Kavyapariksha (Shrivatsalanchana Bhattacarya) 4
Kāvyaparīkṣā (Śrīvatsalāñchana Bhaṭṭācārya) 4
- Language
- Sanskrit
4.51
ye rasasyāṅgino dharmāḥ śauryādaya ivātmanaḥ
utkarṣahetavaste syuracalasthitayo guṇāḥ
4.52
upakurvanti taṃ santaṃ ye'ṅgadvāreṇa jātucit
hārādivadalaṃkārāste'nuprāsopamādayaḥ
4.173
apasāraya ghanasāraṃ kuru hāraṃ dūra eva kiṃ kamalaiḥ
alamalamāli mṛṇālairiti vadati divāniśaṃ bālā
4.174
manorāgāstīvraṃ viṣamiva visarpatyavirataṃ
pramāthī nirdhūmaṃ jvalati vidhutaḥ pāvaka iva
hinasti pratyaṅgaṃ jvara iva garīyānita ito
na māṃ trātuṃ tātaḥ prabhavati na cāmbā'na bhavato
4.175
citte ciluṭṭadi ṇi khuṭṭadi 3 sā guṇesuṃ
sejyāsu loṭṭadi.visaṭṭadi dimmuhesuṃ
bollāmmi vaṭṭadi pañcaṭṭadi kavvabandhe
jhāṇe ṇa tuṭṭadi ciraṃ taruṇī taraṭṭī
4.176
mitre kvāpi gate saroruhavane baddhānane tāmyati
krandatsu bhramareṣu vīkṣya dayitāsannaṃ punaḥ sārasam
cakrāhvena viyoginā bisalatā nāsvāditā nojjhitā
vaktre 5 kevalamargaleva nihitā jīvasya nirgacchataḥ 6
4.53
mādhuryaujaḥprasādākhyāstrayaste na punardaśa
4.54
āhlādakatvaṃ mādhuryaṃ śṛṅgāre drutikāraṇam
karuṇe vipralambhe tacchānte cāti4śayānvitam
4.55
dīptyātmavistṛte5rheturojo vīrarasasthiti
bībhatsaraudrarasayostasyādhikyaṃ krameṇa tu
4.56
śuṣkendhanādiva 7tsvacchajalavatsahasaiva yat8
vyāpnotyanyatprasādo'sau sarvatra vihitasthitiḥ
4.57
guṇavṛttyā punasteṣāṃ vṛttiḥ śabdārthayormatā
4.177
astyuttarasyāṃ diśi devatātmā
himālayo nāma nagādhirājaḥ
4.178
asakalanayanāvalokitena
sphuṭaparihāsamanoharairvacobhiḥ
kamalamukhi murārirevamevaṃ
kathaya kiyanti dināni vañcanīyaḥ
4.176-2
anaṅgaraṅgapratimaṃ tadaṅgaṃ
bhaṅgībhiraṅgīkṛtamānatāṅgyāḥ
kurvanti yūnāṃ sahasā yathaitāḥ
svāntāni śāntāpāra cintanāni
4.184
panna iti vācyam, kāvyaśobhāyāḥ katārā dharmā guṇāstadatiśayahetavastvalaṃkārā iti
vibhāgopapatteḥ1| tathā arthaguṇā api svīkāryāḥ | tathāhi—krama2kauṭilyānu3-lbaṇopapattiyogarūpaghaṭanātmā4śleṣaḥ | asyārthaḥ—kramaḥ kriyāparaṃparā, vidagdhaceṣṭitaṃ
kauṭilyam, aspaṣṭatvamanulbaṇatvam, upapādakayuktirupapattiḥ, eṣāṃ yogaḥ, sa eva rūpaṃ
yasyā ghaṭanāyāḥ5, sa śleṣaḥ| yathā—
dṛṣṭaikāsanasaṃsthite priyatame paścādupaityādarādekasyā nayane pidhāya vihitakrīḍānubandhacchalaḥ
īṣadvakritakaṃdharaḥ sapulakaḥ premollasanmānasāmantarhāsalasatkapolaphalakāṃ dhūrto'parāṃ cumbati
4.185
evaṃ prasādo'rtha6nairmalyam7| yathā ‘kāñcīpadaṃ na tu kāñcīguṇasthānam’ iti
atra8 guṇapadasyādhikyāt | avaiṣamyarūpī samatā prakramābhedaḥ | yathā ‘udeti savitā’
[123] ityādau | mādhuryamuktervaicitryam, ekasyaivārthasya bhaṅgayantareṇa kathanam | tadeva
navīkṛtatvaṃ guṇaḥ | yathā—
yadi dahatyanalo'tra kimadbhutaṃ
yadi ca gauravamadriṣu kiṃ tataḥ
lavaṇamambu sadaiva mahodadheḥ
prakṛtireva satāmaviṣāditā
4.186
ityādau svābhāvikatvādvidaṃ nādbhutam | evaṃ kiṃ tata iti sadaivatvetyatayorapi9
atra svābhāvikatvasya10 dharmasya11 ekasya bhaṅgayantareṇa kathanānnavīkṛtatvam12
sukumāratā apāruṣyam , akāṇḍe śokādidāyitābhāvaḥ | yathā mṛte yaśaḥśeṣa13 iti
sā rasavattā vihitā na vakā vilasanti carati no kaṅkaḥ
sarasīva kīrtiśeṣaṃ gatavati bhuvi14 vikramāditye
4.186-2
tathā vastusvabhāvasphuṭatvamarthavyaktiḥ| vastunaḥ svabhāvasya sphuṭatvaṃ varṇanayā vyaktīkaraṇaṃ
yatra| rasābhivyaktikṛtacārutvāya prādhānyena paraṃ bhavati sa guṇaḥ| yathodāhṛte
‘pārāvataḥ1 paribhramya2 [184] ityādau| svabhāvoktistvalaṃkārakṛtacārutvāya
prādhānyena3 paraṃ bhavatīti tato'sya bhedaḥ| udāratvaṃ vāci vaidagdhyam| yathā—
kāmaṃ4 kaṃdarpacāṇḍālo mayi vāmākṣi nirdayaḥ
tvayi nirmatsaro diṣṭyā ||186a
ityatra
padārthe vākyaracanaṃ5 vākyārthe tu6 padābhidhā
prauḍhirvyāsasamāsau ca ojaḥ
krameṇodāharaṇāni7—candra ityekapadārthe atrinayanasamutthitaṃ8 jyotiriti
dvitīyaṃ yathā ‘kāntārthinī tu yā yāti saṃketaṃ sābhisārikā’ iti bahupadārtheṣvabhisārikāpadābhidhānam9| tathā ekavākyārthasya10nekavākyena pratipādanaṃ vyāsaḥ| anekavākyārtha11syaikavākyena pratipādanaṃ samāsaḥ| krameṇodāharaṇam—‘prāptāḥ śriyaḥ
sakalakāmadughāstataḥ kim’ [183] ityādau12| atra tattvajñānādeta13tsarvamakiṃcitkaramityekavākyārtho'nekavākyena prapañcitaḥ dvitīyo yathā—
patiśvaśuratā jyeṣṭhe patidevaratānuje
itareṣu ca pāñcālyāstritayaṃ tritayaṃ triṣu
4.186-3
atra ekavākye bahuvākyārthanibandhanā14tsamāsaḥ15| atha kāntirdīptarasatvarūpā16 yatra rasoddīpanahetukaṃ cārutvaṃ nālaṃkārādisaṃbhinnam| yathā ‘yaḥ kaumāraharaḥ’
ityādau| 17tathārthadṛṣṭirūpaḥ samādhiḥ| arthaśca18 dvividhaḥ| ayoniranyacchāyāyoniśca
krameṇodāharaṇam19—
sadyomuṇḍitamattahūṇacibukapraspardhi nāraṅgakam ||186=
ityatra| evaṃ20 nāraṅgakavarṇanamanyena na kṛtamityayoniḥ
dvitīyo yathā—
nijanayanapratibimbairambuni bahuśaḥ pratāritā kāpi
nīlotpale'pi vimṛśati karamarpayituṃ kusumalāvī
4.58
atha rasadharmāṇāṃ mādhuryaujaḥprasādānāṃ guṇānāṃ ke vyañjakā ityāha—
mūrdhni vargāntyagāḥ sparśā aṭavargā raṇau laghū
avṛttirmadhyavṛttirvā mādhuryai ghaṭanā tathā
4.56-2
yoga ādyatṛtīyābhyāmantyayo reṇa tulyayoḥ
ṭādiḥ śaṣau vṛttidairghyaṃ gumpha uddhata ojasi
4.60
śrutimātreṇa śabdānāṃ yenārthapratyayo bhavet
sādhāraṇaḥ samagrāṇāṃ sa prasādo guṇaḥ smṛtaḥ²
4.61
vaktṛvācyaprabandhānāmaucityena kvacitkvacit⁴
racanāvṛttivarṇānāmanyathātvamapīṣyate
4.62
yaduktamanyathā vākyamanyathānyena yojyate
śleṣeṇa kākvā vā jñeyā sā vakroktistathā dvidhā
4.63
chekavṛttigato dvidhā
so'nekasya sakṛtpūrvaḥ
ekasyāpyasakṛtparaḥ
4.165
śabdastu5 lāṭānuprāso bhede6 tātparyamātrataḥ
padānāṃ saḥ
padasyāpi
vṛttāvanyatra tatra vā
nāmnaḥ sa vṛttyavṛttyośca
sitakarakararuciravibhā vibhākarākāra dharaṇidhara kīrtiḥ
paurupakamalā kamalā sāpi tavaivāsti nānyasya
4.64
tadevaṃ pañcadhā mataḥ
4.65
arthe satyarthabhinnānāṃ varṇānāṃ sā punaḥ śrutiḥ
yamakaṃ
pādatadbhāgavṛtti•tadyātyanekatām
4.166
acala eṣa vibhāti4 nirantaraṃ
mṛdulatāmahatīrasabhāvanam
vahati cātra vane yuvatīgaṇo
mṛdulatāmahatīrasabhāvanam
4.167
yadānato'yadānato nayātyayaṃ na yātyayam
śivehitāṃ śive ! hitāṃ smarāmitāṃ 'smarāmi tām
4.168
5rāmo'haṃ janayatyeva rāmo'hamiti dhīrna cet
sarāmo'hamiti jñātuṃ,sa rāmaḥ sajjanāntikam
4.169
tāratāratarai retairuttarottarato rutaiḥ
ratātārtā tittirī rauti tīre tīre tarau tarau
4.208
vācyabhedena bhinnā yadyugapadbhāpaṇaspṛśaḥ
śliṣyanti śabdāḥ śleṣo'sau
arthabhedena śabdabheda iti darśane kāvyamārge svaro na¹ gaṇyate iti ca naye
vācyabhedena bhinnā api yadyugapaduccāraṇe na śliṣyanti bhinnaṃ² svarūpamapahvayate sa
śleṣaḥ | yathā—
ayaṃ sabhaṅgaśleṣaḥ || abhaṅgaśleṣo yathā—
atrābhidhāniyantraṇābhāvād dvāvapyarthau vācyau | ayaṃ śabdaśleṣaḥ | atra hi
śabdāḥ parivṛttiṃ⁵ na sahante | yatra tu śabdāḥ parivṛttiṃ sahante so'rthaśleṣaḥ | yathā—
atra ‘alpenodrekamāyāta’ iti pāṭhe'pi bhavati śleṣo'yamiti⁶ | evam—
ityādau śleṣapratibhotpattiheturupamā natūpamāpratibhotpattiḥ śleṣaḥ | yataḥ ślepasyavaḥsāmyanirvāhakatā natu sāmyasyaiva śleṣanirvāhakatā | śleṣavandhataḥ⁸ prāk sāmyasyānupasthiteḥ | atra sakalakaladhamaśabda⁹ eva sādhāraṇo dharmaḥ | athavā | sakalakalatvayorekaśabdavodhyatvena sājātyamityapi¹⁰ vodhyam | evam—
ityādau śleṣapratibhotpattiheturvirodho na tu virodhapratibhotpattihetuḥ śleṣaḥ | ślepe
hi¹¹arthadvayasyānvayavodhaviṣayatvam | iha tu ekasyava, anyasya tu¹² upasthitamātram
yathātanuvapurajaghanyo'sau karikuñjararudhiraraktakharanakharaḥ
tejodhāma mahaḥpṛthumanasāmindro harirjiṣṇuḥ
4.66
athārthālaṃkārānāhasādharmyamupamā bhede
pūrṇā luptā ca
sāgrimā
śrautyārthī ca bhavedvākye samāse taddhite tathā
4.67
tathā—‘sadṛśamuktāmaṇiḥ’, ‘nānyaḥ kaviriva svalpaśloko deva mahānbhavān’ ‘anurāgavatī saṃdhyā divasastatpuraḥsaraḥ | aho daivagatiścitrā tathāpi na samāgamaḥ’ || ityādau
paraṃ 1paritarūpaka2 vyatirekasamāsoktiṣu śleṣasya nirvāhakatvaṃ3 na tu śleṣe viśrāntiriti
atha citraṃ prakīrtyate
akṣarādibhiraṣṭadhā
taccitraṃ yatra varṇānāṃ padmādyākṛtihetutā
4.208-2
punaruktavadābhāso vibhinnākāraśabdagā
ekārthateva śabdasya
tathā śabdārthayorayam ||68||yathā—
tanuvapurajaghanyo'sau karikuñjararudhiraraktakharanakharaḥ
tejodhāma mahaḥpṛthumanasāmindro harijivuḥ
4.66-2
athārthālaṃkārānāha—
sādharmyamupamā bhede
pūrṇā luptā ca
sāgrimā
śrautyārthī ca bhavedvākye samāse taddhite tathā
4.210
utthāya hṛdi līyante daridrāṇāṃ¹ manorathāḥ
bālavaidhavyadagdhānāṃ kulastrīṇāṃ kucā yathā²
4.211
cakitahariṇalolalocanāyāḥ
krudhi nitarāmaruṇābhirāmaśobham
sarasijamidamānanaṃ ca tasyāḥ
samamiti cetasi saṃmadaṃ vidhatte
4.212
vāgarthāviva saṃpṛktau vāgarthapratipattaye
jagataḥ pitarau vande pārvatīparameśvarau
4.213
ādyantamadhyarahitaṃ daśāhīnaṃ purātanam
advitīyamahaṃ vande madbrahmasadṛśaṃ harim
4.214
gāmbhīryagarimā tasya satyaṃ gaṅgābhujaṃgavat
durālokaḥ sa samare nidāghāmbararatnavat
4.215
atha luptā || tatra sādhāraṇadharmalope bhavatyupamā | na śrautī taddhite punaḥ
yathā— 'vākyaṃ³ tasyāmṛtaṃ yathā' | evamanyatra⁴ | upamānasya⁵ lope'pi
bhavatyupamā | yathā—
na⁶ kāvyasadṛśaṃ kiṃcidanyadastīha toṣakṛt
4.216
tathā vāderlope samāse kyaci kyaṅi ṇamuli ca bhavatyupamā | krameṇa yathā—
tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā⁷
netrānandena candreṇa māhendrī digalaṃkṛtā
4.217
pauraṃ sutīyati janaṃ ⁸samarāntare'sā⁹vantaḥpurīyati vicitracaritracuñcuḥ¹⁰
nārīyate samarasīmni kṛpāṇapāṇerālokya tasya lalitāni sapatnasenā
4.218
mṛdhe nidāghagharmāṃśudarśaṃ paśyanti taṃ pare
sa punaḥ pārthasaṃcāraṃ saṃcaratyavanīpatiḥ
4.216-2
savitā vidhavati vidhurapi savitarati tathā¹ dinanti yāminyaḥ
yāminayanti dināni ca sukhaduḥkhavaśīkṛte manasi
4.220
ḍhuṃḍhillanto marīhasi kaeṭrakaliāīm̐ keaivaṇāīṃ
mālaikusumasarīcchaṃ bhamara bhamanto ṇa pāvihisi
4.221
kṛpāṇodagradordaṇḍaḥ sa sahasrāyudhīyati
4.222
anayeneva rājyaśrīrdainyeneva manasvitā
mlau sātha viṣādena padminīva himāmbhasā
4.223
matiriva mūrtimadhurā mūrtiriva sabhā prabhāvayutā⁵
tasya sabheva jayaśrīḥ śakyā jetuṃ nṛpasya na pareṣām
4.224
upamānopameyatve ekasyaikavākyage
ananvayaḥ
gaganaṃ gaganākāraṃ sāgaraḥ sāgaropamaḥ
rāmarāvaṇayoryuddhaṃ rāmarāvaṇayoriva
4.70
viparyāsa upameyopamā tayoḥ
4.71
saṃbhāvanamathotprekṣā prakṛtasya samena yat
sasaṃdehastu3 bhedoktau tadanuktau ca saṃśayaḥ
4.72
tadanuktau yathā—
tadrūpakamabhedo'yamupamānopameyayoḥ
upamaiva tirobhūtabhedā rūpakamiṣyate
4.73
iti
niyatārepaṇopāyaḥ syādāropaḥ pasya yaḥ
tatparaṃparitaṃ śliṣṭe vācake bhedabhāji vā
4.234
ālānaṃ jayakariṇaḥ pratāpatapanasya pūrvādriḥ
seturvipattijaladherdharaṇibhujaste bhujo jayati
4.235
prakṛtaṃ yanniṣidhyānyatsādhyate sā tvapahnutiḥ
sphuṭanotlotpalapaṭalaṃ sudhāmayūkhe sudhāsarasi
manyāmahe nitambini naiṣa kalaṅkaḥ parisphurati
4.236
^4tadojasastadyaśasaḥ sthitāvimau
vṛtheti citte kurute yadā tadā^5
tanoti bhānoḥ pariveṣakaitavā^6ttadā vidhiḥ kuṇḍalanāṃ vidhorapi^7
4.74
dyotayitvā kamapyarthaṃ gopanīyaṃ kathaṃcana
yadi śleṣeṇānyathā vānyathayetsāpyapahnutiḥ
4.75
śleṣaḥ sa vākya ekasminyatrānekārthatā bhavet
4.237
udayamayate diṅmālinyaṃ nirākurutetarāṃ
nayati nidhanaṃ nidrāmudrāṃ pravartayati kriyāḥ
racayatitarāṃ svairācārapravartanakartanaṃ
bata bata lasattejaḥpuñjo vibhāti vibhākaraḥ
4.238
paroktirbhedakaiḥ śliṣṭaiḥ samāsoktiḥ
lahiūṇa tujjha 6 bāhupphaṃsaṃ jīe sa ko vi ulhāso
jaalacchī tuha viraheṇa hujjalā duvvalā esā
4.236-2
nidarśanā 7
abhaṃvadvastusaṃbandha upamāparikalpakaḥ
kva 10 sūryaprabhavo vaṃśaḥ kva cālpaviṣayā matiḥ
titīrṣurdustaraṃ mohāduḍupenāsmi sāgaram
4.240
dvitīyā 1 yathā—
asyā mukhasya līlāṃ vahati śaraccharvarīnāthaḥ
4.241
dorbhyāṃ titīrṣati taraṅgavatībhujaṃgamādātumicchati kare hariṇāṅkabimvam
meruṃ lilaṃghayipati dhruvameṣa deva
yaste 2 guṇāngaditumudyamamādadhāti
4.76
svasvahetvanvayasyoktiḥ kriyayaiva hi 3 sāparo
4.242
unnataṃ padamupaiti yo laghurhelayaiva sa patediti bruvan 4
śailaśekharagato dṛpatkaṇaścārumārutadhutaḥ patatyadhaḥ
4.77
aprastutapraśaṃsā yā sā saiva prastutāśrayā
4.243
ativitatatamo'ndhakūpagarbhādidamuddadhāri kareṇa yena viśvam !
caramagirigabhīragahvarāntaḥ
patati sa eṣa 1 na kaiścidīkṣyate'pi
4.244
avidagdhavaṇigvithīdhūlidhūsarito maṇiḥ
kenāpi puṇyajantupā viduṣā paricepyate
4.78
nigīryādhyavasānaṃ tu prakṛtasya pareṇa yat
prastutasya tadanyatvaṃ yadyarthoktau 2 ca kalpanam
4.245
kāryakāraṇayoryaśca paurvāparyaviparyayaḥ
vijñeyātiśayoktiḥ sā
latāmūle līno hariṇaparihīno himakaraḥ
sravanmuktākārā galati jaladhārā kuvalayāt
dhunīte dhandhūkaṃ tilakusumajanmāpi pavano
gṛhadvāre puṇyaṃ pariṇamati kasyāpi kṛtinaḥ
4.246
anyadeva hi lāvaṇyamanyaivāsyāstanudyutiḥ
tanmanye racanā naiṣā sāmānyasya prajāpateḥ
4.247
ubhau1 yadi vyomni pṛthakpravāhāvākāśagaṅgāpayasaḥ patetām
tadopamīyeta tamālanīlamāmuktamuktālatamasya vakṣaḥ
4.248
hṛdayamadhiṣṭhitamādau mālatyāḥ kusumacāpabāṇena
caramaṃ ramaṇīvallabha locanaviṣayaṃ tvayā bhajatā
4.246-2
samameva 2 samākrāntaṃ dvayaṃ dviradagāminā
tena siṃhāsanaṃ pitryamakhilaṃ cārimaṇḍalam
4.79
prativastūpamā tu sā
sāmānyasya dvirekasya yatra vākyadvaye sthitiḥ
4.250
devībhāvaṃ gamitā parivārapadaṃ kathaṃ bhajatyeṣā
na khalu paribhogayogyaṃ daiktarūpāṅkitaṃ ratnam
4.80
dṛṣṭāntaḥ punareteṣāṃ sarveṣāṃ pratibimbanam
4.251
tvayi dṛṣṭa eva tasyā nirvāti mano manobhavajvalitam
āloke hi himāṃśorvikasati kumudaṃ kumudvatyāḥ
4.252
sakṛdvṛttistu dharmasya prakṛtāprakṛtātmanām
saiva kriyāsu bahvīṣu kārakasyeti dīpakam
kiviṇāṇa3 dhaṇaṃ ṇāgāṇa phaṇamaṇī kesarāṇi sīhāṇaṃ
kulabāliāṇa thaṇaā katto chippanti amuāṇaṃ
4.81
mālādīpakamādyaṃ cedyathottaraguṇāvaham
4.253
"saṃgrāmāṅgaṇamāgatena5 bhavatā cāpe samāropite
saṃprāpte paripanthiyodhanivahe sāṃgukhyamāsāditam
kodaṇḍena śarāḥ śarairariśirastenāpi bhūmaṇḍalaṃ
tena tvaṃ bhavatā ca kīrtiratulā kīrtyā ca lokatrayam6
4.254
niyatānāṃ sakṛddharmaḥ sā punastulyayogitā
pāṇḍu kṣāmaṃ vadanaṃ hṛdayaṃ sarasaṃ tavālasaṃ ca vapuḥ
āvedayati nitāntaṃ kṣetriyarogaṃ sakhi hṛdantaḥ
4.82
upamānādyadanyasya vyatirekaḥ sa eva saḥ
4.255
iyaṃ sunayanā dāsīkṛtatāmarasaśriyā
ānanenākalaṅkena jayatīnduṃ kalaṅkinam
4.256
haravanna viṣamadṛṣṭirharivanno vidhutavitatavṛpaḥ
ravivanna cātiduḥsahakaratāpitabhūḥ kadācidasi
4.257
ākṣepa upamānasya pratīpamupameyatā
tasyaiva yadi vā kalpyā tiraskāraviḍambanam'
lāvaṇyaukasi rājani rājatyasminkimindubimbena
4.258
śṛṇu sakhi vata vacanīyaṃ tatra vadanenopamīyate candraḥ
4.256-2
hanūmadādyairyaśasā mayā punardviṣāṃ hasairdaityapathaḥ sitīkṛtaḥ
4.83
mayāptaṃ rāmatvaṃ kuśalavasutā na tvadhigatā
niṣedho vaktumiṣṭasya yo viśeṣābhidhitsayā
vakṣyamāṇoktaviṣayaḥ sa ākṣepo dvidhā mataḥ
4.260
e ehi kiṃ pi kīe vi kaeṇa ṇikkiva bhaṇāmi alamahavā
aṇiāriakajjārambhaāriṇī marau ṇa bhaṇissaṃ
4.261
jyotsnā candanamālā hālāhalatāṃ pariprāptāḥ
saṃprati sudṛśo hantānena kimuktena na brūmaḥ
4.262
kriyāyāḥ pratiṣedhe'pi phalavyaktirvibhāvanā
kusumitalatābhirahatāpyadhatta rujamalinukulairadaṣṭāpi
parivartate sma nalinīlaharībhiralolitā 'pyaghūrṇata sā
4.84
viśeṣoktirakhaṇḍeṣu kāraṇeṣu phalāvacaḥ
4.263
niśātyaya4vyañjini paṅkajānāmāmodamedasvini gandhavāhe
na muñcataḥ phaṃtavaṣaddhanidrāmanyonyakaṇṭhagrahaṇaṃ yuvānau
4.85
yathāsaṃkhyaṃ krameṇaiva 1 kramiyāṇāṃ samanvayaḥ
4.86
sāmānyaṃ 4 vā viśeṣo vā yadanyena 5 samarthyate
jñeyaḥ so'rthāntaranyāsaḥ sādhamryeṇetareṇa vā
4.87
virodhaḥ so'virodhe'pi viruddhatvena yadvacaḥ
asya bahavo viṣayāḥ svayaṃ lakṣyato'nusartavyāḥ | kāryakāraṇabhūtayordharmayorbhinnadeśatayā bhāsanarūpo'saṃgatyākhyo'laṃkāro virodha evāntarbhūtaḥ¹ | yathā²—
tathā satyapi⁷ kāryasya⁸ kāraṇarūpānukāre yattayorguṇau kriye vā⁹ mitho viruddhāṃ vrajataḥ sa viṣamālaṃkāro'pya¹⁰traivāntarbhūtaḥ | yathā—
tathāityanena lakṣitasya vyāghātasya virodha evāntarbhāvaḥ | yathāsvabhāvoktistu ḍimbhādeḥ svakriyārūpavarṇanam
4.88
vyājastutirmukhe nindā stutirvāṃ rūḍhiranyathā
sā¹² sahoktiḥ sahārthasya balādekaṃ dvivācakam
4.86-2
vinoktiḥ sā vinānyena yatrānyaḥ sanna netaraḥ
parivṛttirvinimayo yo'rthānāṃ syātsamāsamaiḥ
4.60-2
pratyakṣā iva yadbhāvāḥ kriyante bhūtabhāvinaḥ
tadbhāvikaṃ
kāvyaliṅgaṃ hetorvākyapadārthatā
4.278
anirbhinnagabhīratvādantargūḍhaghanavyathaḥ
puṭapākapratīkāśo rāmasya karuṇo rasaḥ
4.276
taṃ1 santaḥ śrotumarhanti2 sadasadvyaktihetavaḥ
hemnaḥ saṃlakṣyate hyagnau viśuddhiḥ śyāmikāpi vā
4.61-2
paryāyoktaṃ vinā vācyavācakatvena yadvacaḥ
udāttaṃ vastunaḥ saṃpad
mahatāṃ copalakṣaṇam
4.62-2
tatsiddhihetāvekasminyatrānyattatparaṃ1 bhavet
samuccayo'sau
sa tvanyo yugapadyā guṇakriyāḥ
4.286
ekaṃ krameṇānekasminparyāyaḥ
anyastato'nyathā
madhurimaruciraṃ vacaḥ khalānāmamṛtamaho prathamaṃ pṛthu vyanakti
atha kathayati mohahetumantargatamiva hālahalaṃ viṣaṃ tadeva
4.63-2
anumānaṃ yaduktaṃ 'yattatsādhyasādhanayorvacaḥ
4.287
yatraitā laharīcalācaladṛśo vyāpārayanti dhruvaṃ
yattatraiva patanti saṃtatamamī marmaspṛśo mārgaṇāḥ
taccakrīkṛtacāpasaṃhitaśarapreṅkhatkaraḥ krodhano
dhāvatyagrata eva śāsanadharaḥ satyaṃ tadāsāṃ smaraḥ
4.288
viśeṣaṇairyatsākūtairuktiḥ parikarastu saḥ
maujaso3 mānadhanā4 dhanārcitā
dhanurbhṛtaḥ saṃyati labdhakīrtayaḥ
nasaṃhatāstasya nabhedavṛttayaḥ
priyāṇi vāñchantyasubhiḥ samīhitum
4.64-2
vyājamuktiśchadmanodbhinnavasturūpanigūhanam
4.286-2
śailendrapratipādyamagnagirijāhasto pagūḍhollasadromāñcādivisaṃṣṭhulākhilavidhivyāsaṅgabhaṅgākulaḥ
hā śaityaṃ tuhinācalasya karayorityūcivānssmitaṃ
śailāntaḥpuramātṛmaṇḍalagaṇairdṛṣṭo'vatādvaḥ śivaḥ
4.65-2
kiṃcitpṛṣṭamapṛṣṭaṃ ca kathitaṃ yatprakalpyate
tādṛganyavyapohāya parisaṃkhyā tu sā smṛtā
4.260-2
kiṃ dhyeyaṃ viṣṇupadaṃ kiṃ vaktavyaṃ2 harernāma
kiṃ kāryamāryacaritairabhilaṣitaṃ pūjanaṃ viṣṇoḥ
4.261-2
kauṭilyaṃ kacanicaye karacaraṇādharadaleṣu rāgaste
kāṭhinyaṃ kucayugale taralatvaṃ nayanorvasati
4.262-2
yathottaraṃ cetpūrvasya pūrvasyārthasya hetutā
tadā kāraṇamālā syāt
jitendriyatvaṃ vinayasya kāraṇaṃ
guṇaprakarṣo vinayādavāpyate
guṇaprakarṣeṇa jano'nurajyate
janānurāga3prabhavā hi saṃpadaḥ
4.66-3
uktirhetumatāṃ hetuḥ prācīnairanumoditaḥ
4.263-2
aviralakamalavikāsaḥ sakalālimadaśca kokilānandaḥ
ramyo'yameti sundari lokotkaṇṭhābharaḥ kālaḥ
4.264
yā vastuno gurṇairyuktairmitho bhūṣaṇabhūṣyatā
anyonyamiti tajjñeyam
kaṇṭhasya1 tasyāḥ stanabandhurasya
muktākalāpasya ca nistalasya2
anyonyaśobhā3jananādvabhūva
sādhāraṇo bhūṣaṇabhūṣyabhāvaḥ
4.67-2
uttaraśrutimātrataḥ
4.68
praśnasyonnayanaṃ yatra kriyate tatra vā sati4
asakṛdyadasaṃbhāvyamuttaraṃ syāttaduttaram
4.265
gamyatāmanyataḥ pāntha taveha vasatiḥ kutaḥ
doṣāya syādalaṃ yena vasatiḥ proṣitālaye
4.266
kā visamā devvagaī kiṃ dullambhaṃ8 jaṇo guṇaggāhī
kiṃ sokkhaṃ sukalattaṃ kiṃ duggejjaṃ khalo loo
4.66-4
kuto'pi lakṣitaḥ sūkṣmo'pyartho'nyasmai prakāśyate
karmaṇā1 kenacidyatra tatsūkṣmaṃ paricakṣate
4.267
vaktrasyandisvedabinduprabandhai¹dṛṣṭvā bhinnaṃ kuṅkumaṃ kvāpi kaṇṭhe
puṃstvaṃ tanvyā vyañjayantīva sakhyāḥ
smitvā pāṇau khaḍgalekhāṃ lilekha
4.268
uttarottaramutkarṣo bhavetsāraḥ parāvadhiḥ
bhojanabhūṣaṇamabalākarakamalāvartitaṃ dugdham⁶
kadalaṃ tadalaṃkārastadalaṃkāraśca śarkarāsāraḥ
4.100
samādhiḥ sukaraṃ kāryaṃ kāraṇāntarayogataḥ
4.269
mānamasyā nirākartuṃ pādayorme patiṣyataḥ
upakārāya diṣṭyedamūdīrṇaṃ ghanagarjitam
4.101
samaṃ samatayā yogo yadi saṃbhāvitaḥ kvacit
4.300
niśā⁸ śaśāṅkaṃ śivayā girīśaṃ
śriyā hariṃ yojayataḥ pratītaḥ
vidherapi svārasikaḥ prayāsaḥ
parasparaṃ yogyasamāgamāya
4.301
sumahadvicitrametatsamucitaracane vidhiścaturaḥ
āsvādyaṃ nimbaphalaṃ tasya yadāsvādakaḥ kākaḥ
4.102
kvacidyadativaidharmyānna śleṣo ghaṭanāmiyāt
kartuḥ kriyāphalaṃ naivānarthaḥ sa viṣamo dvidhā
4.302
śirīṣādapi mṛdvaṅgī keya <sup 1</sup māyatalocanā
ayaṃ kva ca kukūlāgnikarkaśo madanānanaḥ
4.303
siṃhikāsutasaṃtrastaḥ śaśaḥ śītāṃśumāśritaḥ
jagrase sāśrayaṃ tatra tamanyaḥ siṃhikāsutaḥ
4.103
mahato<sup 2</sup ryanmahīyāṃsāvāśritāśrayayoḥ kramāt
āśrayāśrayiṇau syātāṃ tanū apyadhikaṃ tu tat
4.304
aho viśālaṃ bhūpāla bhuvanatritayodaram
māti mātumaśakto'pi yaśorāśiryadatra te
4.305
yugāntakāla<sup 5</sup pratisaṃhṛtātmano
jaganti yasyāṃ <sup 6</sup savikārāmāsata
tanau mamustatra na kaiṭabhadvipastapodhanābhyāgamasaṃbhavā mudaḥ
4.104
<sup 7</sup pratikartumaśaktena pratipakṣaṃ tiraskriyā
yā tadīyasya tatstutyai pratyanīkaṃ taducyate
4.306
tvaṃ vinirjitamanobhavarūpaḥ
sā ca sundara bhavatyanuraktā
pañcabhiryugapadeva śaraistāṃ
tāḍayatyanuśayādiva kāmaḥ
4.105
vidhīyate yadbalavatsajātīyopalambhanaiḥ
tiraskaraṇamanyasya tanmīlitamiti smṛtam
4.307
mallikāmālabhāriṇyaḥ sarvāṅgīṇārdracandanāḥ
kṣaumavatyo na lakṣyante jyotsnāyā mabhisārikāḥ
4.106
sthāpyate'podyate vāpi yathāpūrvaṃ paraṃ param
viśeṣaṇatayā vastu yatra saikāvalī dvidhā
4.308
purāṇi yasyāṃ savarāṅganāni
varāṅganā rūpa puraskṛtāṅgyaḥ
rūpaṃ samunmīlitasadvilāsamastraṃ vilāsāḥ kusumāyudhasya
4.306-2
na tajjalaṃ yanna sucārupaṅkajaṃ
na paṅkajaṃ tadyadalīna ṣaṭpadam
na ṣaṭpado'sau na juguñja yaḥ kalaṃ
na guñjitaṃ tanna jahāra yanmanaḥ
4.107
yathānubhavamarthasya dṛṣṭe tatsadṛśe smṛtiḥ
smaraṇaṃ
bhrāntimānanyasaṃvicittulyadarśane
4.108
vinā prasiddhamādhāramādheyasya vyavasthitiḥ
ekātmā yugapadvṛttirekasyānekagocarā
4.109
anyatprakurvataḥ kāryamaśakyasyānyavastunaḥ
tathaiva karaṇaṃ ceti viśeṣastrividhaḥ smṛtaḥ
4.313
divamapyupayātānāṃ ¹mākalpamanalpaguṇagaṇaṃ| yeṣām
ramayānti jaganti giraḥ kathamiva kavayo na te vandyāḥ
4.314
sā vasai tujjha hiae sa ccia acchīsu sā a vaaṇesu
amhārisāṇa sundara oāso² ṇatthi pāvāṇaṃ
4.315
sphuradadbhutarūpamutpratāpajvalanaṃ tvāṃ sṛjatānavadyavidyam
vidhinā sasṛje nayo manobhūrbhuvi satyaṃ savitā bṛhaspatiśca³
4.316
samutsṛjya⁴ guṇaṃ yogādatyujjvalaguṇasya yat
vastu tadguṇatāmeti bhaṇyate sa tu tadguṇaḥ
vibhinnavarṇā⁵ garuḍāgrajena
sūryasya rathyāḥ paritaḥ sphurantyā
ratnaiḥ punaryetra rucaṃ⁶ rucā svāmāninyire vaṃśakarīranīlaiḥ
4.110
tadrūpānanuhāraścedasya tatsyādatadguṇaḥ
4.317
gāṅgamambu sitamambu yāmunaṃ
kajjalābhamubhayatra majjataḥ
rājahaṃsa tava saiva śubhratā
cīyate na ca na cāpacīyate
4.111
saiṣā saṃsṛṣṭireteṣāṃ bhedanaikatra yā sthitiḥ
4.112
[166] ityādi || arthālaṃkārasaṃsṛṣṭiryathāaviśrāntijuṣāmātmanyaṅgāṅgitvaṃ tu saṃkaraḥ
ekasya ca grahe nyāyadoṣābhāvādaniścayaḥ
4.322
sphuṭamekatra viṣaye śabdārthālaṃkṛtidvayam
vyavasthitaṃ ca
spaṣṭollasatkiraṇakesarasūryabimbavistīrṇakarṇikamatho divasāravindam3
śliṣṭāṣṭadigdalakalāpamukhāvatārabaddhāndhakāramadhupāvali saṃcukoca
4.113
tenāsau trirūpaḥ4 parikīrtitaḥ
4.323
athaiṣāmalaṃkārāṇāṃ doṣāḥ || anuprāsasya prasiddhayabhāvo vaiphalyaṃ vṛttivirodha iti
-trayo doṣāḥ | yathā—
arcanena tava divyavarcasā
syandanena padamaindramṛcchati2
vandanena tava śailanandane
nandane ca jana eṣa nandati
4.324
atra arcanādinā 4aindrapadalābhādiphalamanuprāsānurodhenaiva pratipāditam , na tu
purāṇādiṣu tathā prasiddhiriti prasiddhivirodhaḥ || tathā5urdhvasāvatra7 tarvālī marvante cārvavasthitiḥ
nātrarju śakyate gantuṃ śiro namaya tanmanāk
4.325
atra anuprāsena vivicyamānaṃ na kiṃcidapi cārutvaṃ pratīpate ityanuprāsasya
-vaiphalyam 10 || tathā 11 -
12akuṇṭhotkaṇṭhayā pūrṇāmārakaṇṭhaṃ kalakaṇṭhi mām
13kambukaṇṭhyāḥ kṣaṇaṃ kaṇṭhe kuru kaṇṭhārtimuddhara
4.326
-ityādau śṛṅgāre gauḍī vṛttirviruddheti vṛttivirodhaḥ
evaṃ yamakasya pādatrayagatatvena yamanaṃ doṣaḥ | yathā14sadānavaripuṃ śaṃbhuṃ sadālāpairviviktadhīḥ
sadā dhyāyankṛtārthaḥ syānmadāhaṃkāravarjitaḥ
4.327
upamāyā15 upamānasya jātiparimāṇa 16gataṃ nyūnatvamadhikatvaṃ ca doṣaḥ
tathā sādhāraṇadharmāśritamadhikatvaṃ nyūnatvaṃ 17 ca doṣaḥ | krameṇodāharaṇam—
caṇḍālairiva 18 yuṣmābhiḥ sāhasaṃ paramaṃ kṛtam
4.328
vahnisphuliṅga iva bhānurayaṃ cakāsti
4.326-2
ayaṃ padmāsanāsīnaścakravāko virājate
yugādau bhagavānbrahmā vinirmitsuriva prajāḥ
4.330
atrātyantotkṛṣṭasyopamānīkaraṇamapakṛṣṭasyopameyasyopahāsa eva paryavasyati iti 1
doṣatābhidhānamadhikasyeti bhāvanīyam
pātāla 2 iva nābhiste stanau kṣitidharopamau
veṇīdaṇḍaḥ punarayaṃ kālindīpātrasaṃnibhaḥ
4.331
atra caṇḍālādibhirupamānaiḥ prastutò'rtho'tyantaṃ kadarthita iti duṣṭatvam !
sa munirlāñchito maurvyā kṛṣṇājinapaṭaṃ vahan
vireje nīlajīmūtabhāgāśliṣṭa ivāṃśumān
4.332
atra upamānasya mauñjīsthānīyastaḍillakṣaṇo dharmaḥ kenāpi padena na pratipādita
iti nyūnatvam
sa pītavāsāḥ pragṛhītaśārṅgoṃ
manojñabhīmaṃ vapurāpa kṛṣṇaḥ
śatahradendrāyudhavānniśāyāṃ
saṃsṛjyamānaḥ śaśineva meghaḥ
4.333
atra upameyasya śaṃkhāderanirdeśācchaśino 3 grahaṇamatiricyata iti || tathā upamāyāmupamānopameyayorliṅgavacanabhedo doṣaḥ, sādhāraṇadharmasyaikamātragatatvena pratīteḥ4
cintāratnamiva cyuto'si karato5 dhiṅmandabhāgyasya me
4.334
yathā vā—
saktavo bhakṣitā rājañchuddhāḥ kulavadhūriva
4.335
yatra nānātve'pi liṅgavacanayoḥ sādhāraṇadharmo naikamātragāmī bhavati tatra
nāyaṃ doṣaḥ6
guṇairanarghyaiḥ prathito ratneriva mahārṇavaḥ
4.336
tathā—
sadṛṣo'sadṛśo'nyābhiḥ strībhirmadhuratābhṛtaḥ
dadhate sma parāṃ śobhāṃ tadīyā vibhramā iva
4.337
tathā upamāyāṃ kālapuruṣavidhyādibhedā api doṣāḥ, uddeśyapratīteraskhalitarūpa-tayā viśrānterabhāvāt | yathāatithiṃ nāma kākutsthātputramāpa kumudvatī
paścimādyāminīyāmātprasādamiva cetanā
4.338
atra cetanā prasādamāpnoti na punarāpeti kālabhedaḥ || tathāvibhrājase makaraketanamarcayantī
bālapravālaviṭapaprabhavā lateva
4.336-2
atra latā vibhrājate na tu vibhrājase iti puruṣabhedaḥ || tathāgaṅgeva pravahatu te sadaiva kīrtiḥ
4.340
ityādau gaṅgā pravahati na tu pravahatu ityapravṛttapravṛttātmano vidherbhedaḥ || evamupamāyāmasādṛśyamasaṃbhavaśca doṣaḥ | sphuṭamudāharaṇadvayam
utprekṣāyāmapi saṃbhāvanaṃ dhruvādaya eva śabdā vaktuṃ prabhavanti na tu yathāśabdo'pi | tatra tadupādānaṃ doṣaḥ, yathāudyayau dīrghikāgarbhānmukulaṃ mecakotpalam
nārīlocanacāturyaśaṅkāsaṃkucitaṃ yathā
4.341
evaṃ sādhāraṇaviśeṣaṇabalādeva samāsoktiranuktamapyupamānaviśeṣaṃ prakāśayatīti
tasyātra punarupādāne doṣaḥ | yathāspṛśati tigmarucau kakubhaḥ karairdayitayeva vijṛmbhitatāpayā
atanumānaparigrahayā sthitaṃ
rucirayā cirayā³ divasaśriyā
Linked texts (22)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Alaṅkārasarvasva (with Jayaratha's Vimarśinī and the Sañjīvanī) — Sanskrit
- Kashmirian text as read by Vallabhadeva — Sanskrit
- Saṅketa (Someśvara) — Someśvara, Sanskrit
- Kāvyapradīpa (Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura) — Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura, Sanskrit
- Sāhityasudhāsindhu — Viśvanātha 1577, Sanskrit
- Alaṅkāramahodadhi — Narendraprabha, Sanskrit
- Kāvyaprakāśa Kārikās — Mammaṭa, Sanskrit
- Kāvyāmṛtataraṅgiṇī — Sanskrit
- Ekāvalī — Vidyādhara, Sanskrit
- Yaśovanta Yaśobhūṣaṇa — Rāmakarna, Sanskrit
- Rasikaranjani-gangadhara-adhvarin (ed. Jaya Shankar Lal Tripathi) — Sanskrit
- Alaṅkārakaustubha (Viśveśvarabhaṭṭa) — Viśveśvarabhaṭṭa 1700, Sanskrit
- Rasavilāsa — Bhūdeva Śukla 1660, Sanskrit
- Rasavilāsa (Śukla Bhūdeva) — Śukla Bhūdeva, Sanskrit
- Citramīmāṃsā — Appayya Dīkṣita 1550, Sanskrit
- Darpaṇa (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Pratāpālaṅkāra — Sanskrit
- Rasagaṅgādhara (ed. Durgāprasāda and Kāśīnātha Śarma) — Sanskrit
- Prabandhakalpalatikā — Sanskrit
- Kāvyadīpikā — Kānticandra, Sanskrit