Shringarasarini (Śṛṅgārasāriṇī)

शृङ्गारसारिणी

Language: Sanskrit
Author: Citradhara Śarman
Extent: 213 passages, 4,446 words
Text: partly digitised
Source: archiveorg · Śṛṅgārasāriṇī Of Citradhara of Mithilā; ed. Trilokanātha Jhā; 1965 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

1 — 6 parts
2 — 9 parts
3 — 126 parts
4 — 72 parts

Text

1.1

atha śṛṅgārasāriṇī prārabhyate
oṃ namo girīndranandinīpadāravindreṇave
jagajjaladhitārakaḥ kṛtikule mudrāṃ dhārakaḥ
parābhavavidārakaḥ sukṛtirītisañcārakaḥ
dviṣadbana kuṭhārakassakalakhedasaṃhārakaḥ
sadaiva sukhakārakaḥ sphuratu śūlino dārakaḥ

1.2

kūle modānukūle dinakaraduhiturmodayan mānavoyaṃ
cetaścāmīkarā[bhaccha]vi navalatayā ''liṅgito līlayaiva
chāyābhirvaryamānaḥ paramarucitāṃ cīyamānaḥ phalaughaiḥstīvraṃ tāpaṃ tanorcastirayatu lalitaḥ kopi vṛkṣastamālaḥ

1.3

śṛṅgāraikarasaprasārarucirā cetaścamatkāriṇī
salīlālālitā vilāsavalitā bhūyaḥ śramotsāriṇī
yantrācitradhareṇa cāru racitā tāpāvalīdāriṇī
sadyassammadakāriṇī sukṛtināṃ bhūyādasau sāriṇī

1.4

rasaṃ samarpayatyeṣā tāpamutsārayatyapi
śṛṅgārasāriṇīmenāmataḥ śīlayatāSsudhīḥ

1.5

sadeka oṃ malayācalaḥ sphurati ko'pi tatrāpyasau
dvijihvarabhasojjhito matimayaḥ paṭīradrumaḥ
tadāśrayaparā mudaṃ dadhati māmakīnā girastatpatyatha khalāśayaḥ sphuradakhaṇḍacaṇḍātapaḥ

1.6

prodyatprajñapadārpaṇopahatayo'santassamāḥ kaṇṭakairmā bhūvanniha [to]ṣagāḥ sumanasāṃ saulabhyabhavyacchidaḥ
jīyāsuḥ paramuttamottamaguṇagrāmagrahagrāhakāḥ
kāluṣyoddharaṇaprasāritapaṭauḍhāḥ pare sajjanāḥ

2.2

lokottarānandamakarandarasāleṣu raseṣu prāthamyāt, viṣayiṇāṃ pracuraprayogaprāpakatvācca śṛṅgāro¹ nirūpyate| tatra ratisthāyiko rasaḥ śṛṅgāraḥ| nanu ratisthāyibhāvaśca ityatra bahuvrīhau ratiḥ sthāyibhāvo yasyeti vigrahavākyaṃ, tatra ca ṣaṣṭhyartho viṣayatvaṃ, rasapadārthaśca vibhāvānubhāvavyabhicāriparāmarṣajanyā²-abhivyaktiḥ| tathā ca vibhāvānubhāvavyabhicāriṇyā ratisthāyibhāvaviṣayiṇī abhivyaktiḥ śṛṅgārarasa iti phalitam
evañca 'vyaktaḥ³ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyibhāvo rasaḥ smṛtaḥ'⁴ iti kāvyaprakāśakārikāvirodha iti cet⁵| satyam| ṣaṣṭhyā ghaṭakatvārthakatvenāvirodhāt| tathā hi vibhāvānubhāvavyabhicāribhirvyajyamānā ratiḥ śṛṅgāra iti paryavasito'rthaḥ| na caivaṃ vibhāvādivyajyamāne putrādyālambanaratyātmakabhāve'tivyāptiriti vācyam, yūnoḥ parasparaṃ jāyamānasya rativiśeṣasyaiva prakṛte ratipadārthatvāt| na caivamapi śṛṅgārābhāse'tivyāptiriti vācyam, anaucityarahitatvenāpi ⁶raterviśeṣaṇīyatvāt, ābhāse⁸tadvirahāv
sa cāyaṃ śṛṅgāro dvividhaḥ vipralambhaḥ sambhogaśca | tatra abhīṣṭānavāptau
prakṛṣṭāratirvipralambhaḥ | tathā cāha bhojarājaḥ-bhāvo yadā ratirnāma prakarṣamadhigacchati
nādhigacchati cābhīṣṭaṃ vipralambhastadocyate

2.4

iti
sa cāyaṃ vipralambhaścaturddhā, pūrvvarāgamānapravāsakaruṇabhedāt³
tatra
śravaṇāddarśanādvāpi mithaḥsaṃrūḍharāgayoḥ
daśāviśeṣo yo'prāptau pūrvvarāgassa ucyate

2.7

tatra śravaṇaṃ dūtīmukhādvandi5mukhātsakhīmukhācceti trividham | darśanañca indrajāle,
citre, sākṣāt6, svapne ca darśana[ccaturvidha]miti | tatra dūtīmukhataḥ śravaṇena
prarūḍhaḥ pūrvvarāgo yathā-kumārīṇāṃ ratnaṃ tvamasi kamanīyaḥ sa ca yuvā,
bhuvaḥ kāmaḥ kāmyastadiha yuvayossaṅgamavidhiḥ
iti prītā dūtī-madhuravacasā cetasi ciraṃ
dadhānā taṃ vāmā vata vahati rāmā'tanudaśām

2.8

vandimukhataḥ śravaṇena prarūḍhaḥ pūrvvarāgo yathā-etasyāścitkūpe guṇavitatibhṛtā vandivācopanītā
śyāmā rāmābhirāmābhinavatanuruciḥ pāṇḍimānaṃ tanoti
naitaccitraṃ caritrañcapalyati mano mānavānāṃ navānāmaccatpañceṣuvāṇavyasanahratahṛdāṃ rītiranyā vibhāti

2.9

sakhyīsukhataḥ śravaṇena prarūḍhaḥ pūrvarāgo yathā-sakhībhyaḥ śrīkṛṣṇaṃ śravaṇapathamānīya sarasaṃ
parakṣoṇopālaśravaṇavimukhībhūya sumukhī
vidarbhādhīśasya vyavasitimanusmṛtya parathā
ilathāśvāsāśvāsānilataruṇimānaṃ kalayati

2.10

indrajāladarśanāt sa yathā-viṣvak saṃvīkṣyamāṇo'pyahaha na bhajati sparśamakṣāmarociḥ
kurvannasāmbupūrānapi pṛthumabhitaḥ śoṣamantastanoti
pṛṣṭaḥ pratyuttareṇa ilathayati na manastāpamālāpaśīlo
dṛṣṭaḥ ko'pīndrajāle tadavadhi nikaṭe naḥ karotīndrajālam

2.11

citre darśanāt sa yathā—
sphuṭamālikhito mayādya dṛṣṭaḥ sakhi ! māmālikhitāmasau tanoti
apurāpariśīlitaḥ pramodaṃ daśi tanute hṛdi tāpamādadhāti

2.12

sākṣāddarśanātsa yathā-ambholīlāvisaravilasannālamālolayā ''sod
dṛṣṭaḥ kūle yadavadhi mayā nīrado nīlanīlaḥ
aśruvyājāttadavadhi sakhi ! sphītatārānukārā
vārāndhārāstyajati sa daśorantarāsīna eva

2.13

svapne darśanātsa yathā—
citraṃ citraṃ sahacari ! muhustāpapayatyaṅgamaṅgaṃ
citte cintāṃ caturimacayaṃ corayan sañcinoti
kāraṅkāraṃ vasati hṛdaye gāḍhamohāndhakāraṃ
dṛṣṭaḥ svapne kuvalayadalaśyāmalaḥ śītabhānuḥ

3.1

atrābhilāṣaḥ smṛtiścintā guṇakathanamudvegaḥ pralāpa unmādo vyādhirjaḍatā maraṇamiti daśakāmadaśā bhavanti | taduktaṃ sāhityadarpaṇe—
abhilāṣasmṛticintāguṇakathanodvegasaṃlāpāḥ
unmādo'tha vyādhirjaḍatā mṛtiriti daśātra kāmadaśāḥ

3.14

abhilāṣo yathā—
sakhi rodhasi yāmune vitanvan muralīnādamanādaraṃ vidhūya
kalitaḥ kutukānmayāśayā yaḥ kamanīyaḥ sa dṛśoraśokadaḥ syāt

3.15

smṛtiryathā—
nīlāmbhodaṃ viyati viṣamālokamālokayantyāḥ
smṛtyārūḍhaḥ sakṛdapi paraṃ vīkṣito nandasanuḥ
cetaścandropalamiva balādeva pīyūṣadhāmā
drāvaṃ drāvaṃ nayanaśriyācārayadvāripūrān

3.16

cintā yathā-nādhīnā prativeśinī sahacarī no kāpi cetaśvaro
loke'smin kulakanyakāsamucito na svairacāragrahaḥ
dṛṣṭasyaiva navīnanīradarucaścittaikacorasya me
bhūyovīkṣaṇamapyanukṣaṇamuśemāya bhūyātkatham

3.17

guṇakathanaṃ yathā-āli ! smerānanaghanaruco dṛṣṭamātrasya daivāt
dhyāyaṃ dhyāyaṃ guṇagaṇamanālekhamīṣallikhantyāḥ
etaccetaḥphalakamanalaṃ sūkṣmabhāvādabhūnme
sphītāpyeṣā sapadi dhiṣaṇālekhanī kṣīyatesma

3.18

udvego yathā-aspṛṣṭeva¹ mṛṇālikā sthalagatā mlānā tanustāmyati
sphārāsyā vijane galatyavirataṃ dhārā dṛśorantarāt
nidrā naiva niśāgame nirupamā sāpicchaviḥ kṣīyate
pṛṣṭhāyā²api nocaraṃ kathamasāvādhiḥ samādhīyatām

3.19

pralāpo yathā-kinno paśyasi sattvaranti guravaḥ kiṃ vakṣi kintāvatā
kinno vetsi kumārikāsu nigamādiṣṭāṃ parādhīnatām
kiṃ brūṣe madanāgamo'yamaparaḥ prauḍhaḥ paribhrājate
kiṃ vacmi svahitaṃ careti vijane vāṇī balājjalpati³

3.20

unmādo yathā-vṛndāraṇyasamīradhīra bhavato natvā padaṃ prārthaye
dṛṣṭvaivāharato mano murabhidaḥ kṣemaṃ kṣaṇaṃ brūhi me
bhrātaḥ ! kiñca nivedaya svayamito gatvāśu tasyāntike
cittenādadhatī bhavantamabalā jīvetra jīvedapi

3.21

vyādhiryathā-śaktā gantuṃ kvacidapi na sā nekṣitā śayyikāyāmityāvegādahaha caturā kāpi tasyā vayasyā
mallīmolāḥ sapadi śayane nyasya dāhādamūṣāṃ
saprāṇāyā: sarasijadṛśo niśśvikāyātha kāyam

3.22

jaḍatā yathā-bhittau lagnā himacayamuco nīradhārāgṛhasya
snigdhālībhiḥ prathamasamayaṃ citramityeva dṛṣṭā
paścāttanvī kamapi vilasaddhāriveśmopatāpaṃ
tāpaṃ matvā vitatamabhitaḥ pratyabhijñāyatesma

3.23

maraṇamamaṅgalatvāntrodāhviyate
kusumbharāgaṃ taṃ prāhuryadaiti ca śobhate
mañjiṣṭhārāgamāhustaṃ yannāpkaityatiśobhate ||" iti
tatra nīlīrāgo yathā—
bhūyo bhūyaḥ śravaṇadivasācintitaścārubuddhayā
dhyānādārāt kathamapi mayā nātha ! sākṣātkṛto'si
sadyassañjātadanu vidhinā mocitāhaṃ dadhānā
bāṣpaḥ kena pratihatamidaṃ jīvanaṃ dhārayāmi

3.24

kusumbharāgo yathā—
anyonyālayakaitavāgamakṛtoranyānulāpacchalān
modādālapatoḥ parasparamavispaṣṭaṃ muhuḥ paśyatoḥ
svaṃ svaṃ gopayatossamastacaritaṃ yūnormanojādapi
dvitrāṇyeva dināni ko'pi paritaḥ premāparaṃ rājate

3.25

mañjiṣṭhārāgo yathā—
anyonyānṛjuvīkṣaṇairjitasudhālāpaissamandasmitaiḥ
sānandādharabimbacumbanaparīrambhakriyākautukaiḥ
ramyaḥ samyagupāhitodayagaṇo yo vāsare vāsare
sa premā tapasāpi durlabhataro yūnoḥ parirājate

3.26

kopaviśeṣo mānastaddaśāviśiṣṭo yūnoranurāgo mānavipralambha iti gīyate | sa ca māno dvedhā, praṇayamāna īrṣyāmānaśca | tatra premṇaḥ kuṭila-gāmitayā kāraṇaṃ vinā yaḥ kopaḥ striyāssa praṇayamāna iti kathyate | taduktaṃ
tyaktā hāsakathā ilathā samañjani prauḍhā'pi modāvalī
tyakto vā dhanalālasaḥ parijanapratyastavāyaṃ janaḥ
saṃsaktā'pi sakhīyamadya labhate naiva tvadābhāṣaṇaṃ
no jāne guṇagauri ! kāraṇamabhūt kopastavāyaṃ yataḥ

3.27

mugdhākṣi ! kṣamayā dharitri ! racaya kṣemaṃ prasādena me
śaṅkāmāśu vimuñca siñca sudhayā vācānutaptaṃ vapuḥ
evaṃ vyāharati priye priyatamā sphārāmbupūre dṛśau
bibhrāṇālapatisma nātha ! kalitastvaṃ yādaśastādṛśaḥ

3.28

parāṅganāsaṅgaśravaṇajanmā yathā—
khalokti ⌣ pranyatkāraṇighaṭanajātaḥ pravitato
mayānyasyā nāmagrahaṇakṛtakāryaikavidhinā
priye ! mānaste'sāvanala iva taṃ samprati viśannahaṃ nāsmin mlānasyaja sumukhi ! mānagrahamimam

3.29

anumānajanmasu svapnāyitajanmā yathā—
khedāveśavaśādabhūṣitatanustanvo nināya kṣatakṣemaṃ vāsaramekavatsaramiva prāpapradoṣe priye
snehe'nunayatyanukṣaṇamasāvālīṃ nijāmādiśannaiśaṃ svapnavacaḥ paṭhan sakhi ! śukaḥ sadyassamānīyatām

3.30

bhogāṅkajanmā yathā—
pādāntapraṇate priye vidhumukhi ! tvaṃ kena citte'dhunā
rāgambhāvayasīti jalpati kalābhijñe vayasyājane
prāha proditakopavakrimavaladbhrūvallilīlākulā
mugdhe ! kiṃ vadasi tvametadalike ! nāraktatā mīkṣase

3.31

gotraskhalanajanmā yathā—
tvatpremaikavaśastvaduttamavacaḥpīyūṣapānotsukaḥ
kānto'yaṃ kathamenamañjanayane ! nābhāṣase bhāvataḥ
nābhāṣyassakhi ! kena hanta ! maraṇenaiṣa tvayā śīlito
vāraṃvāramasau mayā nipuṇayā sallakṣito gotrabhit

3.32

mānabhaṅgakāśca ṣaḍrupāyāḥ sāma³ bhedo dānaṃ natirupekṣā rasāntaraṃ ceti
sapremānunayaṃ vidhāya vidhitaḥ kṛtvā sakhīṃ tatsakhīṃ
dattvā hāramapicchalena padayoḥ samyak nipatyādarāt
dṛṣṭvā kopavatīṃ tathāpi ramaṇīṃ sāvajñamāgād bahiḥ
pratyāvṛtya viracya veṣavikṛtiṃ cakre sahāsāṃ śaṭhaḥ

3.32-2

taduktaṃ tatraiva—
"bhāvī bhavan bhūta iti tridhā syāttatra kāryyaja¹" iti
tatra bhūtaḥ kāryyajo yathā—
satkārālayarohiṇīśa²kallitakleśā viśvasvasutā
mā bhūdveṇimatī valkuvalayāpīḍātipīḍāparā
duṣpāpā madhurāpi samprati sakhe ! tvadgeha eva sthitā
tarki bhrāmyasi tāmyasi pratidinaṃ tīrthāṭanakleśanaiḥ

3.34

bhavan kāryyajo yathā —
yāmi preyasi ! muñca satvaramiti proktākṣareṣu kramādeṣā suṣṭhu vāpa³(?) tāpamabhavatpāṇḍuḥ kṛśā'sadruciḥ
samprāptā dhṛti⁴māsa(?) cetasi nirālambā punastanmayī
sonmādānuvimūrcchitātha bhajatāṃ śiṣṭairaśeṣaṃ daśā

3.35

bhāvī kāryyajo yathā—
sutāyā dayitāntike'pi suhaśo dṛgvāribindūtkare
svaṃ svaṃ kāntibharaṃ samarghya calitāstārā asārā⁵: kacit
āsyenaiva sahāyamāsavigata⁶śrīkaḥ kalānāṃ nidhirmanye dīpaśikhāpi pāṇḍurabhavattanvītanoḥ praśrayāt

3.26-2

śāpajo yathā—
tvāmākalya hṛdā nisargasubhagāmāśleṣamotsuko
yāvad bāhuyugaprasāraṇamahaṃ lipse'tha tāvanmama⁷
citte mantharatā prabhūya kurute vaiphalyamatrodyame
vacmi preyasi kintu dustaratarā śāpodbhavā vedanā

3.27-2

ko'yaṃ śvetabhujaṅgamassakhi ! kare, nāyaṃ phaṇī, kintadā,
mālā saumanaso mṛgākṣi ! hṛdaye śaṃ te vidhacāmiyam
kāgāstvaṃ hṛdayeśa ! hanta ! parito dāhākule pattane
dhiṅ māṃ yā na gatā sahaiva vipine kiccākulā bhrāmyati

3.28-2

"aṅgeṣvasauṣṭhavantāpaḥ pāṇḍutā kṛśatā'ruciḥ
aghṛtiḥ syādanālambastanmayonmādamūrcchanāḥ
mṛtiśceti kramājjñeyā daśa smaradaśā iha
asauṣṭhavaṃ malāpacistāpastu virahajvaraḥ
arucirvastuvairāgyaṃ sarvatrāragitā dhṛtiḥ
anālambanatā cāpi śūnyatā manasaḥ smṛtā
tanmayaṃ tatprakāśādi bāhyābhyantaratastathā |" iti
"yūnorekatarasmin gatavati lokāntaraṃ punarlabhye
vimanāyate yadekastadā bhavetkaruṇa vipralambhāsyaḥ ||" iti
pravāsābhilāpaviraherṣyāśāparūpopādhibhedātpañcavidho vipralambhaḥ
"darśanasparśanādīni niṣevete vilāsinau
yatrānuraktāvanyo'nyaṃ sa sambhoga udāhṛtaḥ
saṃkhyātumaśakyatayā cumbanaparirambhaṇādi bahu bhedāt
ayameka eva dhīraiḥ kathitaḥ sambhogaśṛṅgāraḥ ||" iti
sa yathā-sañjāte samayātyaye calitayoranyonyaveṣagrahād
gūḍhākārapaṭīyasormilitayormadhye'bhisārādhvanaḥ
rādhāmādhavayoḥ kṣaṇaṃ vimanasostūṣṇīmanusmerayoḥ
sābhijñānamabhāna māhitaparīrambhotsavaḥ ko'pyabhūt

3.39

śrṛṅgārasthāyibhāvatayā pūrvamuktā yā ratissāṣṭadhā bhavati--naisargikī, sāṃsargikī, aupamānikī, ādhyātmikī, ābhiyogikī, sāmprayogikī, ābhimānikī vaiṣayikī ceti | yadāha mahārājaḥ-"ratirnisargasaṃsargaupamyādhyātmābhiyogajā
samprayogābhimānotthā viṣayotthā ca kathyate ||"
tatra svabhāvādeva samutpannā naisargikī sā yathā-sphītāsīmaguṇagraheṇa hariṇā tulye'pyatulye'pi ca
prauḍhe devagaṇādhipe sthitavati vyaktollasallālase
prādurbhūya ninatviṣā daśadiśo vidyotayantyāḥ śriyaḥ
sarvāneva surān vihāya sarasā dṛṣṭiḥ papātācyute

3.40

abhīṣṭavastusaṃsargādutpannā sāṃsargikī | sā yathā—
asau dūrādṛṣṭeḥ pathamupagatastuṅgaśikharaḥ
priyāvāse līlālilata iha saudho vilasati
yadāloke loke sakalakamanīyo nayanayoḥ
pramodaḥ prodvanmama manasi tāpaṃ tirayati

3.41

abhīṣṭasāhaśyādutpannā aupamānikī | sā yathā—
garjjaṃ jaladdṛta tvamapi modayitāsi
tadapi, yadcyutatanuruciruciro bhāsi

3.42

śāpāditassaṃskāralopena vismṛtasya pūrvamabhilaṣitasya darśanādevādhyātmasamutpannā ratirādhyātmikī | sā yathā—
kṣoṇīpālakulāvataṃsa ! bhavataḥ patnīyamitthaṃ muneḥ
śiṣye jalpati bhūbhṛtāmapi patiḥ sasmāra na preyasīm
vācā kiñca niṣedhameva bahuśaścake parantu priyāmālokyoditamodapūritanū rakto 'bhavaccetasā

3.43

ālambanabhūtayorekatarasyānurāgātiśayasūcakavyāpārādanyatarasyotpannā
ratirāmiyogikī | yathā tātacaraṇānām—
daramudritapuṇḍarīkamugdhe nayane kuṇḍalite puraḥ priyāyāḥ
atha kuṇḍalitā mamāpi bhāle lipayaḥ śāntivivekadhīratānām

3.44

samprayogaḥ sambhoga āliṅganacumbanādivyāpārastasmājjātā sāmprayogikī
yathā—
haṭhādevāśliṣṭā tyaja śaṭha nanetyeva bahuśo
vadantī vāmākṣī sadayamanasāmoci rudatī
vayasyā'tha sphāyatpulakavalitā'sau masṛṇayā
dṛśā māṃ paśyantī padamapi padānyeva calitā

3.45

enāmenadṛśāṃ samodamurasi snehānnidhāyāsamāmakṣobhaḥ kṣapayāli ! tuṅgaśikhare saudhe sacandrāḥ kṣapāḥ
nāsmādastyadhiko vayasya ! sakale bhūmītale sammado
nākenāpi ca vaijayantavalabhīrambhāparīrambhataḥ

3.46

vīṇāṃ sādaramānidhāya jaghane lolāṅgulīlīlayā
tantrīmūlasitamurāmatirasādāsphālyantī kramāt
gāyantī nanu pañcamaṃ svaramasau tadbajñibhiḥ sajñatā⁽SS⁾nandīkṛtya mano madīyamacirādbandīkaroti sphuṭam

3.47

asau spṛṣṭrā pīnastanajaghanadeśe priyatamā
tanoti pratyaṅgamama ruciraromāñcamacirāt
tvaganyasmin sadyo harati karaṇe pāṭavavidhiṃ
muhussāndrānandavyatikaritamantaśca kurute

3.48

asau daivādṛṣṭeḥ pathamavataran vallavayuvā
mano bandīkṛtya praśamayati lajjāmavihatām
vilumpanmaryādāmapi kulavadhūnāṃ vighaṭayan
vitrekaṃ niḥśaṅkaḥ kamapi paritoṣaṃ kalayati

3.49

rasaprabhavajā yathā—
bandhūkocitabandhurambujamukhi ! snigdho'dharastāvakastatrāntassa̍kalopatāpaśamanaḥ kaścidraso jāyate
cetaḥ kiñca pipāsati prasaratā tāpena tāmyanmuhustanmugdhākṣi ! śucau rasaikasamaye yacchreyase tatkuru

3.50

gandhaprabhāvajā yathā—
tanorudyantyasyāḥ sakalakamanīyaḥ parimalaḥ
prasūne bhṛṅgāṇāṃ niyatamavahelāṃ racayati
asau lagnaḥ svānte mama viracayan modanicayaṃ
vaśīkurvan sadyaḥ paraviṣayasaṅghanna sahate

3.52

atha keyaṃ ratirnāma, yā śṛṅgāre sthāyibhāvatāṃ bhajate ? na tāvat
sukhasādhanatābuddhaIREV sā, viraktasya srakcandanādau parakīyasukhasādhanatābuddherapi ritatvāpatteḥ | atha svakīyasukhasādhane'rthe svakīyasukhasādhanatābuddhistajjanitecchā vā ratiḥ | yadāha mahārājaḥ—
“mano'nukūleṣvartheṣu sukhasaṃvedanaṃ ratiriti
sāhityadarpaṇakāraśca—
“ratirmano'nukūle'rthe manasaḥ pravaṇāyatamiti cet | na | autsukyasyotkaṇṭhāyāśca ritvāpatteḥ | tayorvyabhicāritveneṣṭāpatterayogāt | etena
'iṣṭasampohājanitā manovikṛtiraparipūrṇā ritiriti vadanto bhānudattamiśrā
api vicāraṇīyāḥ
yattu 'strīpuṃsayoranyonyālambanaḥ premākhyaścittavṛttiviśeṣo ratiri'ti
jagannāthapaṇḍitā avadan| tattuccham²| premākhyatvasya premapadavācyatvarūpasya vācyatāvacchedakāgrahe durgrahatvāt| tadgrahe ca tasyaiva lakṣaṇatvaucityāditi| maivam| yūnoranyonyālambanavilakṣaṇā cittavṛttireva ratiḥ| vailakṣaṇyañca
tasyāḥ vilakṣaṇasukhasādhanatāvuddhijanyatayā dṛḍhataravāsanāsaṃkrāmakatayā ca|³
sukhe ca kāminordarśanasparśanādijanye vailakṣaṇyamanubhavasiddham| utkaṇṭhādeśca
na dṛḍhataravāsanāsaṃkrāmakatvaṃ tadbodhasya kādācitkatvāditi tadvyudāsaḥ
putrādidarśanādijanye sukhe'pi vailakṣaṇyasattvāt putrādyālambanarateśca sthāyitvābhāvāditi tadvyudāsāya yūnoriti| ekamātrāśritarateranaucityena
sthāyitvābhāvāttadvāraṇāyānyonyeti| cittavṛttiśca cittasya pariṇāmaviśeṣo
vā, cittena janitā''tmasamavetecchā veti yathādarśanamūhanīyam| etatparatayaiva
ca bhānudattamiśrāṇāṃ jagannāthapaṇḍitānāñca lakṣaṇaracane saṅgamanīye
sudhībhirbhāvyamityalamativistareṇa
nanu, kimidaṃ sthāyibhāvatvam? na tāvat sthāyibhāvatve sati
bhāvatvaṃ ratyādīnāṃ cittavṛttirūpāṇām āśuvināśitvena sthāyitvābhāvāt| kiñca rasakāraṇatvarūpasya bhāvatvasyālambanādāvapi sattve nātiprasaṅgasya duruddharatvāt| na ca vāsanārūpāṇāṃ ratyādīnāṃ muhurmuhurudbodha eva sthāyitā| vyabhicāriṇāntu naivaṃ tadbodhasya kādācitkatvāditi vācyam, ghaṭādyākāravṛttijanitavāsanāyā api muhurmuhurudbodhakasamavadhāne muhurmuhurudbodhāt tasyā api sthāyibhāvatāpatteriti| maivam, prarūḍharatyādyanyatamatvameva sthāyibhāvatvam| ratyādayaśca ratihāsaśokakodhotsāhabhayajugupsāvismayanirvedarūpā nava| etena ratyādyanyatamatvaṃ na sthāyibhāktvaṃ
cakṣuḥ padmatayā mukhaṃ vidhutayā vallītayaiṣā tanurvāk pīyūṣatayā'dharaḥ kisalayībhāvena sambhāvyate
manye8syā lalitāṅgaraṅgavalitaḥ ko'pīndra4jālīnaṭaḥ
kāmaḥ kāmayate sukauśalakalāmudghāṭya kautūhalam

3.53

vaktraṃ vīkṣitumañcitabhru lapituṃ saprema5rasyasmitaṃ
kāntopāntamapi prayātumadhikaṃ vāleyamālajjate
kiñcānyatkathayāmi jātu na parairālakṣyate lakṣaṇairasyāstu trapayaiva cetasi gataścetobhavo vyajyate

3.54

śūnyaṃ keligṛhaṃ trajāli! vividhānyālokya svecchayā
citrāṇīti kare kareṇa kalitā nītā sakhīnāñjanaiḥ
tatracchannamudīkṣya kāntamacirādīṣadvihasyollasatsubhrūbhaṅganivāritālinivahā gehādayāsod bahiḥ

3.55

viśrambhādeṣaiva viśrabdhanavoḍhā | yathā—
atimadhuravacaḥ prapañcalīlācaturasakhījanayantritā kathañcit
priyaśayanamupetya saṃvidhāya svapiti haṭhādupadhānamantarālam

3.56

yauvanajñānājñānābhyāṃ mugdhā dvividhā | jñātayauvanā'jñātayauvanā ceti
tatra jñātayauvanā yathā —
pāṃśukroḍe sarasamanasā'nalpamākalpitāsi
tvaṃ pāñcāli ! praṇayalalitaṃ svairamānarcitā'si
sampratyeṣā smaraparavaśe cetasi vyaktiranyā
nāhaṃ nedṛgviṣayaviṣamā śemuṣīyaṃ mamāpi

3.57

ajñātayauvanā yathā—
yā pūrvvaṃ viniveśitaiva gaṇaśaḥ sā'pyadya kāñcīlatā
na śroṇau viniveśameti kimiti vyagrā dhunīte karau
ajñātonnatibhāji vakṣasi purā saṃśolitaṃ colakaṃ
sampratyādadhatī vimugdhahṛdayā bālā'balā tāmyati

3.58

hāvavatī madhyā | hāvaśca kiñcitprauḍho madanavikārātmako bhāva eva
taduktam—“bhāva evālpasaṃlakṣyavikāro hāva iṣyate |”1 iti
asyāśca kāmalajje same | yathā—
ālībhirvividhānavayavacāsāmālībhirutsāhitā
nītā sundarakelimandiramathaitābhiḥ prayāte bahiḥ
paryyaṅke na padaṃ dadhāti na punargantuṃ gṛhādīhate
supte preyasi kaitavānnavavadhūścitrārpitevābhavat

3.59

gatavati gṛhamadhyādālivarge nigūḍhaṃ
sthitavati ratirītiprekṣaṇotke mṛgākṣī
vyajanapavanayogādāśu nirvāpya dīpaṃ
harati ramaṇanidrāṃ pāṇiniṣpīḍanena

3.60

"priyaṃ sotprāsavakroktyā madhyā dhīrā dahedruṣā
dhīrādhīrā tu ruditairadhīrā paruṣoktibhiḥ
pragalbhā yadi dhīrā syācchannakopākṛtistadā
udāste surate tatra darśayedādarān bahiḥ ||"
dhīrādhīrā tu solluṇṭhabhāṣitaiḥ khedayedamum
tarjjayettāḍayedanyā.............. ||" iti
smitodbhedadaśāvalakitakapolaṃS S lapa muhuḥ
puraḥ sphāyadvrīḍāvalayitadṛśāS S lokya cirāt
तथाप्यrunning...
tathāpyanmīlannalinadalavidrohinayane
vadatyeṣā kopaṃ tvamahamiti medavyavahṛtiḥ

3.61

kitava ! kuru kathāmiḥ kautukaṃ madgurastāt
prakaṭaya mayi samyak sauhṛdaṃ sādhuvṛttaiḥ
upala iva rasena vyaktamārdrīkṛto'pi
tyajasi na kaṭhinatvaṃ nātha ! yuktaṃ tavaitat

3.62

gatavati samayaṃ samīpamadhyānunayaśatāni vitanvati prayatnāt
ahah mayi kṛtāgasi priyāyā nayanayugaṃ galadaśrupūramāsīt

3.63

prāpte sāgasi sā priye mayi javādutthāya kāntā tanuḥ
śrāntoS sīti jalārdrayā vidhumukhī saṃvījya māmālapat
nātha ! tvaṃ subhagoS si keliṣu kalābhijñoS si rāmāmanaḥkāmārādhanatatparoS si na bhaveḥ kasyānurāgaikabhūḥ

3.64

dṛṣṭvā kaustubhamadhyagāṃ nijatanuṃ kānyā tavoraḥsthale
sampratyāvasatīti sindhusutayā hāreṇa baddho hariḥ
mūrcchiṃ svāṃ mukure vilokya kathayetyasyāhite darpaṇe
vokṣya svākṛtimudgatatrapahadonmucyānayā''liṅgitaḥ

3.65

pragalbhā dhīrādhīrā yathā—
kimidamanunayasyārambhaṇasambhrameṇa
priyatama ! tava nāgaḥ kiñcidālokyāmi
mama bhavati nirastavyājamāsaktabuddheḥ
phalapariṇatireṣā yujyate mūḍhatāyāḥ

3.66

ete dhīrādibhedāḥ jaiṣṭhyakaniṣṭhyābhyāṃ dvividhāḥ | jaiṣṭhyaṃ patyuradhikapremapātratvam, kāniṣṭhyam alpapremapātratā | tatra dhorā jyeṣṭhā kaniṣṭhā ca yathā—
etatkañcukamañjarīyakamidaṃ kasyāḥ kimatra priyaṃ
saurasyāditi pṛṣṭayordvayitayostūṣṇīmanusmerayoḥ
ekāmaṅgulimudrayā smitapaṭuḥ santoṣya tatkañcukaṃ
tāmanyāṃ paridhāpayan priyatamaḥ pratyaṅgamāliṅgati

3.67

adhīrā jyeṣṭhā kaniṣṭhā ca yathā—
mālāṃ jātimayīṃ puro vinihitāmekāmudīkṣyādade
kāntaināmahamityatikramakṛtoreṇīdṛśoḥ kāmukaḥ
ānīyārpya mālatīśatamataḥ paścādgṛhāṇetyasāvekāṃ preṣitavān parorasi karaspṛṣṭe stane nyastavān

3.68

dhīrādhīrā jyeṣṭhā kaniṣṭhā ca yathā—
ādātuṃ pravisāritasvakarayorvācāparaṃ dhīrayorekasyā nayane pidhāya savidhopasthāpitaikastrajam
vakṣasyākalayan svakīyamacirāduccārya hāraṃ paraṃ
tāmanyāṃ paridhāpayan priyatamo gaṇḍe cucumba kṣaṇam

3.69

avijñopādhikaparapuruṣānurāgā parakīyā
nijabhavanapatiḥ pravāsamaicchannagara ihopapatiḥ sthiro babhūva
bahiriyamasukhaṃ prakāśayantī hṛdi hariṇāyatalocanā jahāsa

3.70

kanyakā yathā—
upayamanavidhānavyākule bandhuvarge
viracayati vayasyāmaṇḍale maṇḍanāni
upapatimupayātaṃ prekṣamāṇā purastāt
stimitanayananiryadbāṣpapūrā rarāja

3.71

tatra vidagdhā dvividhā—kriyāvidagdhā, vāgvidagdhā ca| kriyāvidagdhā yathā—
kānte kelikalākutūhalavati prollāsya padmaṃ puraḥ
sākūtaṃ karajena khaṇḍitavati jñāteṅgitā preyasī
vaktraṃ vīkṣya vihasya kiñcidamalasvidyatkapolasthalī
kālindītaṭasattamālaviṭapāsaktāṃ latāmālikhat

3.72

vāgvidagdhā yathā—
atanughanavitānālokanavyastayānaṃ
spṛhayasi yadi vāsāyādhvagāśāntarasthaḥ
sukhaya mama vidūrasthāyikāntapravṛttyā
vimataparakadambāmasmadambā kathañcit

3.73

paralakṣite'pi parapuruṣapremiṇi yasyāśvāso nāsti sā lakṣitā | yathā—
bhūyaḥ samprati tarjayanti guravo neha sthitiḥ ślāghyate
nindanti prativeśinaḥ śrutiyugaṃ sadyastirodhīyate
kintajjīvanamāli ! bhūmivalaye yenārjitaṃ duryaśo
bhadraṃ duryaśasā'pi jīvanamidaṃ vaimukhyataḥ preyasi

3.74

guptā trividhā—vṛttasuratagopanā, vartamānasuratagopanā, vartiṣyamāṇasuratagopanā ca| vartamānatvādikañca vartamānādidinasambandhādaupacārikamavaseyam| trividhā'pi yathā—
yāsyāmi nāli ! kusumāvacayāya mugdhe !
guñjanmadhuvratamidaṃ vipināṅkadāpi
kiṃ vacmi paktaravimbadhiyā mamādya
dṛṣṭo'dharaḥ spṛhayatā śukapuñjavena

3.75

atiriraṃsayā sakalapuruṣānurāgavatī kulaṭā yathā—
krīḍantyekajanena vāñchati paraṃ tenāramantī haṭhādicchatyanyamiyaṃ na gacchati punastoṣaṃ manāk kutracit
asyā eva yadopabhogarasikā sarve jagadrcino
bhūyāsuḥ puruṣāstadāpi taralā tuṣyedasau vā na vā

3.76

krīḍānukūlamarthamantikasthitaṃ parapuruṣaṃ śrāvayantī svedādibhiryuktā yā
hṛṣyati sā muditā yathā—
etāḥ śarmadanarmandāvanabhuvaḥ śyāmaikajīvātavo
guñjanmattamadhuvratāvalivalanmallīsuvallobhṛtaḥ
ityāvāhanamantrato muhurasāvāhya puṣpāyudhaṃ
svedāmbhaḥpṛṣataiḥ kapolaphalake droṇairivāpū pūjat

3.77

svamadhye vyājena kalahaṃ vidhāya kupitā yā saṅketamandiraṃ prayāti sā
ruṣitā yathā—
ārye nirāgasi mayi praṇayaṃ vidhāya
kopāsrutā tava tanoti virodhamuccaiḥ
itthannigadya caturā prativeśivaktracandraṃ nidhāya hṛdi nābhigṛhaṃ prayāti

3.78

anuśayānā trividhā| vartamānasaṅketasthānavighaṭṭanena, svānadhiṣṭhitasaṅkete
priyagamanānumityā, bhāvisaṃketasthānābhāvaśaṅkayā vā khidyamānā| prathamā yathāadhivipinamiyaṃ nikuñjamālābahanavisūttaravanyayā papāṭa
manasi mṛgahaśo vivarddhitābhinyatikaravallarasau samullalāsa

3.79

dvitīyā yathā—
kānte kalāvati vilāsapare kareṇa
vyaktāśayaṃ vahati ketakasatpunam
tatkaṇṭakaiḥ krimiti dūragatairapīyaṃ
viddheva vakṣasi babhūva vadhūrnnicittā

3.80

tṛtīyā yathā—
nirgatya nābhigṛhataḥ purato vilokya
mā bhagnadevabhavanaṃ bhaja khedamāli !
patyuḥ purīparisare parito mṛgākṣi !
śīryatsuparvasadanāni samālasanti

3.81

vittamātropādhikanikhilapuruṣānurāgā sāmānyā yathā—
upagatamabhilāṣiṇaṃ nirīkṣya pracuradhanaṃ guṇahīnamambunākṣī
paricitamapi sāgaraṃ guṇānāṃ vyayitavasuṃ nirakāsayatsvagehāt

3.82

sā ceyaṃ sāmānyā¹ trividhā—gaṇikā, rūpājīvā, vilāsinī² ceti
yadāha mahārājaḥ—
"ājīvatastu gaṇikā, rūpājīvā, vilāsinī"³ ceti
tatra kalācatuḥṣaṣṭinipuṇā gaṇikā yathā—
gāyantī svaramañcita¹ śruticayaṃ tānaiḥ samaṃ pañcamaṃ
nṛtyantī vidhito dṛḍhaṃ vidadhatī rambhāsambhāvanām²
gītālīḥ parivādinīmanupalaṃ saṃvādayantī mudā
hāraṃ hāramiyaṃ manastanubhṛtāṃ vārāṅganā rājate

3.83

rūpayauvanamātropajīvanā rūpājīvā yathāka uttamavasunyayo bhṛśamasunyayo'pi priyaḥ
sukhāya hariṇīdaśo jagati kīdaśo vismayaḥ
yadānanarucaḥ³ puraḥ pariṇamadvidhūnāṃ śataṃ
śatañca sarasīruhāṃ na janacittamārohati

3.84

kuṭṭamitādīnāṃ katrīṃ vilāsinī yathānidhāya maṇimālikāmurasi sasmitā bhāminī
dṛḍhaṃ samupagūhitā nijakarāgramādhunvatī
naneti vadati smayatkimapi mandamandaṃ manāk
niṣedhakavaco'pi tat pariṇataṃ vidhīnāṃ śatam

3.85

mānarūpagarvapremagarvyanyasambhogaduḥkharūpopādhibhedādapare catvāraḥ svakīyābhedāḥ parakīyāsāmānyayostu traya eva, tayormānasya prācīnairavarṇanāt
svakīyā mānavatī yathāparālāpātkopaḥ sutanu ! tava naiva⁴ samucito
yato nāsmatsvānte kamalamukhi ! kānte tvaditarā
yadi tvaṃ jānīṣe taralatarameva sthirataraṃ
tadā māmudbhrājadbhujayugalapāśena ghaṭaya

3.86

svakīyā rūpagarvitā yathā—
patraṃ vīkṣya paṭīrapaṅkaracitaṃ kāśmīrapatraprabhaṃ
saṃvyānaṃ sitamākalyya vapuṣi prodyatpiśaṅgacchavi
muktā vakṣasi saṃpralakṣya parito raktāḥ sitābhūṣaṇaproto'sau vimanāyate sakhi ! mayā kenā'dhunā''rādhyatām

3.87

svakīyā premagarvitā yathā—
dhanyā bhavetpriyatamā bhuvi sā namasyā
yasyāḥ kalāsu vihitāsu vivicya doṣān
brūte guṇānapi patiḥ sakhi matpriyastu
nāsmatkalāsu kalayatyapi dūṣaṇāni

3.88

svakīyā anyasambhogaduḥkhitā yathā—
rājadvilāsamṛditāṅgalatāmudañcavyaktādharastharadanavraṇadūyamānām
prātarvilokya nibhṛtaṃ nibhṛtaṃ sapatnīṃ
śvāsāḥ saroruhadṛśā gaṇaśo vimuktāḥ

3.89

parakīyā rūpagarvitā yathā—
hariparicayahetorgehato nirgatāṃ māmaṭa vicara cakorāḥ koṭiśo'nuvrajanti
sahacari ! ramaṇīyāḥ saṃvihāyā'nuvallīraha tanulatāme ṣaṭpadā veṣṭayanti

3.90

parakīyā premagarvitā yathā——
gurujanagurugyantritākṣame'haṃ
na khalu tamīkṣitumīkṣaṇena bhūyaḥ
sahacari ! sa tu māṃ priyaḥ prapaśyan
nayananimeṣamapi ilathīkaroti

3.91

parakīyā ¹anyasambhogakhinnā yathā—
udyaccandrāvalokitanayanā jṛmbhase dūti ! bhūyaḥ
suptvā nūnaṃ kacidapi madabhyāśamabhyāgatāsi
nāgāstyānitakamayi ! parapreyaso mandabuddheruddhā jalpasyanṛtamadhunā nānuviddhā hriyāsi

3.92

sāmānyā rūpagarvitā yathā—
kimālapasi prakaṭaṃ mamoccairdhane'dhunā dhanyanameva dhātuḥ
priyeṇa dattāḥ karayoḥ kareṇa pravālatāmāśu vahanti muktāḥ

3.93

sāmānyā premagarvitā yathā—
dhanyāstā aravindasundarahaśo labdhasvabhūṣāphalā
yā vakṣovilasatsnajaḥ priyatamenāliṅgitāḥ sādaram
stokādantarato'pi bhīrurasakṛddakṣaḥsthalādutkṣipan
muktāhāramurīkaroti dayito muktāśatamme sakhi !

3.94

sāmānyā ²anyasambhogakhinnā yathā—
kāntālayādṛgatavatīṃ mṛditāṅgayaṣṭimugdhadbutrajavatīmaparāṃ nirīkṣya
na prāpti hā dhanamidaṃ hatayā mayeti
vārāṅganā kimapi duḥkhamurīkaroti

3.95

tatra mugdhā svādhīnapatikā yathā—
cakṣuścaścalatā kadācidadhunā prādurbhavantī haṭhāt
kāntaṃ niścalamātanoti sumukhi ! pratyagra eṣa kramaḥ
tvadvakṣassaraso bhaviṣyadatulaṃ kokadvayaṃ preyasaḥ
sampratyeva karoti cittasarasīkelīkalākautukam

3.96

madhyā svādhīnapatikā yathā—
gāḍhālokanavākppañcaniviḍāśleṣairvinā nirvṛtiḥ
no cetassamupaiti teṣu vihiteṣvūrjṛmbhate'patrapā
ityanyonyavirodhajātabahalastambhe mṛgākṣyā guṇairbarddhaṃ kāntamanaśśāka na punargantuṃ manāk kutracit

3.97

prauḍhā svādhīnapatikā yathā—
tanvi ! bhrūyugasadvilāsavalanairevāyamāste patiryaryāto niścalatāṃ nideśavaśagaḥ kindordvayābandhanaiḥ
ityanyatkarahasyavitsahacarīvakroktito lajjitā
namrāsyā viduṣīha sasmitamukhī vaśyā tapasyādaśāt

3.98

parakīyā svādhīnapatikā yathā—
yo'sau jātu gavākṣavīkṣaṇavidhiryyassaṅgamo durlabhaḥ
kādācitka udāsitena vacasā premṇo'pi yadgopanam
teṣāmekamapi tvadīyamacirāttvadvaśyatāsādhanaṃ
sarvaṃ yo'nubabhūva tatsvavadane so'nyasya kenocyatām

3.99

sāmānyā svādhīnapatikā yathā—
muktākāñcanapadmarāgaśakalānyāhṛtya yatnādahaṃ
nityaṃ tatparitoṣapoṣaṇarato lipse na cānyāmapi
vijñāyetthamapi tvamañjanayane ! ced durjanapraśrayādaudāsyaṃ bhajase'tisevanapare tanme virodhī vidhiḥ

3.100

anyasambhogacihnitaḥ priyaḥ pārśvamiti yasyāḥ sā khaṇḍitā | taduktam—
"pārśvamiti priyo yasyā anyasambhogacihnitaḥ
sā khaṇḍiteti kathitā dhīrairīrghyākaṣāyite ||" iti
tatra mugdhā khaṇḍitā yathā—
vakṣo'nulakṣya paramugdhavadhūvimugdhavakṣoruhāṅkitamasau madhusūdanasya
ūce na kiñcidamitatrapayā dgantamāraktamacca śaradindumukhī cakāra

3.101

madhyā khaṇḍitā yathā—
ālokyāparavallabhāpadalasanmauliprapātāhita-vyaktālaktakaraktasatkamalikaṃ prāptasya patyuḥ priyā
udyallocanakoṇaśoṇimavaladvrīḍāvinamrānanā
nirghyetkopavaconirodhanadhiyevāsye karaṃ prārpayat

3.102

prauḍhā khaṇḍitā yathā-tavālikelaktakaraktatā māmalaktaraktāṃ prakaṭī karoti
bhavadṛśoḥ kānta ! kilālasatvaṃ prakāśayatyadya mamālasatvam

3.103

parakīyā khaṇḍitā yathā-yadvṛddhacai gurubhīṛtā vidalitā lajjā mayā varjitā
maryādāpi visarjitā na gaṇitāḥ svīyāyaśorāśayaḥ
rāgaḥ so'pi parāṅganākucataṭīkāśmīrapaṅkāṃkabhṛt-vakṣasyacca puraḥ priye varatanorāsye paraṃ vartate

3.104

vakṣasthalaṃ kitava ! te paravallabhāyā
vakṣoruhāṅkitamidaṃ svataeva bhāti
kiṃ bhūṣayeti vinigahya haṭhāt priyasya
hāraṃ jahāra hṛdayāddhariṇāyatākṣī

3.105

sakhībhiḥ snigdhābhirghirvaracitanavākalpavallitā
pravṛttā'sau premṇā prathamamabhisartuṃ priyatamā
hṛdi prodyallajjājanitajaḍimavyastagamanā
dadhau śaṅkāṃ dolālalitataralīlāparicayam

3.106

veśaṃ vidhāya laghu veśma nijaṃ vihāya
dvāraṃ gṛhasya samupetya cirāya patyuḥ
padmānanā priyatamā'bhimukhe kathañcit
sthitvā lilekha bhuvamaṅgulibhiḥ padasya

3.107

manobhūbhūmātivyatikaravalanmeduramanāḥ
lasacchīlālipsālilitataradoloparigatā
priyāgāraṃ sārātulajaghanabhārā ciramagāt

3.108

parakoyā'bhisārikā yathā—
[ vanāni prāsādā bhujagaphaṇamālāḥ kisalayapravinyāsā meghadhvaniratigabhīro na bhayadaḥ
parāstāstā nayo bhuva ita samā nandatanayaṃ
samuddiśya premṇā mama sakhi ! gatāthāḥ samabhavan
sāmānyā'bhisārikā yathā—]²
pratyaṅgasajjivarabhūṣaṇabhūribhāsā
jyotsnāmayīrvidadhatī haritaḥ samantāt
saurabhyasārahṛtacañcalacañcarīkamālā'bhisārasaraṇiṃ śaraṇīcakāra

3.109

jyotsnā'bhisārikā yathā—
karpūraistilakāvalīmaracayadvāso vasānā sitaṃ
veṇīṃ ketakapatrakairatirayanmuktāvalīmāvahat
āgārādatha nirgatā parigatā bhṛṅgaiścalairujjhitā
mālā mādhukarīti yāmikajanairjyotsneti cālakṣitā

3.110

kṛṣṇā'bhisārikā yathā—
racayasi varapatraṃ³ tanvi ! kastūrikābhistirayasi valayālīrvāsasā śyāmalena
phaṇigaṇamaṇijālenāhatadhvāntamāle
pathi sumukhi ! vidadhyāḥ kena saṅkepanāni

3.111

divābhisārikā yathā-yātāyāmanurāgayuktamanasoranyonyamābhāṣaṇavyaktapremavatormiṇena calatossārthasya paścāt param
yadyaccitku sumaughaguñjadalikaṃ kuñjaṃ samāgacchatoryūnorasya tarā jayanti nitarāṃ niḥkaitavāḥ kelayaḥ

3.112

kulajābhisārikā yathā-mūkkīkṛtya vibhūṣaṇāni vasanenācchādya samyak tanuṃ
mandaṃ mandamadātpadaṃ pracalite patre'pi śaṅkāmagāt
visphāyattimire nirastanikhilālokeṣu lokeṣu yat
kāntaṃ kāntamupaiti nīrajamukhī tadveda vā na smaraḥ

3.113

preṣyābhisārikā yathā-samyak prapītamadhusambhavadekamodamādyanmanassamudayanmadanojjvalāṅgī
ghūrṇadvilolanayanā skhaladuktireṣā
preṣyā prayāti capalā nijanāthageham

3.114

cāṭukāriṇyapi priye kopātkalahaṃ vidhāya paścāttāpavyākulā kalahāntaritā | taduktam-"cāṭukāramapi prāṇanāthaṃ kopādapāsya yā
paścāttāpamavāpnoti kalahāntaritā tu sā ||" iti
tatra mugdhā kalahāntaritā yathā-kāntaścāṭupaṭuḥ praśastaguṇavān kopānmayā mugdhayā
yadyapyo'pi tiraskṛtaḥ kṛtamidaṃ labdhāmṛtopekṣaṇam
ityālokya hṛdā nijena pariṣanmadhye sakhīnāṃ sthitā
nocetkiñcidasau babhūva sukhitasvānteva kāntānanā

3.115

madhyā kalahāntaritā yathā-madhyesakhījanasabhaṃ kalahābhidhānavyagraḥ sphuratyadhara eva viśeṣamicchan
kaṇṭhe'rgalībhavati kāpi kaṭhoralajjetyādhīnasau bhajati citratacittavṛttiḥ

3.116

prauḍhā kalahāntaritā yathā—
preyān śīlapayonidhiḥ parilasaccāṭukriyākauśalaḥ
krodhenāndhitacetasā sakhi ! mayāvajñāvijñaḥ kṛtaḥ
tanmāmādhipayodhimadhyapatitāṃ santārayestvaṃ tari-ścedadvāya dayāvidhāyini tadā vartteṃ na vartte'nyathā

3.117

parakīyā kalahāntaritā yathā—
upahāsakathā na mayā gaṇitā kalitā kuliśāvalisantulitā
khalavāganurāgavalanmanasā gurubhīrabhitastṛṇavadvilitā
sakhi ! yasya mude kila kinna mayā vata so'pi tiraskṛta uddhatayā
haṭhato nanu yenavane bhavane śayane mama samprati na sthiratā

3.118

sāmānyā kalahāntaritā yathā—
muktāṃ grāhayituṃ tṛṇīkṛtadhanassatpremavalīmasā-vekāṃ yacchati koṭiśassarabhasaṃ muktā amuktadvipaḥ
kiñcāsmanmukhapadmarāgavaśago yaḥ padmarāgānadā-nmaugdhyādeṣa ṛjurmayā hatadhiyāvañcāpadaṃ prāpitaḥ

3.119

preyānanyaparāṅmukhassakhi ! sadā tvāmeva citte vahannāste samprati mandire vraja javād dṛṣṭvainamānandaya
ityālījananalpanotsukamanāḥ kāntasya kelīgṛhaṃ
gatvā śūnyamavekṣya nāmitaśirā novāca kiñcitsakhīm

3.120

yātāyāḥ kamanīyakelibhavanaṃ patyuḥ samujjṛmbhato
viśvāsāccaturālivargavacanopanyāsavinyāsataḥ
śūnyaṃ tatra vilokya kāntaśayanaṃ saṃvīkṣya cālījanān
khinnā yā udiyāya vāci jaḍimā sadyo dṛśoḥ śoṇimā

3.121

prodyatkelimanorathaissarabhasaṃ samprāpya kelīgṛhaṃ
śūnyaṃ vīkṣya nirīkṣaṇena parito nirṇīya patyurucchalam
śayyāṃ khinnamanā vyudasya sahasā tāmbūlabīṭīccayāmutkṣipyāligaṇaṃ vinindya gṛhato'gacchatsarojekṣaṇā

3.122

āgantavyamanekavallivilasanmallīnikuñjodare
sāyaṃ satyamitīritā smarabhidā gopāṅganā kācana
gatvā tatsamaye tadeva lalitaṃ kuñjodaraṃ sādaraṃ
kāntaṃ tamparito'navekṣya vikalaṃ kṛtyaṃ ninindātmanaḥ

3.123

kṛtvāsau samayaṃ svayaṃ samudayatkāmaṃ nikuñjodaraṃ
nāyātaśśaṭha ityaho mama mahāneṣa pramādo'bhavat
tyaktvā vāci sadā sthitaṃ guṇanidhiṃ svarūpārpaṇādāśayā
vicānāṃ bahucittavibhramakṛtāṃ kāntīkṛtaḥ kātaraḥ

3.124

“yatrājñanā yuvānaśca vasate na vasanti ca
sa pravāsaḥ praśabdena pratīpārthena kathyate ||”²
“virahāṇalo sahijjia āsāvaṃdheṇa vallahajaṇassa
ekgāmapavāso māe maraṇaṃ visesei ||”³
pāṇḍurgaṇḍataṭī paṭīravilasatpaṅkānuṣaṅgaṃ vināṣpoṣṇaḥ śvāsabharo'dharadyutiharo vyāpāraśūnyasthitau
bālāyā virahajvaraṃ prakaṭayatyālāpagehodyamaikāntapraśanasakhīkathāsu na punarjāto viśeṣagrahaḥ

3.125

kasmādvineva ghanasārarasena pāṇḍurgaṇḍasthalī tava mṛgākṣi ! samīkṣyate'sau
itthaṃ sakhībhirabhitaḥ paripṛcchadyamānā1
niryyannirantaritavāṣpabharā rarāja

3.126

karpūrādapi candanādapi sarojātaprapātādapi
pratyudyannayanapramodanipuṇasyendormmayūkhādapi
nīhārādapi dahyate varatanuḥ2 prāṇeśvare proṣite
yajjīvatyamalekṣaṇā sa suhṛdāmeko mahānutsavaḥ

3.127

adhimadhu madhuraṃ rutaṃ pikānāmuditamudañcitapañcamaprapañcam
stuvati gṛhapatau kareṇa kaṇḍūyanamiṣataḥ śrutimeṇadṛk pidhatte

3.128

premāṇaṃ paribhāvya cetasi nije rājadviyogāṅgato
rajyante puruṣāḥ kalāsu kuśalā yacchanti vittānyapi
ityālocya nijapriyāgamadinaṃ matvāntike kāminī
gaṇḍaṃ pāṇḍumasau karoti gaṇaśaḥ karpūrasaṃlepanaiḥ

3.129

sā tu vāsakasajjā syāddiditapriyasaṅgamā ||"¹ iti
tatra mugdhā vāsakasajjā yathā—
śayyāṃ sajjayati pramodajananīścandrāvadātaprabhāṃ
dhūpaṃ darpakadarpakaṃ racayati grathnāti mālyaṃ sakhī
sthātuṃ tantrikaṭe'pi hanta ! sumukhī sāpatrapā jāyate
dūrekṛtya niyojanaṃ mṛgadṛśastāstā vidūre kriyāḥ

3.130

madhyā vāsakasajjā yathā—
śayyāṃ sajjayituṃ samutsukamatirnyāsajjayanmālikāḥ
nirmātuṃ rabhasādiyeṣa na punarmālyānyasau nirmame
itthaṃ stambhamivetya pakṣmaladṛśo'bhiprāyavijñā sakhī
tattatkelikalānukūlamakhilaṃ sampādya tene mudaḥ

3.131

prauḍhā vāsakasajjā yathā—
āgantādya kalānidhirnirupamaḥ preyāniti protsukālaṅkārandyadhatī navaṃ navamiyanno tuṣyati preyasī
āghātuṃ saguṇe'pyaho guṇagaṇān nyagrā na śaknoti yat
kartuṃtatra samādhimāhitadhiyā premāṇamālambate

3.132

parakīyā vāsakasajjā yathā—
ayomātratamityudīrya vahalālaṅkāravinyāsatassatkṛtyā²ṅgamatiprayatnavaśato vinyasyamānā stanau
svāpo'syāṃ niśi nocitaḥ kila saheyyuktā gurūnādarādnyasmin śayane sarojanayanā kāntānanaṃ dhyāyati

3.133

karppūradravasekacitraracanā tāmbūlavīṭīcayapratyudgacchatyanīyasajjanavaśādullāsya kelīgṛham
muktālīḥ prati cumbanaṃ vitaratā ''gantavyamasmadgṛhe
nānyenetyalikhatsvakīyaśayanādārādasau bhittiṣu

3.134

āgantuṃ samayaṃ vidhāya vidhitaḥ prāṇapriye'nāgate
citte'syāḥ priyatā jane samuditā bādhaiva vallīcchalāt
viṣvagvistṛtasāndrasantatavalallajjāvalīveṣṭitā
gāḍhodyadvinayātibhāramalinā nāsau cakāśe bahiḥ

3.135

nāyātaḥ samayaṃ vidhāya ramaṇo daivāditi vyagrayā
proktaḥ kiñcidapi svakīyacaritābhijño'pi nālījanaḥ
ādhiḥ soḍhumasau na śakyata iti dvedhā bhavaccetasassandhānāya rasāyanīkṛta iva kroḍākramo mānasaḥ

3.136

prauḍhā virahotkaṇṭhitā yathā—
nāyāto dayito vidhāya samayaṃ kāryeṇa kenāpyasau
baddhaḥ samprati hanta ! kena¹ samayasasyo'dhunā''nīyatām
kāmaḥ prauḍhaśaro² hinasti nitarāṃ puṣpākaraḥ kleśakṛt
jyotsnāsañjasamujjvaleyamabhitassantāpino yāminī

3.137

parakīyā virahotkaṇṭhitā yathā—
śvaśrūḥ pārśvavivarttane'pi bahalāśaṅkākarī yātaraḥ
śvāsocchvāsavaśādapi pratipalaṃ śaṅkāśatādhāyikāḥ
nāyāte dayite vidhāya samayaṃ daivātsarojekṣaṇā
tāpaṃ gopayati smareṇa janitaṃ tūrṇīṃ pṛthak śayyayā

3.138

sāmānyā virahotkaṇṭhitā yathā—
kānto vāci sadā sthito mayi parapremṇā paratrārato
nāyātaḥ kathamamba ! śambaripuḥ kimmedinīṃ sañjahau
āhosvinmama daivameva viṣamaṃ sampratyayau yatpriyo
muktālīmarmaṇimālikāśca vitarannāsmadgṛhaṃ prāptavān

3.139

nāyikānāyakasaṃghaṭanasya ya upāyastatra kuśalā dūtī| sā ca bahuvidhā| taduktaṃ sāhityadarpaṇe—
"dūtyaḥ sakhī naṭī dāsī dhātreyī prativeśinī
bālā pravrajitā kārūḥ śilpinyādyāḥ svayaṃ tathā ||"³ iti
tatra diṅmātramudāhriyate yathā—
aghimadhuraṃ kṛtakṛtyaḥ kimasi hare ! dalitakuvalayāpīḍaḥ
pīḍayati vrajabālāḥ ko'pi paraḥ kuvalayāpīḍaḥ

4.2

itthaṃ saṃkṣepato nirūpitā nāyikāḥ
atha nāyakā nirūpyante | nāyakastāvaccaturvidhaḥ dhīrodātto dhīroddhato dhīralalito dhīrapraśāntaśceti | ete ca lakṣitāḥ sāhityadarpaṇe
"avikatthanaḥ kṣamāvānatigambhīro mahāsattvaḥ
stheyānnigūḍhamāno dhīrodātto dṛḍhavrataḥ kathitaḥ

4.144

"māyāparaḥ pracaṇḍaścapalo'haṅkāradarpabhūyiṣṭhaḥ
ātmaślāghānirato dhīrairdhīroddhataḥ kathitaḥ
niścinto mṛduraniśaṃ kalāparo dhīralalitaḥ syāt
sāmānyaguṇairbhūyān dvijādiko dhīraśāntaḥ syāt ||"3
"eṣu tvanekamahilāsamarāgo dakṣiṇaḥ kathitaḥ
kṛtāgā api niśśaṅkastarjito'pi na lajjitaḥ
dṛṣṭadoṣo'pi mithyāvāk kathito dhṛṣṭanāyakaḥ
anukūla ekanirataḥ śaṭho'yamekatra vaddhabhāvo yaḥ
darśitabahiranurāgo vipriyamanyatra gūḍhamācarati ||"4
"traividhyātsarveṣāmuttamamadhyamādhamatvena
uktā nāyakabhedāścatvāriṃśattathāṣṭau ca ||"¹
dhīroddhato dakṣiṇo yathā—
etāḥ svañjanagarvvagañjanadṛśastulyānurāgānmayā
dṛśyante tata eva mayyapi samapremaspṛśastā imāḥ
ye tu svapriyatāviśeṣaviṣamāḥ kāntāsu kāntāsvamī
bhāvā eva bhuvaḥ priyāpriyavacovikṣobhavītotsavāḥ

4.145

dhīroddhato dhṛṣṭo yathā—
pāṇiṃ muñca vimuñca kaitavakathāmityaṃśukenāhataḥ
prāṇeśo vihasan priyāmanusaran prāha prabhūtaspṛhaḥ
nāhaṃ paṅkajagarbhagauri kṛtavāṃstvadvipriyāṇi priye
no yogyāḥ kila mādṛśo mṛgadṛśāṃ helādhiro dhīdhanāḥ

4.146

dhīroddhato'nukūlo yathā—
nāhaṃ bhānumati ! tvadanyaramaṇīmālokyaṃ tvanmanastuṣṭyaiveha bhaje prasādamitaḥ kiṃ khidyase bhīruvat
ye'mī bhīmadhanañjayaprabhṛtayo vīrāyudhīrāgiṇasteṣāmeṣa viśeṣato madabharānunmūlayāmi kṣaṇāt

4.147

dhīroddhataḥ śaṭho yathā—
saślāghe mayi durlabhaṃ tava kimityuktvopagūhya priyāṃ
nīvīgranthimudasya satvaramasau kṛtyasmṛtivyājataḥ
āgacchāmyaramityudorpyaṃ niragātkuñjāntaraṃ dūratastatrāttāmaparāṃ priyaḥ priyatamāṃ jhilpyanmudātoṣayat

4.148

dhīralilito dakṣiṇo yathā—
rājantāṃ bahireva ragyasarasālapokkukā bandhavastāstā gharmaghanoditāḥ śramakṛtastiṣṭhantu dūre kriyāḥ
etāsāmaviśeṣarāgalalitā bhogopabhogaspṛśā
nīyantāmaniśaṃ mayeha divasonmeṣā nimeṣā iva

4.149

dhīralalito dhṛṣṭo yathā—
pādāgre prapatan padā parihataḥ kāṃkuṃ vitanvan girā
gāḍhaṃ gacchati āliṅgan kucataṭīṃ kṣipto haṭhāddhelayā
ālismeramukhastathāpi kitavastāmbūlavīṭīcchaṭābhavyaṃ navyakaraṅkamaṅkaṇamasāvasmatpuro nītavān

4.150

dhīralalito'nukūlo yathā—
santi smerasarojanirjitaradaśo vāmāḥ kriyatyo'vanau
kintābhirmama seyamastu sumukhī matsammukhī bhāvabhāk
yāmantarnidhāya nāyati vṛthā cintāturaḥ kautukān
manye bhūmitalaṃ mahendrasadanādapyuccatādunnatam

4.151

dhīralalitaḥ ṣaṣṭho yathā—
ekasyāḥ sumanovinodanatanorālikhya patrāvalīṃ
ramyāmadbhutakāriṇīṃ priyatamaḥ smerānanaścākukṛt
anyasyāstilakatrajaṃ viracayan bhāle viśālekṣaṇāṃ
tāmeva prathamaṃ tadīkṣaṇakalālīlaikaśīlo'likhat

4.152

dhīrapraśānto dakṣiṇo yathā—
etāstviha udārasāracaritāstulyānurāgaspṛśo
dvau hārau sadṛśāvimau kathamatassantoṣayāmi priyāḥ
ityālocya manāgvacovirahitaḥ sthitvā svavakṣasthalāduttāryaparahāramādaramasau cakre samaṃ subhruvām

4.153

dhīrapraśānto dhṛṣṭo yathā—
śayyāyāṃ parivṛtya khinnamanasā sāyaṃ mayā suhrayā
nīvīgranthimupaspṛśan sa katidhā krūraḥ kareṇāhataḥ
nāmuñcatvanu māṃ tathāpi kitavaḥ kiṃ kathyatāṃ jīyate
dhṛṣṭe dhṛṣṭatayeti yatsakhi ! purāvādo vṛthākhyāyate

4.154

dhīrapraśānto'nukūlo yathā—
santapto virahajvareṇa nalinīṃ tāpāpanodakṣamāmapyanyeti vicintayan spṛśati no nītāmasau svānugaiḥ
pāṭīradravasiktasundaratanuḥ kāntāguṇādhīnadhīḥ
kāntaḥ samprati vatsarāniva kathaṅkāranyedrāsarān

4.155

dhīrapraśāntaḥ śaṭho yathā—
nānādeśakathāṃ vidhāya sutanuṃ saṃśliṣya gaṇḍadvaye
saślāghaṃ paricumbya kāñcanamayīṃ kāñcīmudasya kramāt
līlāpaṅkajamañjulībhirabhito gūḍhaṃ vikāsya priyāmuktvā prātarabhūditi priyatamāmanyāmayāsītpriyaḥ

4.156

eteṣāṃ narmasacivaścaturddhā, pīṭhamardo viṭaśceṭo vidūṣakaśceti
taduktamalasamodinyām³—
ete ca nāṭakādau draṣṭavyā iti vistārabhayādiha nodāhṛtāḥ | itthaṃ nirūpitā nāyakāḥ
athoddīpanavibhāvā nirūpyante| sthāyibhāvasya yo nimittatayā hetussa
uddīpanavibhāvaḥ prakarṣādhāyakasyāpi prakṛṣṭasthāyibhāve nimittatveti nānyāpiḥ
sa ca candracandanarolambaruditādibhedena nānāvidhaḥ| tatra diṅmātramudāhriyate
yathā—
bhūyaḥ śītamayūkhadīdhitivalatpāṭīrapaṅkadravavyaktāsiktanijodaro ravisutāriṅgattaraṅgatrajaiḥ
tāmyattāpagaṇaḥ praphullakusumāmodairupāgacchatāmārādāhvayatīva manmathamasau kuñjo'lināṃ guñjitaiḥ

4.157

athānubhāvā nirūpyante| pūrvoktasya ratyātmakasya sthāyibhāvasya yaḥ
kāryaḥ sa śrṛṅgāre'nubhāvaḥ mukhāvalokanaguṇakathanādibhedādanekadhā| sāttvikabhāvā apyanubhāvā eva, te cāṣṭadhā| taduktam—
"stambhaḥ svedo'tha romāñcaḥ svarabhaṅgo'tha vepathuḥ
vaivarṇyamaśru pralaya ityaṣṭau sāttvikā matāḥ
stambhaśceṣṭāpratīghāto bhayaharṣāmarṣādibhiḥ
vapurjalodgamaḥ svedo ratigharmaśramādibhiḥ
harṣādbhutabhayādibhyo romāñco romavikriyā
madasammadapīḍādervaisvaryaṃ gadgadaṃ viduḥ
rāgadveṣaśramādibhyaḥ kampo gātrasya vepathuḥ
viṣādamadarogādyairvaivarṇyānyatvaṃ vivarṇatā
aśru netrodbhavaṃ vāri duḥkhakrodhapraharṣajam
pralayaḥ sukhaduḥkhābhyāṃ ceṣṭājñānirākṛtiḥ||"²
nispandā kṣaṇamāptagaṇḍayugalasvedā'tha romāñcitā
pāṇḍuḥ sāśruvilocanā'tha janitotkampā'tha nīlā manāk
gopī kā'pi sagadgadaṃ sahacarīṃ vaṃśīravaṃ śṛṇvatī
dṛṣṭvā prāha vane ghane viṣamayī lagneha kācillatā

4.158

vayasā kamanīyakena kenāpyupagūḍhocitakāntijālakā
suhṛdātmana saroruhākṣī śuśubhe'sau madhuneva mādhavī

4.159

manmathonmeṣavistīrṇā śobhaiva kāntiḥ | yathācakṣuryugena khalu khañjanagañjanena
vaktreṇa śāradasudhānidhinindakena
svarṇācalapraṇayakārikucadvayena
dāsīkaroti taruṇī taruṇānaśeṣān

4.160

ativistīrṇā kāntireva dīptiḥ | yathāsarasvānetasyāḥ pracurataralāvaṇyapayasastanustatra premāsamaruciramuktāmabhilaṣan
nimajjyāntaṃ nāgādatha sabhayamunmajjya sahasā
na pāraṃ nāvāraṃ kalayati mano dhīvaraviṭaḥ

4.161

sarvāsvavasthāsu ramaṇīyatā mādhuryyam | yathāna veṇīvinyāso na ca vapuṣi bhūṣāviracanā
na vīṭīrāgo'pi sphurati rasarasyādharapuṭe
tanustanvī pāṇḍuḥ kimapi bhajate saṃśayapadaṃ
tathāpyeṣā''nandaṃ dṛśi muhuramandaṃ janayati

4.162

niḥsādhvasatvaṃ pragalbhatā | yathāsarabhasamanucumbya gaṇḍapālīṃ
pulakavati stanayugmamānidhāya²
urasi navarasaspṛśo'bhirāmā
kamapi janaṃ sudṛśo vinodayanti³

4.163

sarvadā vinaya audāryam| yathā—
anyālaktakaraktabhālamabhitaḥ svedāmbusodattanuṃ
māmudvīkṣya samīpagāminamatiśrānto'si kānteti sā
smerāsyā sumukhī nigadya sarasaṃ celāñcalena drutaṃ
bhūyo vījayatisma yatkathamidaṃ manmānasaṃ vismaret

4.164

ātmaślāghārahitā'cañcalā manovṛttirdhairyam| yathā—
prakopātyañceyuḥ praharati muhuḥ pratyapaghanaṃ
mahāneṣa prauḍho manasi bhṛśamādhiḥ prasarati
tathāpi kṣubhyantīmiha sahacarīmapyanucarīṃ
smitasphītenaiṣā''lapati vacasā''nandayati ca

4.165

premakṛtā priyānukṛtirlīlā| yathā—
kuñje kvāpi nidhāya cāru mukuṭaṃ maulau vasānā samaṃ
vāsaḥ pītamapītacandrakacalaccūḍādharā rādhikā
kālindīpayasīha majjanakṛtāṃ gopījanānāṃ javādādāyāṃśukajālamākulatarā prāpa priyasyāntikam

4.166

sthānāsanayānādīnāṃ mukhanetrādikarmaṇāṃ vā ya iṣṭadarśanajanito viśeṣaḥ sa
vilāsaḥ| yathā—
samāyātaṃ prāṇapriyamatanumudvīkṣya sahasā
gṛhadvāre lagnā rasasarasi magnā ca vadanā
paṭaprānte kānte vitatatamimodaṃ vidadhatī
ratīśasyādeśāñcayanamativelaṃ naṭayati

4.167

svarūpo'pyākalparacanākāntipoṣikā vicchittiḥ| yathā—
racitāṃ navamālikāprasūnairurasīyaṃ navamālikāṃ dadhānā
haritātulaṃcolakaṃ vasānā na samā nālamalaṃkriyāviśeṣaḥ

4.168

hariṇā hariṇātticañcalākṣī rasarīteranubhāṣitāpi rādhā
suhṛdapriyatābhimānamagnā suvimagnā punarālimālapāpa

4.169

kṣaṇaṃ vitanute smitaṃ kṣaṇamakāraṇaṃ roditi
kṣaṇaṃ hasati nirbhayaṃ kṣaṇamasaṃśayaṃ trasyati
kṣaṇaṃ manasi kupyati kṣaṇamasau punastuṣyati
pratikṣaṇavilakṣaṇā priyarate sarojekṣaṇā

4.170

kathārambhe patyuḥ prasarati mahānandanicaye
dṛśaṃ hṛdaye sadyo diśati gṛhakṛtyaṃ gurujane
kṣaṇaṃ niṣpandā'bhūdatha vitanute hastakamalasphurannālenaiṣā śravaṇapuṭakaṇḍūyanavidhim

4.171

daṣṭe'dharapuṭe mandaṃ neti yadvadati priyā
sa niṣedho'pi sannidayavidhereva pravartate

4.172

keyūraṃ valayasthale vinihitaṃ keneti jātasmite
pṛcchatyambujalocane dṛḍhatarapremādhikā rādhikā
noce kiñcidatitrapātaralayā vaṃśīmapaśyad dṛśā

4.173

sukumāratayā'jñānāṃ mandamandapadanyāsādi lalitam | yathā—
suvarṇamaṇimauktikaiḥ kathamasau tanuḥ komalā
kalāvati ! vibhūṣyatāṃ racaya kausumaṃ bhūṣaṇam
iti priyasakhījanaiḥ kusumamaṇḍitā kāminī
svakelibhavanaṃ rasāt kimapi mandamandaṃ yayau

4.174

yauvanasaubhāgyāvalepajanito vikāro madaḥ | yathā—
prayatnaśatasambhṛtaṃ na khalu bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ
nije vapuṣi manyate tadanumanyate'sīmabhāḥ
tathāpi hariṇīdṛśā sahacarībhṛśāveśataḥ
kadācidupakalpyate vividhabhūribhūṣāvidhiḥ

4.175

vaktavyakāle'pi trīḍayā'vacanaṃ vikṛtam | yathā—
vidhāya maṇinūpure caraṇayoḥ sarojānane
sadaitadanuṣaṅgato dayitakuṇḍale maṇḍaya
iti priyavayasyayā muhurudīritā rādhikā
jaghāna sarasīruhā na ca jagāda kiñcitsakhīm

4.176

priyaviśleṣe smarāvegajanitā ceṣṭā tapanam | yathā—
dadhāti nalinīdalānyurasi santataṃ khidyate
muhuḥ śvasiti vepate smarati cetasi tvadguṇān
tvadīyavirahānale nipatitā varākī kathaṃ
vinā tava rasodayaṃ sadayavīkṣaṇaṃ jīvatu

4.177

vijñātasyāpi vastuno'jñānādiva vallabhasya puraḥ pṛcchā maugdhyam| yathā—
kinte vakṣasi bhāvyadaḥ padamidaṃ kasyāgrajanmaspṛśaḥ¹
ko'yaṃ² te'bhavābhilāṣamabhajanmugdhe! na hi brahmabhūḥ
yāmālokya sa kāmuko vidhirabhūtsyāṃ kimāsīttvayetyevaṃ sindhubhuvā vidhūtavacano dāmodaraḥ pātu vaḥ

4.178

vṛthā viṣvagvilokanaṃ vibhūṣaṇārddharacanam īṣadhasyavacanaṃ ca³ dayitāntike
vikṣepaḥ| yathā—
ekatra śravaṇe dadhāti ruciraṃ tāṭaṅkamekaṃ bhuje
keyūraṃ kurute nibaddhamakaronmañjīramekaṃ pade
prāṇeśasya puraḥsthitā priyatamā viṣvaṅmuhurvīkṣate
svalpaṃ svarūpamasau rahasyamasamaṃ vṛttaṃ nijaṃ jalpati

4.179

ramyavastuvilokanāya lolatā kutūhalam| yathā—
samullasitacandrakaṃ śirasi veṇusaṃvādanaṃ
sphuratkarayugaṃ mudā kamapi⁴ ballavaṃ vīkṣitum
kadambanikaṭe tato vaṭataṭe kadācitsvayaṃ
kuto'pi kṛtakaitavād bhramati rādhikā⁵ rādhikā

4.180

yauvanodbhedajanito vṛthā hāso hasitam| yathā—
kapole pulakollāsi hasantī vāmalocanā
prayacchati samāsaṅgarasantīvratapasyayā

4.181

priyāntike kuto'pi bhayasamprāptiścakitam| yathā—
kalindatanayātaṭe punarapi sphuṭaṃ kāliyo
viṣaṃ vamati kautukāditi sakhījane jalpati
lalitālayamadhiśritā sabhayamugdhasadvepathubrajā jhaṭiti rādhikā kamapi vallavaṃ śilapyati

4.182

parāgaparipiñjaraṃ vadanamambujaṃ vāsasā
samujjvalayituṃ muhurvihitayatnamuccairapi
piśaṅgamanuṣaṅgato vidadhataṃ vihasya drutaṃ
jagāna mṛgalocanā kusumakandukairacyutam

4.183

tanna | harṣātiśayenāpi sambhramasya darśanāt | ataeva, “āvegassambhramastatra
harṣaje piṇḍitāṅgate”'ti sāhityadarpaṇe uktam²
duḥkhādijanyamanaujasyaṃ dainyam | anaujasyaṃ tejohāniḥ
etattrayaṃ yathā—
kāntenādya gamiṣyateti nikaṭe meghāgamo dustaraḥ
kiṃ kuryyāmupayāmi kañcaśaraṇaṃ dhiṅ³mānna yā jīvati
ityudyannijacittavṛttivikalā kācitkuraṅgekṣaṇā
pāṇibhyāṃ dayitānukampitasakhī pādāmbujaṃ sevate

4.184

ratyadhvagatyādijanitaḥ khedaviśeṣaḥ śramaḥ | yathā—
nidhāya madurasthale kucayugaṃ kuraṅgekṣaṇā
muhuḥ śvasiti saurabhaprasaravarddhitāndyanā4 !
bhṛśaṃ samupagūhritā punarapi pramodānmayā
manāgapi na ceṣṭate tyajati naiva nidrāmapi

4.185

madyopayoga5janitaścittasyollāsaviśeṣo madaḥ | yathā—
vitara cāruvilolovilocane ! svayamaye ! parirambharasāyanam
bhavatu yā śithilā najanāyate hihṛdayaṃ bhibhṛśaṃ vivivepate⁶

4.186

karaṇīyārthapratipattirāhityaṃ jaḍatā | yathā—bhittau lagnā himacayamuco nīradhārāgṛhasya
snigdhālībhiḥ prathamamasamaṃ citramityeva dṛṣṭā
paścāttanvī kamapi vilasadvāriveśmopatāpaṃ
tāpaṃ matvā vitatamabhitaḥ pratyabhijñāyatesma

4.187

ugratā caṇḍatvam, tacca adhikṣepāpamānādijanitā kimasya karomītyākārā cittavṛttiḥ| sā ca śṛṅgāre na vyabhicāritāmāpnuyata iti prācāṃ matam, ato nodāhriyate| yadi cātrāpi samudbhavati, tadedamudāharaṇam—
dṛṣṭvā kaustubhamadhyagāṃ nijatanuṃ kā'nyā tavoraḥsthale
sampratyāśvasatīti sindhusutayā hāreṇa baddho hariḥ
svāṃ mūrtimukure vilokya kathayetyasyāhite darpaṇe
vīkṣya svākṛtimudgatatrapahṛdonmucyānayā'liṅgitaḥ

4.188

moho vicittatā, sā ca tattvāntavadhāriṇī cittavṛttiḥ| yathā—
dayitaprahitasvastisukhākṣaramahṛṣṭavat
vīkṣate bahuśaḥ premaparokṣitamapi kṣaṇam

4.189

nidrānāśottarajāyamāno bodho vibodhaḥ| yathā—
kṛtamanyagaveṣaṇena nidre! dayayā devi! punarmayi prasīda
smitacāru samālapan mukundaḥ sucirādya dṛśoraśokado'bhūt

4.190

nidrāmupetasya viṣayānubhavaḥ svapnaḥ| yathā—
nimīlitavilocanā patikaropadhānā'bhito
nijāracitakopikā'pyalaghugopikā jalpati
vinindati sakhījano gurumano bhṛśaṃ dūyate
nahīhi vasanāñcalaṃ capala! cañcalā'haṃ kimu

4.191

viyogaśokabhayajugupsādijanito vyādhiviśeṣo'pasmāraḥ| yathā—
vepate patati bhūtale bhuvaṃ kiñca vikṣipati niḥśvasityapi
jīvane'pi bhajate'tha saṃśayaṃ tvadviyogavikalā kalāvatī

4.191-2

rūpātiśayādiprayuktaṃ nijotkarṣajñānaṃ garvaḥ
tādṛśajñānaprayuktaparāvahelanaṃ garve iti jagannāthapaṇḍitānāṃ vacanamanādeyaṃ, parāvahelanasya garvakāryatvāt
tathā coktaṃ sāhityadarpaṇe-"garvo madaḥ prabhāvaśrīvidyāsatkulatādijaḥ
avajñā savilāsāṅgadarśanāvinayādikṛt ||"
sa yathā-patraṃ vīkṣya paṭīrapaṅkaracitaṃ kāśmīrapatraprabhaṃ
saṃdhyānaṃ sitamākalayya vapuṣi prodyatpiśaṅgacchaviḥ
muktā vakṣasi saṃpralakṣya parito raktā smitā bhūṣaṇaprīto'sau vimanāyate sakhi ! mayā kenā'dhunā''rādhyatām

4.193

prāṇaviyogo maraṇaṃ, taccāmaṅgalatvānnodghāṭyate | jagannāthapaṇḍitāstu
"rogādijanyā mūrcchārūpā maraṇaprāgavasthā maraṇam | na cātra prāṇaviyogātmakaṃ mukhyamaraṇamucitaṃ grahītuṃ, cittavṛttyātmakeṣu bhāveṣu tasyāprasakteḥ, bhāveṣu ca sarveṣu kāryasahavartitayā śarīraprāṇasaṃyogasya hetutvādi" ti prāhuḥ
śramādijanitakriyāvailakṣyamālasyam | yathā-samutsukamatāvālivarge khelāvidhau rasāt
naiṣā racayati krīḍāṃ bhūyo bhūyo vijṛmbhate

4.194

parāparādhajanito vākpāruṣyādikāraṇībhūtaḥ cittavṛttiviśeṣo'marṣaḥ
"krodhāmarṣayorviṣayatāvailakṣaṇyaprayukto bhedo viṣayatāvailakṣaṇye ca paravināśakitava ! kuru kathābhiḥ kautukaṃ matpurastāt
prakaṭaya mayi samyak sauhṛdaṃ sādhuvṛtteḥ
upala iva rasena vyaktamārdrīkṛto'pi
tyajasi na kaṭhinatvaṃ nātha ! yuktaṃ tavaitat

Shringarasarini (Śṛṅgārasāriṇī)

Contents

Text