Vistarika 1
Vistārikā 1
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.3-3 — 1 part
- 1.5-2 — 1 part
- 1.6-2 — 1 part
- 1.7 — 1 part
- 1.10-2 — 1 part
- 1.16-2 — 2 parts
- 1.12-2 — 1 part
- 1.20 — 1 part
1.2
kāryā kadaryairiva no bhavadbhirnaveti helā kṛtinaḥ¹ kṛtau naḥ
nivāritāntaḥkaluṣāṃ kiśoratāṃ dadhatkalābhūrna punaḥ purātanaḥ
1.3
nyāyācāryamanaṅgīkṛtaparapakṣaṃ bahujñamīśānam
gurumiha natvā kāvyaprakāśavistārikāṃ tanumaḥ
1.4
prakhaladroṇajabāṇaiḥ kṣatavicattamuttarodragam
rakṣatu parīkṣitaṃ me vacanaṃ vibudhaḥ sudarśanenāśu
1.1-2
niyatikṛtaniyamarahitāṃ hlādaikamayīmananyaparatantrām
navarasarucirāṃ nirmitimādadhatī bhāratī kaverjayati
1.2-2
niyatiśaktyā niyatarūpā sukhaduḥkhamohasvabhāvā paramāṇvādyupādānakarmādisahakārikāraṇaparatantrā, ṣaḍrasā, na ca hyaiva taiḥ, tāddaśī brahmaṇo nirmitirnirmāṇam| etadvilakṣaṇā tu kavivāṅnirmitiḥ| ata eva jayati
kāvyaṃ yaśase'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsammitatayopadeśayuje
1.3-2
kālidāsādīnāmiva yaśaḥ, śrīharṣaderdhāvakādīnāmiva dhanam,
rājādigatocitācāraparijñānam, ādityādermayūrādīnāmivānarthanivāraṇam, sakalaprayojanamaulibhūtaṃ samanantarameva rasāsvādanasamudbhūtaṃ vigalitavedyāntaramānandaṃ prabhusammitaśabdapradhānavedādiśāstrebhyaḥ suhṛtsammitārthatātparyavatpurāṇādītihāsebhyaśca
śabdārthayorguṇabhāvena rasāṅgabhūtavyāpārapravaṇatayā vilakṣaṇaṃ yat
kāvyaṃ lokottaravarṇanānipuṇakavikarma tat kānteva sarasatāpādanenābhimukhīkṛtya rāmādivadvartitavyaṃ na rāvaṇādivadityupadeśaśca
yathāyogaṃ kaveḥ sahṛdayasya ca karotīti sarvathā tatra yatanīyam
evamasya prayojanamuktvā kāraṇamāha—
śaktirnipuṇatā lokaśāstrakāvyādyavekṣaṇāt
kāvyajñaśikṣayābhyāsa iti hetustadudbhave
1.2-3
vicārayituśca ye jānanti tadupadeśena karaṇe yojane ca paunaḥpunyena pravṛttiriti trayaḥ samuditāḥ, na tu vyastāḥ; tasya
kāvyasyodbhave nirmāṇe samullāse ca hetuḥ, na tu hetavaḥ
tadadoṣau śabdārthau saguṇāvanalaṅkṛtī punaḥ kvāpi
yaḥ kaumāraharaḥ sa eva hi varastā eva caitrakṣapāste conmīlitamālatīsurabhayaḥ prauḍhāḥ kadambānilāḥ
sā caivāsmi tathāpi tatra suratavyāpāralīlāvidhau
revārodhasi vetasītarutale cetaḥ samutkaṇṭhate
1.4-2
adoṣaṃ guṇavat kāvyamalaṅkārairalaṅkṛtam
rasānvitaṃ kaviḥ kurvan kīrtiṃ prītiñca vindati || iti
tadbhedān krameṇāha—
idamuttamamatiśāyini vyaṅgaye vācyād dhvanirbudhaiḥ
kathitaḥ
1.2-4
idamiti kāvyam| budhairvaiyākaraṇaiḥ pradhānabhūtasphoṭarūpavyaṅgacavyañjakasya śabdasya dhvaniriti vyavahāraḥ kṛtaḥ
tatastanmatānusāribhiranyairapi nyagbhāvitavācyavyañjakavyañjanakṣamasya śabdārthayugalasya
yathā—
niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo'dharo
netre dūramanañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ
mithyāvādini dūti bāndhavajanasyājñātapīḍāgame
vāpīṃ snātumito gatā'si na punastasyādhamasyāntikam
1.3-3
atādaṛśi guṇībhūtavyaṅgayaṃ vyaṅgaye tu madhyamam
atādaṛśi vācyādanatiśāyini
yathā—
grāmataruṇaṃ taruṇyā navavañjulamañjarīsanāthakaram
paśyantyā bhavati muhurniṃtarāṃ malinā mukhacchāyā
1.3-3.p1
ru0 kā0 a07 36
1.5
śabdacitraṃ vācyacitramavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam
1.4-3
yathā—
svacchandocchaladacchakacchakuharacchātetarāmbucchaṭāmūrchanmohamaharṣiharṣavihitasnānādikāmnāya vaḥ
bhidyādudyadudāradarduradarīdīrghādaridradrumadrohodrekamahormimeduramadā mandākinī mandatām
1.5-2
vinirgataṃ mānadamātmamandirād bhavatyupaśrutya yadṛcchayāpi yam
sasambhramendradrutapātitārgalā nimīlitākṣīva bhiyā'marāvatī
1.5-2.p1
haya0 va0
1.6
krameṇa śabdārthayoḥ svarūpamāha—
syād vācako lākṣaṇikaḥ śabdo'tra vyañjakastridhā
atreti kāvye| eṣāṃ svarūpaṃ vakṣyate—
vācyādayastadarthāḥ syuḥ
vācyalakṣyavyaṅktryāḥ
tātparyārtho'pi keṣucit
1.6-2
ākāṅkṣāyogyatāsannidhivaśād vakṣyamāṇasvarūpāṇāṃ padārthānāṃ samanvaye tātparyārtho viśeṣavapurapadārtho'pi vākyārthaḥ
samullasatītyabhihitānvayavādināṃ matam
vācya eva vākyārthaṃ ityanvitābhidhānavādinaḥ
sarveṣāṃ prāyaśo'rthānāṃ vyañjakatvamapoṣyate
tatra vācyasya yathā—
māe gharovaaraṇaṃ ajja hu ṇatthi tti sāhiaṃ tumae
tā bhaṇa kiṃ karaṇijjaṃ eme aṇa vāsaro ṭhāi
1.6-2.p1
gā0 sa0 ve0 886
1.7
atra svairavihārārthinīti vyajyate
lakṣyasya yathā—
sāhento sahi suhaaṃ khaṇe khaṇe dūmmiāsi majjha kae
savbhāvaṇehakaraṇijjasarisaaṃ dāva viraiaṃ tumae
1.7.p1
gā0 sa0 ve0 840
1.8
atra matpriyaṃ ramayantyā tvayā śatrutvamācaritamiti lakṣyam
tena ca kāmukaviṣayaṃ sāparādhatvaprakāśanaṃ vyaṅgyam
vyaṅgyasya yathā—
ua ṇiccalaṇippaṃdā bhisiṇīpattasmi rehai balāā
ṇimmalamaragaabhāaṇapariṭṭhiā saṃkhasutti bva
1.7-2
atra niṣpandatvena āśvastatvam| tena ca janarahitatvam
ataḥ saṅketasthānametaditi kayācit kaścit pratyucyate| athavā
mithyā vadasi, na tvamatrāgato'bhūriti vyajyate
vācakādīnāṃ krameṇa svarūpamāha—
sākṣāt saṅketitaṃ yo'rthamabhidhatte sa vācakaḥ
1.8-2
ihāgṛhītasaṅketasya śabdasyārthapratīterabhāvāt saṅketasahāya eva śabdo'rthaviśeṣaṃ pratipādayatīti yasya yatrāvyavadhānena saṅketo gṛhyate sa tasya vācakaḥ
saṅketitaścaturbhedo jātyādirjātireva vā
tatrādyo jātiḥ| uktaṃ hi vākyapadīye "na hi gauḥ svarūpeṇa gaurnāpyagaurgotvābhisambandhāttu gauḥ" iti| dvitīyo guṇaḥ
śuklādinā hi labdhasattākaṃ vastu viśiṣyate| sādhyaḥ pūrvāparībhūtāvayavaḥ kriyārūpaḥ
ḍitthādiśabdānāmantyabuddhinirgrāhyaṃ saṃhṛtakramasvarūpaṃ vaktrā
yadṛcchayā ḍitthādiṣvartheṣūpādhitvena sanniveśyata iti so'yaṃ saṃjñārūpo yadṛcchātmaka iti
"gauḥ śuklaścalo ḍittha ityādau catuṣṭayī śabdānāṃ pravṛttiḥ"
iti mahābhāṣyakāraḥ (ṛ0 6 ka0 pra0 sū0) | paramāṇvādināṃ tu guṇamadhyapāṭhāt pāribhāṣikaṃ guṇatvam
guṇakriyāyadṛcchānāṃ vastuta ekarūpāṇāmapyāśrayabhedād bheda
iva lakṣyate, yathaikasya mukhasya khaḍgamukuratailādyālambanabhedāt
himapayaḥśaṅkhādyāśrayeṣu paramārthato bhinneṣu śuklādiṣu yadvaśena śuklaḥ śukla ityādyabhinnābhidhānapratyayotpattistacchuklatvādi
sāmānyam | guḍataṇḍulādipākādiṣvevameva pāktatvādi
jātireva pravṛttinimittamityanye| tadvānapoho vā śabdārthaḥ
kaiścidukta iti granthagauravabhayāt prakṛtānupayogācca na darśitam
sa mukhyo'rthastatra mukhyo vyāpāro'syābhidhocyate
1.9
mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito'tha prayojanāt
anyo'rtho lakṣyate yat sā lakṣaṇāropitā kriyā
1.10
‘karmaṇi kuśalaḥ’ ityādau darbhagrahaṇādyayogāt , ‘gaṅgāyāṃ
ghoṣaḥ’ ityādau ca gaṅgādīnāṃ ghoṣādyādhāratvāsambhavānmukhyarthasya
bādhe vivecakatvādau samīpyādau ca sambandhe rūḍhitaḥ prasiddheḥ, tathā
'gaṅgātaṭe ghoṣaḥ' ityādeḥ prayogād yeṣāṃ na tathā pratipattiḥ, teṣāṃ
pāvanatvādīnāṃ dharmāṇāṃ tathā pratipādanātmanaḥ prayojanācca
mukhyenāmukhyo'rtho lakṣyate yat sa āropitaḥ śabdavyāpāraḥ sāntarārthaniṣṭho lakṣaṇā
svasiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam
upādānaṃ lakṣaṇaṃ cetyuktā śuddhaiva sā dvidhā
1.11
'kuntāḥ praviśanti', 'yaṣṭayaḥ praviśanti' ityādau kuntādibhirātmanaḥ praveśasiddhacarthaṃ svasaṃyoginaḥ puruṣā ākṣipyante | tata
nyāyādityupādānalakṣaṇā tu nodāhartavyā | na hyatra prayojanamasti,
na vā rūḍhiriyam | vyaktyavinābhāvitvāttu jātyā vyaktirākṣipyate | yathā kriyatāmityatra kartā, kurvityatra karma, praviśa
piṇḍīmityādau gṛhaṃ bhakṣayetyādi ca
ubhayarūpā ceyaṃ śuddhā, upacāreṇāmiśritatvāt
anayorbhedayorlakṣyasya lakṣakasya ca na bhedarūpaṃ tātsthyam ;
taṭādīnāṃ gaṅgādiśabdaiḥ pratipādane tattvapratipattau hi pratipipādayiṣitaprayojanasampratyayaḥ
dharmiṇi lakṣye tadtiśayaḥ phalamiti| dharmiṇi vastugatyā, taddharmāśraye
jātipuraskāreṇetyarthaḥ| evaṃ 'kuntāḥ praviśanti' ityatra lakṣitapuruṣapraveśakakuntapraveśe kuntānāmatinibiḍatvaṃ vivakṣitaprayojanam,
puruṣapadopādāne tu saṃyogitvalakṣaṇāyāṃ na² tat pratīyeta, saṃyo-³
gavaddārḍhyasyaiva tadtiśayasya pūrvavat pratītiḥ syāditi sarvatrāvadheyam
nanvevaṃ sambandhilakṣaṇāyāmapi śakyagatadharmāḥ phalamanyatrānyaśabdaprayogasya taddharmaprāptyarthatvādityāha—gaṅgāsambandhetyādi| bhedapratītāvapi
tadvagame mukhyaprayogāt tatsiddhau lakṣaṇāyā niṣprayojanatvaṃ syāt| mukhyaprayogāt pratyāyyaprayojanenaiva tasyāstadvattvāt| tadāh ko bheda iti
phalabhedābhāvādityarthaḥ| anyatraityādāvanyatra gṛhītabhede bhedāgrahaḥ,
dharmiṇi lakṣaṇāyāmeva, na tu dharmaviśiṣṭalakṣaṇāyāmityuktaprāyam| dharmaviśiṣṭe lakṣye lakṣyasya dharmasyaiva vyaṅgayatvam, dharmiṇi tu na tatheti gṛhītāgṛhītagrāhakatvena vyañjanayorbhedaḥ| na caivaṃ gṛhītagrāhakatve vyañjanā'narthakyam, atiśayatāvacchedakāvacchedenāgṛhītatvāt| evañca phalavaijātyasyānubhavikatvena śuddhāśuddhavivekasya nyāyyatvamiti bhāvaḥ| nanvabhāvapāṭhe tu
taṭasthatvamitarānvayaghaṭakatvena vivakṣitatvam, na tu svataḥ| evaṃ taṭasthatvamupādāne lakṣyasya kuntasaṃyoginastaddvāraiva, vivakṣitakuntapraveśānvayāt
lakṣaṇe tu lakṣakasya gaṅgādervivakṣitataṭānvaye, tasyopalakṣakatvāt| tadāhalakṣyasya lakṣakasya ceti| bhedarūpaṃ sāropādhyavasānābhyāṃ sakāśādanayorvaidharmyasvarūpam| tatra hi gaṅgāyāṃ taṭe ghoṣaḥ, kuntāḥ puruṣāḥ praviśantītyatra
gaṅgāgaṅgāsambandhitaṭayoḥ kuntavatpuruṣayorabhedānvaye vivakṣite uktatāṭasthyavirahāt| pratiyogitvena tadvacchedakatvena ca lakṣyalakṣakayoranvayitvenānyonyaghaṭakatvenāvivakṣaṇāditi| granthāntare tu nanvasthalāsāropā'nyā tu yatroktau viṣayī viṣayastathā
āropyamāṇa āropaviṣayaśca yatrānapahnutabhedau sāmānādhikaraṇyena nirdiśyete, sā lakṣaṇā sāropā
viṣayiyantaḥkṛte'nyasmin sā syāt sādhyavasānikā
1.12
bhedāvimau ca sāhaśyāt sambandhāntaratastathā
gauṇau śuddhau ca vijñeyau
avinābhāvo'tra sambandhamātram, na tu nāntarīyakatvam
tattve hi 'maścāḥ krośanti' ityādau na lakṣaṇā syāt
avinābhāve cākṣepeṇaiva siddherlakṣaṇāyā nopayoga ityuktam
'āyurghṛtam', 'āyurevedam' ityādau ca sādṛśyādanyat
kāryakāraṇabhāvādisambandhāntaram| evamādau ca kāryakāraṇabhāvādilakṣaṇapūrve āropādhyavasāne| atra gauṇabhedayorbhede'pi
tādūpyapratītiḥ sarvathaivābhedāvagamaśca prayojanam| śuddhabhedayostvanyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇa ca kāryakāritvādi
kacit tādarthyādupacāraḥ, yathā—indrārthāḥ sthūṇā indraḥ
kacit svasvāmibhāvāt, yathā—rājakīyaḥ puruṣo rājā
kacidavayavāvayavibhāvāt, yathā—agrahasta ityatrāgramātre'vayave hastaḥ| kacit tātkarmyāt, yathā—atakṣā takṣā
lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā
1.9-2
ādyabhedābhyāṃ saha| sā ca—
vyaṅgyena rahitā rūḍhau sahitā tu prayojane
prayojanaṃ hi vyañjanavyāpāragamyameva
tacca gūḍhamagūḍhaṃ vā
tacceti vyaṅgyam| gūḍhaṃ yathā—
mukhaṃ vikasitasmitaṃ vaśimavakrimaprekṣitaṃ
samucchalitavibhramā gatirapāstasaṃsthā matiḥ
uro mukulitastanaṃ jaghanamaṃsabandhoddhuraṃ
batenduvadanātanau taruṇimodgamo modate
1.10-2
agūḍhaṃ yathā—
śrīparicayājjaḍā api bhavantyarthābhijñā vidagdhacaritānām
upadiśati kāminīnāṃ yauvanamada eva lalitāni
1.10-2.p1
raviguptasya
1.13
tadeṣā kathitā tridhā
1.14
tadbhūrlakṣaṇikaḥ
tatra vyāpāro vyañjanātmakaḥ
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate
1.15
phale śabdaikagamye'tra vyañjanānnāparā kriyā
tathāhi—
nābhidhā samayābhāvāt
hetvabhāvānna lakṣaṇā
1.16
mukhyārthabādhāditrayaṃ hetuḥ
tathā ca—
lakṣyaṃ na mukhyaṃ nāpyatra bādho yogaḥ phalena no
na prayojanametasmin na ca śabdaḥ svaladgatiḥ
1.17
yathā gaṅgāśabdaḥ srotasi sabādha iti taṭaṃ lakṣayati, tadvad yadi taṭe'pi sabādhaḥ syāt, tat prayojanaṃ lakṣayet | na ca taṭaṃ mukhyo'rthaḥ; nāpyatra bādhaḥ; na ca gaṅgāśabdārthasya taṭasya pāvanatvādyairlakṣaṇīyaiḥ sambandhaḥ; nāpi prayojane lakṣye kiñcit prayojanam; nāpi gaṅgāśabdastattaṭamiva prayojanaṃ pratipādayitumasamarthaḥ
evamapyanavasthā syād yā mūlakṣayakāriṇī
nanu pāvanatvādidharmayuktameva taṭaṃ lakṣyate, 'gaṅgāyāstaṭe ghoṣaḥ'
ityato'dhikasyārthasya pratītīśca prayojanamiti viśiṣṭe
lakṣaṇā, tat kiṃ vyañjanayetyāha—
prayojanena sahitaṃ lakṣaṇīyaṃ na yujyate
1.18
kuta ityāha—
jñānasya viṣayo hyanyaḥ phalamanyadudāhṛtam
pratyakṣādernīlādiviṣayaḥ, phalantu prakaṭatā saṃvittirvā
viśiṣṭe lakṣaṇā naivaṃ
vyākhyātam
viśeṣāḥ syustu lakṣite
1.16-2
taṭādau ye viśeṣāḥ pāvanatvādayaste cābhidhātātparyaṃlakṣaṇābhyo vyāpārāntareṇa gamyāḥ| tacca vyañjanadhvananadyotanādiśabdavācyamavaśyameṣitavyam
evaṃ lakṣaṇāmūlaṃ vyañjakatvamuktam, abhidhāmūlaṃ tvāha—
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite
saṃyogādyairvācyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam
1.16-2.p1
saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ
śabdārthaṃsyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ
1.16-2.p2
vā0 pa0 2|315-16
1.12-2
ityuktadiśā 'saśaṅkhacakro hariḥ', 'asaṅkhacakro hariḥ
ityucyate | 'rāmalakṣmaṇau' iti dāśarathī | 'rāmārjunagatistayoḥ'
iti bhārgavakārtavīryayoḥ | 'sthāṇuṃ bhaja bhavacchide' iti hare
'sarvaṃ jānāti devaḥ' iti yuṣmadarthe | 'kupito makaradhvajaḥ' iti
kāme | 'devasya purārāteḥ' iti śāmbhau | 'madhunā mattaḥ kokilaḥ'
iti vasante 'pātu vo dayitāmukham' iti sāmmukhye | 'bhātyatra
parameśvaraḥ' iti rājadhānīrūpād deśād rājani | 'citrabhānuitthaṃ saṃyogādibhirarthāntarābhidhāyakatve nivārite'pyanekārthasya śabdasya yat kvacidarthāntarapratipādanam, tatra nābhidhā,
niyamanāt tasyāḥ | na ca lakṣaṇā, mukhyārthabādhādyabhāvāt | api
tvañjanaṃ vyañjanameva vyāpāraḥ | yathā—
bhadrātmano duradhirohatanorviśālavaṃśonnateḥ kṛtaśilīmukhasaṃgrahasya
yasyānupaplutagateḥ paravāraṇasya
dānāmbusekasubhagaḥ satataṃ karo'bhūt
1.12-2.p1
ka0 a0 1|38
1.20
tadyukto vyañjakaḥ śabdaḥ
yat so'rthāntarayuk tathā
artho'pi vyañjakastatra sahakāritayā mataḥ
1.20.p1
iti kāvyaprakāśe śabdārtha-svarūpanirṇayo nāma dvitīya ullāsaḥ || 2
Linked texts (15)
- Kāvyaprakāśa — Mammaṭa & Alaṭa, Sanskrit
- Rasagaṅgādhara — Jagannātha Paṇḍitarāja 1630, Sanskrit
- Saṅketa (Someśvara) — Someśvara, Sanskrit
- Kāvyaprakāśa Kārikās — Mammaṭa, Sanskrit
- Kāvyapradīpa (Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura) — Bhaṭṭa Govinda Ṭhakkura, Sanskrit
- Bhāvaprakāśana — Śāradātanaya, Sanskrit
- Yaśovanta Yaśobhūṣaṇa — Rāmakarna, Sanskrit
- Kāvyaparīkṣā (Śrīvatsalāñchana Bhaṭṭācārya) — Śrīvatsalāñchana Bhaṭṭācārya, Sanskrit
- Kāvyadarpaṇa — Rājacūḍāmaṇi, Sanskrit
- Rasakalpadruma (Jagannātha Miśra) — Jagannātha Miśra 1600, Sanskrit
- Alaṅkāramahodadhi — Narendraprabha, Sanskrit
- Darpaṇa (Viśvanātha) — Viśvanātha, Sanskrit
- Rasikaranjani-gangadhara-adhvarin (ed. Jaya Shankar Lal Tripathi) — Sanskrit
- Sāhityasudhāsindhu — Viśvanātha 1577, Sanskrit
- Gāthāsaptaśatīsāra or Prākṛtasāra — Vemabhūpāla, Sanskrit