Kavyanushasana 1.p5
Kāvyānuśāsana 1.p5
- Language
- Sanskrit
1.p5.1
lavalīkakkolaṃ jātimaricajanmapadam | nayanānandanacandanapādapasadanaṃ sa tatra nagaḥ ||' dvitīyo yathā—'tasminvidrumabhūruhaḥ pratipadaṃ veśeṣu muktāphalaṃ ratnānāṃ khananyaḥ punāti ca muniḥ śṛṅgāṇi kumbhodbhavaḥ | karpūrāstaravaḥ sphuṭanti vikaṭaiḥ kaṇṭhīravāṇāṃ ravairyasyābhāti taṭeṣu mauktikanidhiḥ sā tāmraparṇī sarit ||' tṛtīyo yathā—vilāsabhūmirdevānāṃ nṛṇāṃ rogāṃspadaṃ muneḥ | sadāṃ puṣpaphalārāmaramyasānuḥ sa parvataḥ ||' caturtho yathā—'sā tatra cāmīkararatnacitraiḥ prāsādamālāvralabhauviṭaṅkaiḥ | dvārārgalābaddhasureśvarāṅkā laṅketi yā rāvaṇarājadhānī || pravarttate kokilanādahetuḥ puṣpaprasūḥ pañcamajanmadāyī | tebhyaścaturthyo'pi vasantamitramudaṅmukho dakṣiṇamātariśvā ||' pūrvāparayoḥ samudrayorhimavadvindhyayoścāntaramāryāvarttaḥ | tasmiṃścāturvarṇyaṃ cāturāśramyaṃ ca tanmūlaśca sadācāraḥ | tatratyo vyavahāraḥ prāyeṇa kavīnām | tatra vārāṇasyāḥ purataḥ pūrvadeśaḥ | yatrāṅkakaliṅgakosalatosalotkalamagadhamudgarakavidehanepālapauḍū prāgjyotiṣikatāmraliptakamaladalaṃmallavarttakasuhmabrahmottaraprabhṛtayo janapadāḥ | vṛhadgṛhalohitāgiricakoradarduranepālakāmarūpādayaḥ parvatāḥ śoṇalohitau nadau | gaṅgākaratoyākapiśādyāśca nadyaḥ | lavalīgranthiparṇāṃgurudrākṣākastūrikādīnāmutpādaḥ | māhiṣmatyāḥ purato dakṣiṇāpathaḥ | yatra mahārāṣṭramāhiṣmakāśmakavidarbhakuntalakrathakaiśikasūrpārakakāścikeralakāveramuralavānavāsakasiṃhalacoḍadaṇḍapāṇḍyapallavagāṅganāsikyakauṅkaṇakollagirivelaraprabhṛtayo janapadāḥ |
1.p5.2
vindhyadakṣiṇapādamāhendramalayamekalapālāmañjaraśrīsahyaparvatādayaḥ parvatāḥ | narmadātāpīpayoṣṇīgodāvarīkāverībhīmarathīveṇījamburātuṅgabhadrātāmraparṇyupalāvatīrāvaṇagaṅgādyā nadyaḥ|tadutpattirmalayotpattyā vyākhyātā | devasabhāyāḥ parataḥ paścāddeśaḥ | tatra devasabhasurāṣṭradāserakatravaṇabhṛgukacchakacchīyānarttāva̍davrāṅgaṇavāhahyayavanaprabhṛtayo janapadāḥ | govardhanagirinagaradevasabhāmālyaśikharābudojjayantaśatruṃjayādayaḥ parvatāḥ | sarasvatīśvabhravatīvārttaghnīmahīhiṇḍavādyā nadyaḥ | karīrapīluguggulukharjūrakarabhādīnāmutpādaḥ | pṛthūdakātparata uttarāpathaḥ | yatra śakakekayakāṇahūṇavanāyujakambojabāhīkavalhavalampākakṣuhūtakīrataṃgaṇatuvāraturuṣkabarbaraharahūrakuhakasahṛḍahaṃsamārgaramaṭhakarakaṇḍaprabhṛtayo janapadāḥ | himālayajālaṃdharakalindendrakīlacandrācalādayaḥ parvatāḥ | gaṅgāsindhusarasvatīśatadrucandrabhāgāyamunairāvatīvitastāvipāśākuhūdevikādyā nadyaḥ | saraladevadārudrākṣākuṅkumacamarājinasauvīrasroto'ñjanasaindhavaturaṅgamādīnāmutpādaḥ | teṣāṃ madhye madhyadeśa iti vyavahāraḥ | yadāha—'himavadvindhyayormadhyaṃ yatprāgvinaśanādapi | pratyageva prayāgācca madhyadeśaḥ sa kīrtitaḥ ||' tatra ye deśāḥ parvatāḥ sarito dravyāṇāmutpādaśca | tatprasiddhisiddhamiti na nirdiṣṭam | 'dvīpāntarāṇāṃ ye deśāḥ parvatāḥ saritastathā | nātiprayojyāḥ kavibhiriti gāḍhaṃ na cintitāḥ | viśasanaprayāgayorgaṅgāyamunayoścāntaramantarvediḥ | tadapekṣayā diśo vibhajeteti kecit | vayaṃ tu brūmastatrāpi mahodayaṃ mūlamavadhīkṛtya diśo vibhajeta | tāśca catasra ityeke |
1.p5.3
yathā—'putro raghūstasya padaṃ praśāsti mahākratorviśvajitaḥ prayoktā | caturdigāvarjanasambhṛtāṃ yo mṛtpātraśeṣāmakarodvibhūtim ||' aṣṭāvityanye | yathā—'ekaṃ jyotirdaśau dve trijagati gaditānyabjajāsyaiścaturbhirbhūtānāṃ pañcamaṃ yānyalamṛtuṣu tathā ṣaṭsu nānāvidhāni | yuṣmākaṃ tāni saptatridaśamuninutānyaṣṭadigbhāṃñji bhānoryānti prāhne navatvaṃ daśa dadatu śivaṃ dīdhitīnāṃ śatāni ||' daśoyapare - 'daśaraśmiśatopamadyutiṃ yaśasā dikṣu daśasvapi śrutam | daśapūrvarathaṃ samāhvayā daśakaṇṭhāriguruṃ vidubudhāḥ ||' atra hi deśaparvatasariddiśāṃ yaḥ kramastaṃ tathaiva badhnīyāt | nānyathā | tatra prācyānāṃ śyāmo varṇaḥ prāyeṇa | yathā - 'gaṇḍabhittiṣu gauḍīnāṃ tamāladalakāntiṣu | vibhrājante sma karpūraiḥ patravallyo viśeṣataḥ ||' dākṣiṇātyānāṃ kṛṣṇaḥ | yathā - 'idaṃ bhāsāṃ bhartudrutakanakagolaḥ pratikṛtikamānmandajyotirnargalati nabhaso vimbavalayam | athaiṣa prācīnaḥ sarati suralīgalamalinastarucchāyācakraiḥ stabakita iva dhvāntavisaraḥ ||' pāścātyānāṃ pāṇḍuvarṇaḥ| yathā - 'śākhāsmeraṃ madhukavalanākelilolekṣaṇānāṃ bhṛṅgastrīṇāṃ vakulamukulaṃ kuntalībhāmaveti | kiṃ cedānīṃ yavanataruṇīpāṇḍugaṇḍasthalībhyaḥ kāntiḥ stokaṃ racayati padaṃ nāgavallīdaleṣu ||' udīcyāṃ gauraḥ| yathā - 'kṛtvā nūpuramūkatāṃ caraṇayoḥ saṃyamya nīvīmaṇīnuddāmadhvanipaṇḍitānparijane kiṃcicca nidrāyati| gaurī kudhyatu yāvadasti calitā tāvadvidhipreritaḥ kāśmīrīkucakumbhavibhramadharaḥ śītāṃrequest: keep exact. It is śītāṃśurfused?
1.p5.4
Wait, it says śītāṃśurbhyudgataḥ ||' madhyadeśānāṃ kṛṣṇaḥ śyāmo gauro veti lokasvarūpamuktam | athātaḥ śāstranaipuṇyamudāhriyate | tatra lakṣaṇe naipuṇaṃ yathā - 'kaṇṭhalagnāḥ sadā strīṇāṃ khelanti iha khaṅgikāḥ | virāme na pravartante kadācitsaṃdhayo yathā ||' tarkaḥ ṣaṭprakāraḥ - 'jinaṃ sāṃkhyaṃ śivaṃ bhāṭṭaṃ bauddhaṃ laukāyataṃ tathā | ṣaḍetā dṛṣṭayaḥ proktāḥ śeṣāḥ pāṣaṇḍavṛttayaḥ ||' jainaṃ yathā - 'na yāstava syātpadalāñchanā ime rasopaviddhā iva lohadhātavaḥ | bhavantyabhipretaphalā yatastato bhavantamāryāḥ praṇatā hitaiṣiṇaḥ ||' sāṃkhyīyo yathā - 'udāsitāraṃ nigṛhītamānasairgṛhītamadhyātmadṛśā kathaṃcana | bahirvikāraṃ prakṛteḥ pṛthagviduḥ purātanaṃ tvāṃ puruṣaṃ purāvidaḥ ||' śaivo yathā - 'kimīhaḥ kiṃ kāyaḥ sa khalu kimupāyastribhuvanaṃ kimādhāro dhātā sṛjati kimupādāna iti ca | ataryaiśvarye tvayyanavasaraduḥstho hatadhiyaḥ kutarko'yaṃ kāṃścinmukharayati mohāya jagataḥ ||' bhaṣṭānāṃ yathā - 'vaiśvargakāmaḥ kramataḥ ṛtūnāṃ tadagnihotraṃ juhuyādvijanmā | ityādi vedāntavido yadāhustvayi prasanne khalu tattu satyam ||' bauddhīyo yathā - 'nātmā kaścidihāstīha pratyakṣānupalabdhitaḥ | vijñānamātramevaitajjagatkṣaṇavinaśvaram ||' laukāyatīyā yathā - 'piṣṭodakaguḍādibhyo madaśaktiriva svayam | vahnyurvīvāyuvāribhyo bhūtānāṃ tanucetanā ||' sāhityanaipuṇaṃ mahākāvyakathākhyāyikākhyānakādiparāmarśaḥ | chandonaipuṇaṃ yathā - 'sadyatisevitapādaṃ varagaṇadharamūrjitapravaravṛttam |
1.p5.5
śrīvardhamānamādau jayadevaṃ bhaktito vande ||' alaṃkāranaipuṇaṃ yathā - 'prasannāḥ kāntihāriṇyo nānāśleṣavicakṣaṇāḥ| bhavanti kasyacitpuṇyairmukhe vāco gṛhe striyaḥ ||' apauruṣeyaṃ vacaḥ śrutiḥ | tatraipuṇaṃ yathā - 'niveśayāmāsitha helayoddhṛtaṃ phaṇāmṛtāṃ chādanamekamokasaḥ | jagattrayaikasthapatistvamuccakairahīśvarastambhaśiraḥsu bhūtaḷam ||' śrutyarthasmaraṇātsmṛtiḥ - 'bhavyābhavyavilokilocanayugaṃ cetaḥ smṛteḥ pāragaṃ dhammille śirasi sthite varatanormukhyā dvijāḥ sākṣiṇaḥ | steyaṃ no
Linked texts (1)
- Śārṅgadharapaddhati — Śārṅgadhara, Sanskrit