuraṅgekṣaṇā
muhuḥ śvasiti saurabhaprasaravarddhitāndyanā4 !
bhṛśaṃ samupagūhritā punarapi pramodānmayā
manāgapi na ceṣṭate tyajati naiva nidrāmapi
4.185
madyopayoga5janitaścittasyollāsaviśeṣo madaḥ | yathā—
vitara cāruvilolovilocane ! svayamaye ! parirambharasāyanam
bhavatu yā śithilā najanāyate hihṛdayaṃ bhibhṛśaṃ vivivepate⁶
4.186
karaṇīyārthapratipattirāhityaṃ jaḍatā | yathā—bhittau lagnā himacayamuco nīradhārāgṛhasya
snigdhālībhiḥ prathamamasamaṃ citramityeva dṛṣṭā
paścāttanvī kamapi vilasadvāriveśmopatāpaṃ
tāpaṃ matvā vitatamabhitaḥ pratyabhijñāyatesma
4.187
ugratā caṇḍatvam, tacca adhikṣepāpamānādijanitā kimasya karomītyākārā cittavṛttiḥ| sā ca śṛṅgāre na vyabhicāritāmāpnuyata iti prācāṃ matam, ato nodāhriyate| yadi cātrāpi samudbhavati, tadedamudāharaṇam—
dṛṣṭvā kaustubhamadhyagāṃ nijatanuṃ kā'nyā tavoraḥsthale
sampratyāśvasatīti sindhusutayā hāreṇa baddho hariḥ
svāṃ mūrtimukure vilokya kathayetyasyāhite darpaṇe
vīkṣya svākṛtimudgatatrapahṛdonmucyānayā'liṅgitaḥ
4.188
moho vicittatā, sā ca tattvāntavadhāriṇī cittavṛttiḥ| yathā—
dayitaprahitasvastisukhākṣaramahṛṣṭavat
vīkṣate bahuśaḥ premaparokṣitamapi kṣaṇam
4.189
nidrānāśottarajāyamāno bodho vibodhaḥ| yathā—
kṛtamanyagaveṣaṇena nidre! dayayā devi! punarmayi prasīda
smitacāru samālapan mukundaḥ sucirādya dṛśoraśokado'bhūt
4.190
nidrāmupetasya viṣayānubhavaḥ svapnaḥ| yathā—
nimīlitavilocanā patikaropadhānā'bhito
nijāracitakopikā'pyalaghugopikā jalpati
vinindati sakhījano gurumano bhṛśaṃ dūyate
nahīhi vasanāñcalaṃ capala! cañcalā'haṃ kimu
4.191
viyogaśokabhayajugupsādijanito vyādhiviśeṣo'pasmāraḥ| yathā—
vepate patati bhūtale bhuvaṃ kiñca vikṣipati niḥśvasityapi
jīvane'pi bhajate'tha saṃśayaṃ tvadviyogavikalā kalāvatī
4.191-2
rūpātiśayādiprayuktaṃ nijotkarṣajñānaṃ garvaḥ
tādṛśajñānaprayuktaparāvahelanaṃ garve iti jagannāthapaṇḍitānāṃ vacanamanādeyaṃ, parāvahelanasya garvakāryatvāt
tathā coktaṃ sāhityadarpaṇe-"garvo madaḥ prabhāvaśrīvidyāsatkulatādijaḥ
avajñā savilāsāṅgadarśanāvinayādikṛt ||"
sa yathā-patraṃ vīkṣya paṭīrapaṅkaracitaṃ kāśmīrapatraprabhaṃ
saṃdhyānaṃ sitamākalayya vapuṣi prodyatpiśaṅgacchaviḥ
muktā vakṣasi saṃpralakṣya parito raktā smitā bhūṣaṇaprīto'sau vimanāyate sakhi ! mayā kenā'dhunā''rādhyatām
4.193
prāṇaviyogo maraṇaṃ, taccāmaṅgalatvānnodghāṭyate | jagannāthapaṇḍitāstu
"rogādijanyā mūrcchārūpā maraṇaprāgavasthā maraṇam | na cātra prāṇaviyogātmakaṃ mukhyamaraṇamucitaṃ grahītuṃ, cittavṛttyātmakeṣu bhāveṣu tasyāprasakteḥ, bhāveṣu ca sarveṣu kāryasahavartitayā śarīraprāṇasaṃyogasya hetutvādi" ti prāhuḥ
śramādijanitakriyāvailakṣyamālasyam | yathā-samutsukamatāvālivarge khelāvidhau rasāt
naiṣā racayati krīḍāṃ bhūyo bhūyo vijṛmbhate
4.194
parāparādhajanito vākpāruṣyādikāraṇībhūtaḥ cittavṛttiviśeṣo'marṣaḥ
"krodhāmarṣayorviṣayatāvailakṣaṇyaprayukto bhedo viṣayatāvailakṣaṇye ca paravināśakitava ! kuru kathābhiḥ kautukaṃ matpurastāt
prakaṭaya mayi samyak sauhṛdaṃ sādhuvṛtteḥ
upala iva rasena vyaktamārdrīkṛto'pi
tyajasi na kaṭhinatvaṃ nātha ! yuktaṃ tavaitat
4.195
dṛṣṭaviskhalitacelakucena svāsavāsavilasanmadanena
gāḍhamapyatirasādupagūḍhā na prabodhamacirādadhirūḍhā²
4.196
samīpe kālindyāḥ kamapi kamanīyaṃ muraripormudā vaṃśīnādaṃ śravaṇapuṭapeyaṃ vidadhatī
dadhānā kampālīmadhikahima(pa)ya pātajanitāmavoccadbhemante tapanatanujāyāḥ śiśiratām
4.197
gatavati gṛhamadhyādālivargaṃ nigūḍhaṃ
smitavati ratirītiprekṣaṇotke mṛgākṣī
vyajanapavanayogādāśu nirvāpya dīpaṃ
harati ramaṇanidrāṃ pāṇiniṣpīḍanena
4.198
cittasya bhrama unmādaḥ| yathā—
vṛndāraṇyasamīradhīra ! bhavato natvā padaṃ prārthaye
dṛṣṭyaivāharato mano murabhidaḥ kṣemaṃ kṣaṇaṃ brūhi me
bhrātaḥ! kiñca nivedaya svayamito gatvā''śu tasyāntike
cittenādadhato bhavantamabalā jīvenna jīvedapi
4.199
aniṣṭasaṃśayaḥ śaṅkā| yathā—
nirgatya nābhigṛhataḥ purato vilokya
mā bhagnadevabhavanaṃ bhaja khedamāli
patyuḥ purīparisare parito mṛgākṣī
śīryatsuparṇvasadanāni samālapanti
4.200
pūrvānubhūtārthaviṣayakaṃ jñānaṃ smṛtiḥ| yathā—
nīlāmbhodaṃ viyati viṣamālokamālokayantyāḥ
smṛtyārūḍhassakṛdapi paraṃ vīkṣito nandasūnuḥ
cetaścaṇḍopalamiva balādeva pīyūṣadhāmā
drāvaṃ drāvaṃ nayanaśirayācārayad vāripūrān
4.201
nītimārgasmṛtyādijanitamarthanirddhāraṇaṃ matiḥ| yathā—
asaṃśayaṃ sā mithilāvanībhūrmano madīyaṃ vaśayiṣyatīti
tathāpi devairapi vandanīyassamohite'do bhagavānsunīśaḥ
4.202
rogajanito manastāpo vyādhiḥ| cittavṛttirūpatāsampādanāya manastāpaparyantānusaraṇam| sa yathā—
śaktā gantuṃ kacidapi na sā nekṣitā śayyikāyāmityāvegādahaha caturā kāpi tasyāṃ vayasyā
mallīmālāḥ sapadi śayane nyasya dāhādamūṣāṃ
saprāṇāyāssarasijadṛśo niścikāyātha kāyam
4.203
śūnyaṃ keligṛhaṃ vrajāli ! vividhānyālokya svecchayā
citrāṇīti kare kareṇa kalitā nītā sakhīnāṅgaṇaiḥ
tatracchannamudīkṣya kāntamacirādīṣadvihasyollasat
sabhrūbhaṅganivāritālinivahā gehādayāsīdbahiḥ
4.204
veśaṃ vidhāya laghuveśma nijaṃ vihāya
dvāraṃ gṛhasya samupetya cirāya patyuḥ
padmānanā priyatamābhimukhe kathañcit
sthitvā lilekha bhuvamaṅgulibhiḥ padasya
4.205
nijabhavanapatiḥ pravāsamaicchannagaṃ ihopapatiḥ sthiro babhūva
bahiriyamasukhaṃ prakāśayantī hṛdi hariṇāyatalocanā jahāsa
4.206
apūrvā ruciretasyā iti jalpati vallabhe
prāha priyeyaṃ sāmānyā yauvanārambhasambhavā
4.207
virama bhṛśamanalpākalpato bhavyabhūṣāvalighaṭanamidānīṃ khedamantastanoti
tvamapi sakhi ! madarthe khidyamānāsi bhūyo
na hi vidhiranukūlaḥ kiṃvidheyaṃ vidheyam
4.208
jñānādijanitā sampūrṇaspṛhatā dhṛtiḥ| yathā-na priyā¹ muripormama neyaṃ kiñca niṣphalatarā tanurāli!
kintu nirmalataraṃ kulamekaṃ rakṣaṇīyamakalaṅkamaśaṅkam
4.209
rāgādijanitā cittasyāsthiratā capalatā| yathā-krameṇa rasalīlayā subhaga! bhāvalolaṃ mano
vinodaya śanaiḥ śanairadhikacāpalaṃ mā raca
navīnanavamallikākusumanirmitā mālikā
mṛduvyavahṛteḥ paraṃ racayati pramodāvalī
4.210
glānyāyāsādijanitā niṣpāṇatā glāniḥ, sarveṣāṃ bhāvānāṃ cittavṛttyātmakatvāt
kintu, "balahānijanito duḥkhaviśeṣo glāniriti prāhuḥ| sā yathā-prātargehāgatavati nije preyasi preyasītvaṃ
vastavyastāvalitavasanā dhīyamānopadhānā
ādātuṃ na prabhavati sakhī nītamādarśamārāt
paśyatyantastarlulitanayanā maṅgalācāracetāḥ
4.211
iṣṭāprāptyādijanitadhyānaṃ cintā| yathā-pravitatataguṇasindhoriddhamāyaikabandhoraviditamahimaiṣā nandasūnorviśeṣāt
ayi! sahacari! dūronmuktamāyāsaṃhāyā
vada kathamanukampādṛṣṭisampātametu
4.212
sandehānantaraṃ jāyamāna ūho vitarkaḥ| yathā-yadi nāma jahau jahau yasā (?) yamunākūlamidaṃ sa kāliyaḥ
ayi! kena tadā tadāhito viṣajāla jvalano'nusarpati
4.213
śṛṅgāre hāso'pi vyabhicārī| taduktaṃ sāhityadarpaṇe-"ratyādayo'pyaniyate rase syurvyabhicāriṇaḥ
no kadāpi sarasaṃ samīkṣitā nāpi sasmitagirā'nubhāṣitā
hanta ! santatamidaṃ tathāpi me nandanandanamupaiti mānasam
4.214
śrṛṃgārasāriṇī nūnamapi doṣagaṇāvilā
satāṃ sadayabuddhīnāṃ mānasaṃ modayiṣyati
Linked texts (1)
- Darpaṇa (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit