Kavyanushasana 1.p6
Kāvyānuśāsana 1.p6
- Language
- Sanskrit
1.p6
mama kāliketi kucayordvandvaṃ pratijñāparaṃ hārāntaḥsthitapadmarāgamiśataḥ phālaṃ dadhau śuddhaye ||' yathā ca—'etasyā gaganaśriyaḥ priyatarā nakṣatramālāmalā rātrau kaṇṭhamadhiṣṭhitāpyapahatā prācyā pratīcyānviti | sauvarṇa rajatasya golakamamuṃ dhattaḥ khābhāgyodayātsūryācandramasormiṣeṇa yugapatprātaḥ svayaṃ śuddhaye ||' vedākhyānopanibandhanaṃ purāṇam—'kiṃ kiṃ siṃhastataḥ kiṃ narasadṛśavapurdeva citraṃ dhṛtaḥ kiṃ naivaṃ kaskotra jīvo drutamupanaya re devasaṃprāpta eva | cāpaṃ cāpaṃ na khaṅgaḥ kimiti dṛhadṛhā karkaśatvaṃ nakhānāmitthaṃ daityādhināthaṃ kharanakhakuliśairjaghnivānvaḥ sa vo'vyāt ||' purāṇapratibheda eva itihāsaḥ | tannaipuṇaṃ yathā—'madaṃ navaiśvaryapadena lambhitaṃ vimucya pūrvaḥ samayo vimṛśyatām | jagajjighatsāturakaṇḍapaddhatirna bālinaivāhitatṛptirantakaḥ ||' āgama āptavacanaṃ yathā—'prajāpatiryaḥ pratimaṃ jijīviṣuḥ śaśāsa kṛṣyādiṣu karmasu prajāḥ| prabuddhatattvaḥ punaradbhutodayo mamatvato nirvivide vidāṃvaraḥ ||' nāṭyanaipuṇaṃ yathā—'kāryopakṣepamādau tanumapi racayaṃstasya vistāramicchanbījānāṃ garbhitānāṃ phalamatigahanaṃ gūḍhamudbhedyaṃśca | kurvanbuddhyā vimarśaṃ prasṛtamapi punaḥ saṃharankāryajātaṃ kartā vā nāṭakānāmiyamanubhavati kleśamassadvidho vā ||' abhidhānakośo nāmamālā | tato hi śabdaniścayaḥ || nanu prayuktameva prayujyate, anyathāprayuktatvadoṣāvakāśaḥ tatkiṃ nāmamālayā | maivam | sāmānyena prayuktādarthāvagatirbhavati | yathā—nīvīśabdena jaghanavakhagranthirucyate iti kasyacinniścayaḥ, 'striyaḥ puruṣasya vā' iti saṃśaye 'nīvirāgranthanaṃ nāryā jaghanasthasya vāsasaḥ' iti nāmamālāpadāvalokanādeva nirṇayo bhavati | kāmaśāstre naipuṇaṃ yathā—'sītkṛtāni maṇitaṃ karuṇoktiḥ snigdhamugdhamalamarthavacāṃsi | hārabhūṣaṇaravāśca ramaṇyāḥ kāmasūtrapadatāmupajagmuḥ ||' arthaśāstranaipuṇaṃ yathā—'matkṛtyaiḥ kila nāma parvatasuto vyānnaḥ prakṛṣṭāntarairudyuktāḥ khaniyogasādhanavidhau siddhārthakādyāścarāḥ | kṛtvā saṃprati kaitavena kalahaṃ mauryendunā rākṣasādbhitsyāmi khananena bhedakuśalenaiṣa pratīpaṃ dviṣaḥ ||' yogaśāstranaipuṇaṃ yathā—'maitryādicittaparikarmavido vidhāya kleśapraṇāśamiha labdhasabījayogāḥ | khyātiṃ ca sattvapuruṣānyatāyādhigamya vāñchanti tāmapi samādhivido niroddhum ||' ādiśabdājjyotiḥśāstranaipuṇaṃ yathā—'krūragrahaḥ sa ketuścandramasaṃ pūrṇamaṇḍalamidānīm | abhibhavitumicchati balādrakṣatyenaṃ tu budhayogaḥ||' gajalakṣaṇanaipuṇaṃ yathā—'bhadrāmanorduradhirohatanorviśālavaṃśonnateḥ kṛtaśilīmukhasaṃgrahasya | yasyānupaplutagateḥ paravāraṇasya dānāṃbusekasubhagaḥ satataṃ karo'bhūt ||' aśvalakṣaṇanaipuṇaṃ yathā—'nirmāṃsaṃ mukhamaṇḍale parimitaṃ madhye laghuṃ karṇayoḥ skandhe bandhuramapramāṇasurabhi snigdhaṃ ca romodgame | pīnaṃ paścimapārśvayoḥ pṛthutaraṃ pṛṣṭhe pradhānaṃ jave rājā vājinamāruhoha sakalairyuktaṃ praśastairguṇaiḥ ||' ratnaparīkṣānaipuṇaṃ yathā— 'jayati vijitānyatejāḥ surāsurādhīśasevitaḥ śrīmān | vimalabrahmasavirahitastrilokacintāmaṇirnemiḥ ||' dyūtaśāstranaipuṇaṃ yathā—'yatrāneke kvacidapi gṛhe tatra tiṣṭhatyathaiko yatrāpyekastadanu bahavastatra naiko'pi cānte | itthaṃ neyau rajanidivasau tolayandrāvivākṣau kālaḥ kālyā saha bahukalaḥ krīḍati prāṇiśāraiḥ ||' dhanurveda naipuṇaṃ yathā—'sa dakṣiṇāpāṅganidiṣṭamuṣṭiṃkāvyajñaśikṣayā pariśīlanamabhyāsaḥ
Linked texts (2)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Anyoktimuktāvali — Haṃsavijayagaṇi 1654, Sanskrit