Vistarika (Vistārikā)
विस्तारिका
- Language
- Sanskrit
- Author
- Paramānanda Miśra
- Extent
- 273 passages, 4,153 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Kavya Prakash Vol I With The Vistarika Commentary By Paramananda Chakravarti Sampurnananda Sanskrit Uni; ed.… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
1.2
kāryā kadaryairiva no bhavadbhirnaveti helā kṛtinaḥ¹ kṛtau naḥ
nivāritāntaḥkaluṣāṃ kiśoratāṃ dadhatkalābhūrna punaḥ purātanaḥ
1.3
nyāyācāryamanaṅgīkṛtaparapakṣaṃ bahujñamīśānam
gurumiha natvā kāvyaprakāśavistārikāṃ tanumaḥ
1.4
prakhaladroṇajabāṇaiḥ kṣatavicattamuttarodragam
rakṣatu parīkṣitaṃ me vacanaṃ vibudhaḥ sudarśanenāśu
1.1-2
niyatikṛtaniyamarahitāṃ hlādaikamayīmananyaparatantrām
navarasarucirāṃ nirmitimādadhatī bhāratī kaverjayati
1.2-2
niyatiśaktyā niyatarūpā sukhaduḥkhamohasvabhāvā paramāṇvādyupādānakarmādisahakārikāraṇaparatantrā, ṣaḍrasā, na ca hyaiva taiḥ, tāddaśī brahmaṇo nirmitirnirmāṇam| etadvilakṣaṇā tu kavivāṅnirmitiḥ| ata eva jayati
kāvyaṃ yaśase'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsammitatayopadeśayuje
1.3-2
kālidāsādīnāmiva yaśaḥ, śrīharṣaderdhāvakādīnāmiva dhanam,
rājādigatocitācāraparijñānam, ādityādermayūrādīnāmivānarthanivāraṇam, sakalaprayojanamaulibhūtaṃ samanantarameva rasāsvādanasamudbhūtaṃ vigalitavedyāntaramānandaṃ prabhusammitaśabdapradhānavedādiśāstrebhyaḥ suhṛtsammitārthatātparyavatpurāṇādītihāsebhyaśca
śabdārthayorguṇabhāvena rasāṅgabhūtavyāpārapravaṇatayā vilakṣaṇaṃ yat
kāvyaṃ lokottaravarṇanānipuṇakavikarma tat kānteva sarasatāpādanenābhimukhīkṛtya rāmādivadvartitavyaṃ na rāvaṇādivadityupadeśaśca
yathāyogaṃ kaveḥ sahṛdayasya ca karotīti sarvathā tatra yatanīyam
evamasya prayojanamuktvā kāraṇamāha—
śaktirnipuṇatā lokaśāstrakāvyādyavekṣaṇāt
kāvyajñaśikṣayābhyāsa iti hetustadudbhave
1.2-3
vicārayituśca ye jānanti tadupadeśena karaṇe yojane ca paunaḥpunyena pravṛttiriti trayaḥ samuditāḥ, na tu vyastāḥ; tasya
kāvyasyodbhave nirmāṇe samullāse ca hetuḥ, na tu hetavaḥ
tadadoṣau śabdārthau saguṇāvanalaṅkṛtī punaḥ kvāpi
yaḥ kaumāraharaḥ sa eva hi varastā eva caitrakṣapāste conmīlitamālatīsurabhayaḥ prauḍhāḥ kadambānilāḥ
sā caivāsmi tathāpi tatra suratavyāpāralīlāvidhau
revārodhasi vetasītarutale cetaḥ samutkaṇṭhate
1.4-2
adoṣaṃ guṇavat kāvyamalaṅkārairalaṅkṛtam
rasānvitaṃ kaviḥ kurvan kīrtiṃ prītiñca vindati || iti
tadbhedān krameṇāha—
idamuttamamatiśāyini vyaṅgaye vācyād dhvanirbudhaiḥ
kathitaḥ
1.2-4
idamiti kāvyam| budhairvaiyākaraṇaiḥ pradhānabhūtasphoṭarūpavyaṅgacavyañjakasya śabdasya dhvaniriti vyavahāraḥ kṛtaḥ
tatastanmatānusāribhiranyairapi nyagbhāvitavācyavyañjakavyañjanakṣamasya śabdārthayugalasya
yathā—
niḥśeṣacyutacandanaṃ stanataṭaṃ nirmṛṣṭarāgo'dharo
netre dūramanañjane pulakitā tanvī taveyaṃ tanuḥ
mithyāvādini dūti bāndhavajanasyājñātapīḍāgame
vāpīṃ snātumito gatā'si na punastasyādhamasyāntikam
1.3-3
atādaṛśi guṇībhūtavyaṅgayaṃ vyaṅgaye tu madhyamam
atādaṛśi vācyādanatiśāyini
yathā—
grāmataruṇaṃ taruṇyā navavañjulamañjarīsanāthakaram
paśyantyā bhavati muhurniṃtarāṃ malinā mukhacchāyā
1.3-3.p1
ru0 kā0 a07 36
1.5
śabdacitraṃ vācyacitramavyaṅgyaṃ tvavaraṃ smṛtam
1.4-3
yathā—
svacchandocchaladacchakacchakuharacchātetarāmbucchaṭāmūrchanmohamaharṣiharṣavihitasnānādikāmnāya vaḥ
bhidyādudyadudāradarduradarīdīrghādaridradrumadrohodrekamahormimeduramadā mandākinī mandatām
1.5-2
vinirgataṃ mānadamātmamandirād bhavatyupaśrutya yadṛcchayāpi yam
sasambhramendradrutapātitārgalā nimīlitākṣīva bhiyā'marāvatī
1.5-2.p1
haya0 va0
1.6
krameṇa śabdārthayoḥ svarūpamāha—
syād vācako lākṣaṇikaḥ śabdo'tra vyañjakastridhā
atreti kāvye| eṣāṃ svarūpaṃ vakṣyate—
vācyādayastadarthāḥ syuḥ
vācyalakṣyavyaṅktryāḥ
tātparyārtho'pi keṣucit
1.6-2
ākāṅkṣāyogyatāsannidhivaśād vakṣyamāṇasvarūpāṇāṃ padārthānāṃ samanvaye tātparyārtho viśeṣavapurapadārtho'pi vākyārthaḥ
samullasatītyabhihitānvayavādināṃ matam
vācya eva vākyārthaṃ ityanvitābhidhānavādinaḥ
sarveṣāṃ prāyaśo'rthānāṃ vyañjakatvamapoṣyate
tatra vācyasya yathā—
māe gharovaaraṇaṃ ajja hu ṇatthi tti sāhiaṃ tumae
tā bhaṇa kiṃ karaṇijjaṃ eme aṇa vāsaro ṭhāi
1.6-2.p1
gā0 sa0 ve0 886
1.7
atra svairavihārārthinīti vyajyate
lakṣyasya yathā—
sāhento sahi suhaaṃ khaṇe khaṇe dūmmiāsi majjha kae
savbhāvaṇehakaraṇijjasarisaaṃ dāva viraiaṃ tumae
1.7.p1
gā0 sa0 ve0 840
1.8
atra matpriyaṃ ramayantyā tvayā śatrutvamācaritamiti lakṣyam
tena ca kāmukaviṣayaṃ sāparādhatvaprakāśanaṃ vyaṅgyam
vyaṅgyasya yathā—
ua ṇiccalaṇippaṃdā bhisiṇīpattasmi rehai balāā
ṇimmalamaragaabhāaṇapariṭṭhiā saṃkhasutti bva
1.7-2
atra niṣpandatvena āśvastatvam| tena ca janarahitatvam
ataḥ saṅketasthānametaditi kayācit kaścit pratyucyate| athavā
mithyā vadasi, na tvamatrāgato'bhūriti vyajyate
vācakādīnāṃ krameṇa svarūpamāha—
sākṣāt saṅketitaṃ yo'rthamabhidhatte sa vācakaḥ
1.8-2
ihāgṛhītasaṅketasya śabdasyārthapratīterabhāvāt saṅketasahāya eva śabdo'rthaviśeṣaṃ pratipādayatīti yasya yatrāvyavadhānena saṅketo gṛhyate sa tasya vācakaḥ
saṅketitaścaturbhedo jātyādirjātireva vā
tatrādyo jātiḥ| uktaṃ hi vākyapadīye "na hi gauḥ svarūpeṇa gaurnāpyagaurgotvābhisambandhāttu gauḥ" iti| dvitīyo guṇaḥ
śuklādinā hi labdhasattākaṃ vastu viśiṣyate| sādhyaḥ pūrvāparībhūtāvayavaḥ kriyārūpaḥ
ḍitthādiśabdānāmantyabuddhinirgrāhyaṃ saṃhṛtakramasvarūpaṃ vaktrā
yadṛcchayā ḍitthādiṣvartheṣūpādhitvena sanniveśyata iti so'yaṃ saṃjñārūpo yadṛcchātmaka iti
"gauḥ śuklaścalo ḍittha ityādau catuṣṭayī śabdānāṃ pravṛttiḥ"
iti mahābhāṣyakāraḥ (ṛ0 6 ka0 pra0 sū0) | paramāṇvādināṃ tu guṇamadhyapāṭhāt pāribhāṣikaṃ guṇatvam
guṇakriyāyadṛcchānāṃ vastuta ekarūpāṇāmapyāśrayabhedād bheda
iva lakṣyate, yathaikasya mukhasya khaḍgamukuratailādyālambanabhedāt
himapayaḥśaṅkhādyāśrayeṣu paramārthato bhinneṣu śuklādiṣu yadvaśena śuklaḥ śukla ityādyabhinnābhidhānapratyayotpattistacchuklatvādi
sāmānyam | guḍataṇḍulādipākādiṣvevameva pāktatvādi
jātireva pravṛttinimittamityanye| tadvānapoho vā śabdārthaḥ
kaiścidukta iti granthagauravabhayāt prakṛtānupayogācca na darśitam
sa mukhyo'rthastatra mukhyo vyāpāro'syābhidhocyate
1.9
mukhyārthabādhe tadyoge rūḍhito'tha prayojanāt
anyo'rtho lakṣyate yat sā lakṣaṇāropitā kriyā
1.10
‘karmaṇi kuśalaḥ’ ityādau darbhagrahaṇādyayogāt , ‘gaṅgāyāṃ
ghoṣaḥ’ ityādau ca gaṅgādīnāṃ ghoṣādyādhāratvāsambhavānmukhyarthasya
bādhe vivecakatvādau samīpyādau ca sambandhe rūḍhitaḥ prasiddheḥ, tathā
'gaṅgātaṭe ghoṣaḥ' ityādeḥ prayogād yeṣāṃ na tathā pratipattiḥ, teṣāṃ
pāvanatvādīnāṃ dharmāṇāṃ tathā pratipādanātmanaḥ prayojanācca
mukhyenāmukhyo'rtho lakṣyate yat sa āropitaḥ śabdavyāpāraḥ sāntarārthaniṣṭho lakṣaṇā
svasiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam
upādānaṃ lakṣaṇaṃ cetyuktā śuddhaiva sā dvidhā
1.11
'kuntāḥ praviśanti', 'yaṣṭayaḥ praviśanti' ityādau kuntādibhirātmanaḥ praveśasiddhacarthaṃ svasaṃyoginaḥ puruṣā ākṣipyante | tata
nyāyādityupādānalakṣaṇā tu nodāhartavyā | na hyatra prayojanamasti,
na vā rūḍhiriyam | vyaktyavinābhāvitvāttu jātyā vyaktirākṣipyate | yathā kriyatāmityatra kartā, kurvityatra karma, praviśa
piṇḍīmityādau gṛhaṃ bhakṣayetyādi ca
ubhayarūpā ceyaṃ śuddhā, upacāreṇāmiśritatvāt
anayorbhedayorlakṣyasya lakṣakasya ca na bhedarūpaṃ tātsthyam ;
taṭādīnāṃ gaṅgādiśabdaiḥ pratipādane tattvapratipattau hi pratipipādayiṣitaprayojanasampratyayaḥ
dharmiṇi lakṣye tadtiśayaḥ phalamiti| dharmiṇi vastugatyā, taddharmāśraye
jātipuraskāreṇetyarthaḥ| evaṃ 'kuntāḥ praviśanti' ityatra lakṣitapuruṣapraveśakakuntapraveśe kuntānāmatinibiḍatvaṃ vivakṣitaprayojanam,
puruṣapadopādāne tu saṃyogitvalakṣaṇāyāṃ na² tat pratīyeta, saṃyo-³
gavaddārḍhyasyaiva tadtiśayasya pūrvavat pratītiḥ syāditi sarvatrāvadheyam
nanvevaṃ sambandhilakṣaṇāyāmapi śakyagatadharmāḥ phalamanyatrānyaśabdaprayogasya taddharmaprāptyarthatvādityāha—gaṅgāsambandhetyādi| bhedapratītāvapi
tadvagame mukhyaprayogāt tatsiddhau lakṣaṇāyā niṣprayojanatvaṃ syāt| mukhyaprayogāt pratyāyyaprayojanenaiva tasyāstadvattvāt| tadāh ko bheda iti
phalabhedābhāvādityarthaḥ| anyatraityādāvanyatra gṛhītabhede bhedāgrahaḥ,
dharmiṇi lakṣaṇāyāmeva, na tu dharmaviśiṣṭalakṣaṇāyāmityuktaprāyam| dharmaviśiṣṭe lakṣye lakṣyasya dharmasyaiva vyaṅgayatvam, dharmiṇi tu na tatheti gṛhītāgṛhītagrāhakatvena vyañjanayorbhedaḥ| na caivaṃ gṛhītagrāhakatve vyañjanā'narthakyam, atiśayatāvacchedakāvacchedenāgṛhītatvāt| evañca phalavaijātyasyānubhavikatvena śuddhāśuddhavivekasya nyāyyatvamiti bhāvaḥ| nanvabhāvapāṭhe tu
taṭasthatvamitarānvayaghaṭakatvena vivakṣitatvam, na tu svataḥ| evaṃ taṭasthatvamupādāne lakṣyasya kuntasaṃyoginastaddvāraiva, vivakṣitakuntapraveśānvayāt
lakṣaṇe tu lakṣakasya gaṅgādervivakṣitataṭānvaye, tasyopalakṣakatvāt| tadāhalakṣyasya lakṣakasya ceti| bhedarūpaṃ sāropādhyavasānābhyāṃ sakāśādanayorvaidharmyasvarūpam| tatra hi gaṅgāyāṃ taṭe ghoṣaḥ, kuntāḥ puruṣāḥ praviśantītyatra
gaṅgāgaṅgāsambandhitaṭayoḥ kuntavatpuruṣayorabhedānvaye vivakṣite uktatāṭasthyavirahāt| pratiyogitvena tadvacchedakatvena ca lakṣyalakṣakayoranvayitvenānyonyaghaṭakatvenāvivakṣaṇāditi| granthāntare tu nanvasthalāsāropā'nyā tu yatroktau viṣayī viṣayastathā
āropyamāṇa āropaviṣayaśca yatrānapahnutabhedau sāmānādhikaraṇyena nirdiśyete, sā lakṣaṇā sāropā
viṣayiyantaḥkṛte'nyasmin sā syāt sādhyavasānikā
1.12
bhedāvimau ca sāhaśyāt sambandhāntaratastathā
gauṇau śuddhau ca vijñeyau
avinābhāvo'tra sambandhamātram, na tu nāntarīyakatvam
tattve hi 'maścāḥ krośanti' ityādau na lakṣaṇā syāt
avinābhāve cākṣepeṇaiva siddherlakṣaṇāyā nopayoga ityuktam
'āyurghṛtam', 'āyurevedam' ityādau ca sādṛśyādanyat
kāryakāraṇabhāvādisambandhāntaram| evamādau ca kāryakāraṇabhāvādilakṣaṇapūrve āropādhyavasāne| atra gauṇabhedayorbhede'pi
tādūpyapratītiḥ sarvathaivābhedāvagamaśca prayojanam| śuddhabhedayostvanyavailakṣaṇyenāvyabhicāreṇa ca kāryakāritvādi
kacit tādarthyādupacāraḥ, yathā—indrārthāḥ sthūṇā indraḥ
kacit svasvāmibhāvāt, yathā—rājakīyaḥ puruṣo rājā
kacidavayavāvayavibhāvāt, yathā—agrahasta ityatrāgramātre'vayave hastaḥ| kacit tātkarmyāt, yathā—atakṣā takṣā
lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā
1.9-2
ādyabhedābhyāṃ saha| sā ca—
vyaṅgyena rahitā rūḍhau sahitā tu prayojane
prayojanaṃ hi vyañjanavyāpāragamyameva
tacca gūḍhamagūḍhaṃ vā
tacceti vyaṅgyam| gūḍhaṃ yathā—
mukhaṃ vikasitasmitaṃ vaśimavakrimaprekṣitaṃ
samucchalitavibhramā gatirapāstasaṃsthā matiḥ
uro mukulitastanaṃ jaghanamaṃsabandhoddhuraṃ
batenduvadanātanau taruṇimodgamo modate
1.10-2
agūḍhaṃ yathā—
śrīparicayājjaḍā api bhavantyarthābhijñā vidagdhacaritānām
upadiśati kāminīnāṃ yauvanamada eva lalitāni
1.10-2.p1
raviguptasya
1.13
tadeṣā kathitā tridhā
1.14
tadbhūrlakṣaṇikaḥ
tatra vyāpāro vyañjanātmakaḥ
yasya pratītimādhātuṃ lakṣaṇā samupāsyate
1.15
phale śabdaikagamye'tra vyañjanānnāparā kriyā
tathāhi—
nābhidhā samayābhāvāt
hetvabhāvānna lakṣaṇā
1.16
mukhyārthabādhāditrayaṃ hetuḥ
tathā ca—
lakṣyaṃ na mukhyaṃ nāpyatra bādho yogaḥ phalena no
na prayojanametasmin na ca śabdaḥ svaladgatiḥ
1.17
yathā gaṅgāśabdaḥ srotasi sabādha iti taṭaṃ lakṣayati, tadvad yadi taṭe'pi sabādhaḥ syāt, tat prayojanaṃ lakṣayet | na ca taṭaṃ mukhyo'rthaḥ; nāpyatra bādhaḥ; na ca gaṅgāśabdārthasya taṭasya pāvanatvādyairlakṣaṇīyaiḥ sambandhaḥ; nāpi prayojane lakṣye kiñcit prayojanam; nāpi gaṅgāśabdastattaṭamiva prayojanaṃ pratipādayitumasamarthaḥ
evamapyanavasthā syād yā mūlakṣayakāriṇī
nanu pāvanatvādidharmayuktameva taṭaṃ lakṣyate, 'gaṅgāyāstaṭe ghoṣaḥ'
ityato'dhikasyārthasya pratītīśca prayojanamiti viśiṣṭe
lakṣaṇā, tat kiṃ vyañjanayetyāha—
prayojanena sahitaṃ lakṣaṇīyaṃ na yujyate
1.18
kuta ityāha—
jñānasya viṣayo hyanyaḥ phalamanyadudāhṛtam
pratyakṣādernīlādiviṣayaḥ, phalantu prakaṭatā saṃvittirvā
viśiṣṭe lakṣaṇā naivaṃ
vyākhyātam
viśeṣāḥ syustu lakṣite
1.16-2
taṭādau ye viśeṣāḥ pāvanatvādayaste cābhidhātātparyaṃlakṣaṇābhyo vyāpārāntareṇa gamyāḥ| tacca vyañjanadhvananadyotanādiśabdavācyamavaśyameṣitavyam
evaṃ lakṣaṇāmūlaṃ vyañjakatvamuktam, abhidhāmūlaṃ tvāha—
anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite
saṃyogādyairvācyārthadhīkṛdvyāpṛtirañjanam
1.16-2.p1
saṃyogo viprayogaśca sāhacaryaṃ virodhitā
arthaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ śabdasyānyasya sannidhiḥ
sāmarthyamaucitī deśaḥ kālo vyaktiḥ svarādayaḥ
śabdārthaṃsyānavacchede viśeṣasmṛtihetavaḥ
1.16-2.p2
vā0 pa0 2|315-16
1.12-2
ityuktadiśā 'saśaṅkhacakro hariḥ', 'asaṅkhacakro hariḥ
ityucyate | 'rāmalakṣmaṇau' iti dāśarathī | 'rāmārjunagatistayoḥ'
iti bhārgavakārtavīryayoḥ | 'sthāṇuṃ bhaja bhavacchide' iti hare
'sarvaṃ jānāti devaḥ' iti yuṣmadarthe | 'kupito makaradhvajaḥ' iti
kāme | 'devasya purārāteḥ' iti śāmbhau | 'madhunā mattaḥ kokilaḥ'
iti vasante 'pātu vo dayitāmukham' iti sāmmukhye | 'bhātyatra
parameśvaraḥ' iti rājadhānīrūpād deśād rājani | 'citrabhānuitthaṃ saṃyogādibhirarthāntarābhidhāyakatve nivārite'pyanekārthasya śabdasya yat kvacidarthāntarapratipādanam, tatra nābhidhā,
niyamanāt tasyāḥ | na ca lakṣaṇā, mukhyārthabādhādyabhāvāt | api
tvañjanaṃ vyañjanameva vyāpāraḥ | yathā—
bhadrātmano duradhirohatanorviśālavaṃśonnateḥ kṛtaśilīmukhasaṃgrahasya
yasyānupaplutagateḥ paravāraṇasya
dānāmbusekasubhagaḥ satataṃ karo'bhūt
1.12-2.p1
ka0 a0 1|38
1.20
tadyukto vyañjakaḥ śabdaḥ
yat so'rthāntarayuk tathā
artho'pi vyañjakastatra sahakāritayā mataḥ
1.20.p1
iti kāvyaprakāśe śabdārtha-svarūpanirṇayo nāma dvitīya ullāsaḥ || 2
2.21
arthā vācyalakṣyavyaṅgyāḥ| teṣāṃ ca vācakalākṣaṇikavyañjakānām
arthavyañjakatocyate
kīdṛśītyāha—
vaktṛboddhavyakākūnāṃ vākyavācyānyasannidheḥ
2.22
prastāvadeśākālādevaiśiṣṭyāt pratibhājuṣām
yo'rthasyānyārthadhīheturvyāpāro'vyaktireva sā
2.13
aipihulaṃ jalakumbhaṃ ghettūṇa samāgadamhi sahi turiaṃ
samaseasalilaṇīsāsaṇīsahā vīsamāmi khaṇaṃ
2.13.p1
gā0 sa0 ve0 686
2.14
oṇṇiddaṃ dovballaṃ cintā alasattaṇaṃ saṇīsasiaṃ
maha mandabhāiṇīe keraṃ sahi tuhavi ahaha parihavai
2.14.p1
gā0 sa0 ve0 956
2.15
ativipulaṃ jalakumbhaṃ gṛhītvā sakhi samāgatāsmi tvaritam
śramasvedasalilaniśvāsaniḥsahā viśrāmyāmi kṣaṇam
aunnidrathaṃ daurbalyaṃ cintālasyaṃ saniḥśvasitam
mama mandabhāginyāḥ kṛte sakhi tavāpi paribhavati
tathābhūtāṃ dṛṣṭvā nṛpasadasi pāñcālatanayāṃ
vane vyādhaiḥ sārdhaṃ suciramuṣitaṃ valkaladharaiḥ
virāṭasyāvāse sthitamanucitārambhanibhṛtaṃ
guruḥ khedaṃ khinne mayi bhajati nādyāpi kuruṣu
2.15.p1
veṇīsaṃ0 1|11
2.16
taiā maha gaṇḍatthalaṇimiaṃ diṭṭhiṃ ṇa ṇesi aṇṇato
eṇhiṃ sacceha ahaṃ te a kavolā ṇa sā diṭṭhī
2.16.p1
gā0 sa0 ve0 636
2.17
atra matsakhīṃ kapolapratibimbitāṃ paśyataste dṛṣṭiranyaivābhūt, calitāyāṃ tu tasyāmanyaiva jātetyaho pracchannakāmukatvaṃ ta
iti vyajyate
uddeśo'yaṃ sarasakadalīśreṇiśobhātiśāyī
kuñjotkarṣāṅkuritaramaṇīvibhramo narmadāyāḥ
kiñcaitasmin suratasuhṛdastanvi te vānti vātā
yeṣāmagre sarati kalitākāṇḍakopo manobhūḥ
2.17.p1
va0 jī0 pṛ0 62
2.18
ṇollei aṇollamaṇā attā maṃ gharabharammi saalammi
khaṇamettaṃ jai saṃjhāi hoi ṇa va hoi vīsāmo
2.18.p1
gā0 sa0 ve0 875
2.19
suvvaha samāgāmissadi tujjha pio ajja paharametteṇa
emea kiti ciṭṭhasi tā sahi sajjesu karaṇijjaṃ
2.19.p1
gā0 sa0 ve0 662
2.20
anyatra yūyaṃ kusumāvacāyaṃ
kurudhvamatrāsmi karomi sakhyaḥ
nāhaṃ hi dūraṃ bhramituṃ samarthā
prasīdatāyaṃ racito'ñjalirvaḥ
2.21-2
guruaṇaparavasa pia kiṃ bhaṇāmi tui mandabhāiṇī ahakaṃ
ajja pavāsaṃ vaccasi vacca saaṃ jevva muṇasi karaṇijjaṃ
2.21-2.p1
gā0 sa0 ve0 851
2.22-2
ādigrahaṇācceṣṭādeḥ | tatra ceṣṭāyā yathā—
dvāropāntanirantare mayi tayā saundaryasāraśriyā
prollāsyoruyugaṃ parasparasamāsaktaṃ samāsāditam
ānītaṃ purataḥ śiroṃ'śukamadhaḥ kṣipte cale locane
vācastatra nivāritaṃ prasaraṇaṃ saṅkocite dorlate
2.23
atra ceṣṭayā pracchannakāntaviṣaya ākūtaviśeṣo dhvanyate
nirākāṅkṣapratipattaye prāptāvasaratayā ca punaḥ punarudāhriyate | vaktrādīnāṃ mithaḥ saṃyoge dvikādibhedena | anena krameṇa lakṣyavyaṅgyayośca vyaṅkatvamudāhāryam
śabdapramāṇavedyo'rtho vyanaktyarthāntaraṃ yataḥ
arthasya vyañjakatve tacchabdasya sahakāritā
2.23-2
lakṣaṇāmūlagūḍhavyaṅgayaprādhānye satyevāvivakṣitaṃ vācyaṃ yatra sa
dhvanāvityanuvādād dhvaniriti jñeyaḥ
tatra ca vācyaṃ kvacidanupayujyamānatvādarthāntare pariṇamitam
yathā—
tvāmasmi vacmi viduṣāṃ samavāyo'tra tiṣṭhati
ātmīyāṃ matimāsthāya sthitimatra vidhehi tat
2.23-2.p1
ru0 kā0 a0 6|25
2.24
kacidanupapadyamānatayātyantaṃ tiraskṛtam| yathā—
upakṛtaṃ bahu tatra kimucyate
sujanatā prathitā bhavatā param
vidadhadīdṛśameva sadā sakhe
sukhitamāssva tataḥ śaradāṃ śatam
2.25
etadapakāriṇaṃ prati viparītalakṣaṇayā kaścid vakti
vivakṣitaṃ cānyaparaṃ vācyaṃ yatrāparastu saḥ
anyaparaṃ vyaṅgyaniṣṭham
eṣa ca—
ko'pyalakṣyakramavyaṅgyo lakṣyavyaṅgyakramaḥ paraḥ
2.26
tatra ca—
rasabhāvatadābhāsabhāvaśāntyādirakramaḥ
bhinno rasādyalaṅkārādalaṅkāryatayā sthitaḥ
2.27
ādigrahaṇād bhāvodaya-bhāvasandhi-bhāvaśabalatvāni
pradhānatayā yatra sthito rasādistatrālaṅkāryaḥ, yathodāhariṣyate
anyatra tu pradhāne vākyārthe yatrāṅgabhūto rasādiḥ,tatra guṇībhūtavyaṅgye rasavat-preya-ūrjasvi-samāhitādayo'laṅkāraḥ | te ca
guṇībhūtavyaṅgyābhidhāne udāhariṣyante
tatra rasasvarūpamāha—
kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ
2.28
vibhāvā anubhāvāstat kathyante vyabhicāriṇaḥ
vyaktaḥ sa tairvibhāvādyaiḥ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ
2.25-2
seyaṃ mamāṅgeṣu sudhārasacchaṭā
supūrakapūraśalākikā dṛśoḥ
manorathaśrīrmanasaḥ śarīriṇī
prāṇeśvarī locanagocaraṃ gatā
2.26-2
daivādahamadya tayā capalāyatanetrayā viyuktaśca
aviralavilolajaladaḥ kālaḥ samupāgataścāyam
2.26-2.p1
rū0 kā0 aṃ0 7|26
2.27-2
bhāvādanumīyamāno'pi vastusaundaryaṃbalād rasanīyatvenānyānumīyamānavilakṣaṇaḥ sthāyitvena saṃbhāvyamāno ratyādirbhāvastatrāsannapi
sāmājikānāṃ vāsanayā carvyamāṇo rasa iti śrīśaṅkukaḥ
na tātsthyena, nātmagatatatvena rasaḥ pratīyate, notpadyate, nābhivyajyate; api tu kāvye nāṭye cābhidhāto dvitīyena vibhāvādisādhāraṇīkaraṇātmanā bhāvakatvavyāpāreṇa bhāvyamānaḥ sthāyī
sattvodrekaprakāśānandamayasaṃvidviśrāntisatattvena bhogena bhujyata
iti bhaṭṭanāyakaḥ
loke pramadādibhiḥ sthāyyanumāne'bhyāsapāṭavavatāṃ kāvye
nāṭye ca taireva kāraṇatvādiparihāreṇa vibhāvanādivyāpāravattvādalaukikavibhāvādiśabdavyavahāryairmamaivaite, śatrorevaite,
taṭasthasyaivaite; na mamaivaite, na śatrorevaite, na taṭasthasyaivaita iti
sambandhaviśeṣasvīkāraparihāraniyamānadhyavasāyāt sādhāraṇyena
tatkālavigalitaparimitapramātṛbhāvavśonmiṣitavedyāntarasamparkaśūnyāparimitabhāvena pramātrā sakalasahṛdayasaṃvādabhājā sādhāraṇyena
svākāra ivābhinno'pi gocarīkṛtaścarvyamāṇaikaprāṇo
vibhāvādijīvitāvadhiḥ pānakarasanyāyena carvyamāṇaḥ pura iva parisphuran, hṛdayamiva praviśan, sarvāṅgīṇamivāliṅgan, anyat sarvamiva tirodadhat, brahmāsvādamivānubhāvayan, alaukikacamatkārakārī śrṛṅgārādiko rasaḥ
laukikapratyakṣādipramāṇatāṭasthyāvabodhaśālimitayogijñānavedyāntarasaṃsparśarahitasvātmamātraparyavasitaparimitetarayogisaṃvedanavilakṣaṇalokottarasvasaṃvedanagocara iti pratyeyo'pyabhidhīyatām
tadgrāhakaṃ ca na nirvikalpakam, vibhāvādiparāmarśaṃpradhānatvāt| nāpi savikalpakam, carvyamāṇasyālaukikānandamayasya
svasaṃvedanasiddhatvāt| ubhayābhāvarūpasya¹ cobhayātmakatvamapi
vyāghrādayo vibhāvā bhayānakasyeva vīrādadbhutaraudrāṇām,
aśrupātādayo'nubhāvāḥ śṛṅgārasyeva karuṇabhayānakayoḥ, cintādayo vyabhicāriṇaḥ śṛṅgārasyeva vīrakaruṇabhayānakānāmiti
pṛthaganaikāntikatvāt sūtre militā nirdiṣṭāḥ
viyadalimalināmbugarbhameghaṃ
madhukarakokilakūjitairdiśāṃ śrīḥ
dharaṇirabhinavāṅkurāṅkaṭaṅkā
praṇatipare dayite prasīda mugdhe
2.28-2
ityādau¹
parimṛditamṛṇālīsnānamaṅgaṃ pravṛttiḥ
kathamapi parivāraprārthanābhiḥ kriyāsu
kalayati ca himāṃśorniṣkalaṅkasya lakṣmīmabhinavakaridantacchedakāntaḥ kapolaḥ
2.28-2.p1
mā0 mā0 1|22
2.26-3
ityādau
dūrādutsukamāgate vivalitaṃ saṃbhāṣiṇi sphāritaṃ
saṃśliṣyatyaruṇaṃ gṛhītavasane kiñcāścitabhrūlatam
māninyāścaraṇānativyatikare vāṣpāmbupūrṇekṣaṇaṃ
cakṣurjātamaho prapañcacaturaṃ jātāgasi preyasi
2.26-3.p1
a0 śa0
2.29
ityādau ca
yadyapi vibhāvānāmanubhāvānāmautsukyatrīḍāharṣakopāsūyāprasādānāṃ ca vyabhicāriṇāṃ kevalānāmatra sthitistathāpyeteṣāśrṛṅgārahāsyakaruṇaraudravīrabhayānakāḥ
bībhatsādbhutasaṃjñau cetyaṣṭau nāṭye rasāḥ smṛtāḥ
2.30
candrabimbamidaṃ lakṣyaṃ bhramaraughamanoharam
puṇḍarīkamivābhāti nabhaḥsarasi nirmalam
yathā—
śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiñcicchanainidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham
visrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ
lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā
2.30.p1
a0 śa0 77
2.31
tathā—
tvaṃ mugdhākṣi vinaiva kaṅkulikayā dhatse manohāriṇīṃ
lakṣmīmityabhidhāyini priyatame tadvīṭikāsaṃspṛśi
śayyopāntaniviṣṭasasmitasakhīnetrotsavānandito
niryātaḥ śanakairalīkavacanopanyāsamālījanaḥ
2.31.p1
a0 śa0 23
2.32
¹aparantu, abhilāṣaviraherṣyāpravāsaśāpahetuka iti pañcavidhaḥ
krameṇodāharaṇam—
premārdrāḥ praṇayaspṛśaḥ paricayādudgāḍharāgodayāstāstā mugdhadṛśo nisargamadhurāśceṣṭā bhaveyurmayi
yāsvantaḥkaraṇasya bāhyakaraṇavyāpārarodhī kṣaṇādāśaṃsāparikalpitāsvapi bhavatyānandasāndro layaḥ
2.32.p1
mā0 mā0 5|7
2.33
anyatra vrajatīti kā khalu kathā nāpyasya tādṛk suhṛd
yo māṃ necchati nāgataśca hahahā ko'yaṃ vidheḥ prakramaḥ
ityalpetarakalpanākavalitasvāntā niśāntāntare
bālā vṛttavivartanavyatikarā nāpnoti nidrāṃ niśi
2.34
eṣā virahotkaṇṭhitā
sā patyuḥ prathamāparādhasamaye sakhyopadeśaṃ vinā
no jānāti savibhramāṅgavalanāvakroktisaṃsūcanam
svacchairacchakapolamūlagalitaiḥ paryastanetrotpalā
bālā kevalameva roditi luṭhallolodakairaśrubhiḥ
2.34.p1
a0 śa0 26
2.35
prasthānaṃ valayaiḥ kṛtaṃ priyasakhairasrairajasraṃ gataṃ
dhṛtyā na kṣaṇamāsitaṃ vyavasitaṃ cittena 1 gantuṃ puraḥ
yātuṃ niścitacetasi priyatame sarve samaṃ prasthitā
gantavye sati jīvita ! priyasahṛtsārthaḥ kimu tyajyate
2.35.p1
a0 śa0 31
2.36
tvāmālikhya praṇayakupitāṃ dhāturāgaiḥ śilāyāmātmānaṃ te caraṇapatitaṃ yāvadicchāmi kartum
asraistāvanmuhurupacitairdṛṣṭirālupyate me
krūrastasminnapi na sahate saṅgamaṃ nau kṛtāntaḥ
2.36.p1
me0 u0 44
2.37
ākuñcya pāṇimardhuci mama mūrdhni veśyā
mantrāmbhasāṃ pratipadaṃ pṛṣataiḥ pavitre
tārasvaraṃ prathitathūtkamadāt prahāraṃ
hā hā hato'hamiti roditi viṣṇuśarmā
2.38
hā mātastvarito'si kutra kimidaṃ hā devatā: kāśiṣo
dhik prāṇān patito'śanirhuṃtavahaste'ṅgeṣu dagdhe dṛśau
itthaṃ ghargharamadhyaruddhakaruṇāḥ paurāṅganānāṃ giraścitrasthānapi rodayanti śatadhā kurvanti bhittīrapi
2.36-2
kṛtamanumataṃ dṛṣṭaṃ vā yairidaṃ gurupātakaṃ
manujapaśubhirnirmaryādairbhavadbhirudāyudhaiḥ
narakaripuṇā sārdhaṃ teṣāṃ sabhīmakirīṭināmayamahamasṛṅmedomāṃsaiḥ karomi diśāṃ balim
2.24-2
( ve0 saṃ0 3
2.40
)
kṣudrāḥ santrāsamete vijahata harayaḥ kṣuṇṇaśakrebhakumbhā
yuṣmaddeheṣu lajjāṃ dadhati paramasī śāyakā niṣpatantaḥ
saumitre tiṣṭha pātraṃ tvamasi nahi ruṣāṃ nanvahaṃ meghanādaḥ
kiścid saṃrambhalīlāniyamitajaladhiṃ rāmamanveṣayāmi
2.40.p1
haṃ0 nā0
2.41
grīvābhaṅgābhirāmaṃ muhuranupatati syandane ¹baddhadṛṣṭiḥ
paścārdhena praviṣṭaḥ śarapatanabhayād bhūyasā pūrvakāyam
darbhairardhāvalīḍhaiḥ śramavivṛtamukhabhraṃśibhiḥ kīrṇavartmā
paśyodagraplutatvād viyati bahutaraṃ stokamurvyāṃ prayāti
2.41.p1
abhi0 śā0 1|7
2.42
utkṛtyotkṛtya kartti prathamamatha pṛthūtsedhabhūyāṃsi māṃsānyaṃsasphikpṛṣṭhapiṇḍyādyavayavasulabhānyugrapūtīni jagdhvā
ātaḥ paryastanetraḥ prakaṭitadaśanaḥ pretaraṅkaḥ karaṅgādaḍkusthādasthisaṃsthaṃ sthapuṭagatamapi kravyamavyagramatti
2.42.p1
mā0 mā0 5|16
2.43
citraṃ mahāneṣa batāvatāraḥ ka kāntireṣā'bhinavaiva bhaṅgiḥ
lokottaraṃ dhairyamaho prabhāvaḥ kāvyākṛtirnūtana eṣa sargaḥ
2.30-2
eṣāṃ sthāyibhāvānāha—
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā
jugupsā vismayaśceti sthāyibhāvāḥ prakīrtitāḥ
2.31-2
vyabhicāriṇo brūte—
nirvedaglāniśaṅkā''sūyāmadaśramāḥ
viśeṣeṇābhimukhyena caranto vyabhicāriṇaḥ
sthāyinyunmagnanirmagnāḥ kallolā iva vāridhau || iti
tattvajñānād yadīrṣyādernirvedaḥ svāvamānajam
tatra cintā'śruniḥśvāsavaivarṇyocchvasitādayaḥ
kiṃ karomi ka gacchāmi kasupaimi durātmanā
durbhareṇodareṇāhaṃ prāṇairapi viḍambitaḥ
kisalayamiva sugdhaṃ bandhanādvipralūnaṃ
hṛdayakusumaśoṣī dāruṇo dīrghaśokaḥ
glapayati paripāṇḍu kṣāmamasyāḥ śarīraṃ
śaradija iva varmaḥ ketakīgarbhapatram || iti
ānītaiva mayā sītā kiṃ nānīta puradviṣaḥ
sa cedāyāti laṅkāyāṃ na jāne kiṃ bhavet tadā
ālasyaṃ caiva dainyañca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
2.32-2
vrīḍā capalatā harṣaṃ āvego jaḍatā tathā
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
2.33-2
suptaṃ prabodho'marṣaścāpyavahitthamathogratā
mārge yatra na viśvakarmatanayaḥ kartuṃ nalo'pi kṣamaḥ
saumitrerapi patriṇāmaviṣayastatra priye kāsi me || iti
ālokamārgaṃ sahasā vrajantyā kayācidudveṣṭanavītamālyaḥ
baddhuṃ na sambhāvita eva tāvat kareṇa ruddho'pi hi keśapāśaḥ
ityatra
nidrānimīlitadṛśo madamantharāṇi
nātyarthavanti na ca yāni nirarthakāni
adyāpi cenmṛgadṛśo madhurāyatākṣyāstānyakṣarāṇi hṛdaye kimapi dhvananti
āśliṣṭabhrami rasitāramuccairlasadbhujākārabṛhattaraṅgam
phenāyamānaṃ patimāpagānāmasāvapasmāriṇamāśaśaṅke
ete lakṣmaṇa jānakīvirahitaṃ māṃ khedayantyambudā
marmāṇīva vighaṭṭayantyalamamī krūrāḥ kadambānilāḥ
itthaṃ vyāhṛtapūrvajanmacarito yo rāghayā vīkṣitaḥ
serṣyaṃ śaṅkitayā sa vaḥ sukhayatu svapnāyamāno hariḥ
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca
2.34-2
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ
trayastriṃśadamī bhāvāḥ samākhyātā tu nāmataḥ
2.44
nirvedasthāyibhāvo'sti śānto'pi navamo rasaḥ
yathā—
ahau vā hāre vā kusumaśayane vā dṛṣadi vā
maṇau vā loṣṭe vā balavati ripau vā suhṛdi vā
tṛṇe vā straiṇe vā mama samadṛśo yānti divasāḥ
kvacit puṇyāraṇye śiva śiva śiveti pralapataḥ
2.44.p1
utpaladevasya
2.35-2
ratirdevādiviṣayā vyabhicārī tathā'jitaḥ
2.45
bhāvaḥ proktaḥ
ādiśabdānmunigurunṛpaputrādiviṣayā | kāntāviṣayā tu
vyaktā śṛṅgāraḥ | udāharaṇamkaṇṭhakoṇaviniviṣṭamīśa te kālakūṭamapi me mahāmṛtam
abhyupāttamamṛtaṃ bhavadbapurbhedavṛtti yadi me na rocate
2.45.p1
utpala0 sto0
2.46
haratyaghaṃ samprati hetureṣyataḥ
śubhasya pūrvācaritaiḥ kṛtaṃ śubhaiḥ
śarīrabhājāṃ bhavadīyadarśanaṃ
vyanakti kālatritaye'pi yogyatām
2.46.p1
śiśu0 va0 3|26
2.47
evamanyadapyudāhāryam
aṅgitavyabhicārī yathā—
jāne kopaparāṅmukhī priyatamā svapne'dya dṛṣṭā mayā
mā mā saṃspṛśa pāṇineti rudatī gantuṃ pravṛttā puraḥ
no yāvat parirabhya cāṭuśatakairāśvāsayāmi priyāṃ
bhrātastāvadahaṃ śaṭhena vidhinā nidrādaridrīkṛtaḥ
2.48
atra vidhiṃ pratyasūyā
tadābhāsā rasābhāsā bhāvābhāsāśca| tatra rasābhāso yathā—
stumaḥ kaṃ vāmākṣi kṣaṇamapi vinā yaṃ na ramase
vilebhe kaḥ prāṇān raṇamakhamukhe yaṃ mṛgayase
sulagne ko jātaḥ śaśimukhi yamāliṅgasi balāt
tapaḥśrīḥ kasyaiṣā madananagari dhyāyasi tu yam
2.49
bhāvābhāso yathā—
rākāsudhākaramukhī taralāyatākṣī
sā smerayauvanataraṅgitavibhramāṅgī
tat kiṃ karomi vidadhe kathamatra maitrīṃ
tasvīkṛtivyatikare ka ivābhyupāyaḥ
2.36-3
atra cintā'naucityapravartitā
evamanye'pyudāhāryāḥ
bhāvapraśāntirudayaḥ sandhiḥ śabalatā tathā
2.50
krameṇodāharaṇam—
tasyāḥ sāndravilepanastanataṭapraśleṣamudrāṅkitaṃ
kiṃ vakṣaścaraṇānativyatikaravyājena gopāyyate
ityukte ka tadityudīyaṃ sahasā tat sampramārṣṭuṃ mayā
sāśliṣṭā rabhasena tatsukhavaśāt tanvyā ca tadvismṛtam
2.50.p1
a0 śā0 22
2.51
atra kopasya
ekasminchyane vipakṣaramaṇīnāmagrahe mugdhayā
sadyo mānaparigrahaglapitayā cāṭūni kurvannapi
āvegādavadhīritaḥ priyatamastūṣṇīṃ sthitastatkṣaṇaṃ
mā bhūt supta ivetyamandavalitagrīvaṃ punarvīkṣitaḥ
2.51.p1
a0 śā0 16
2.52
atrautsukyasya
utsiktasya tapaḥparākramanidherabhyāgamādekataḥ
satsaṅgapriyatā ca vīrarasotphālaśca māṃ karṣataḥ
vaidehīparirambha eṣa ca muhuścaitanyamāmīlayannānando haricandanenduśiśirasnigdho ruṇaddhyanyataḥ
2.52.p1
ma0 vī0 ca0 2|16
2.53
atrāvegaharṣayoḥ
kākāryaṃ śaśalakṣmaṇaḥ ka ca kulaṃ bhūyo'pi dṛśyeta sā
doṣāṇāṃ praśamāya naḥ śrutamaho kope'pi kāntaṃ mukham
kiṃ vakṣyantyapakalmaṣāḥ kṛtadhiyaḥ svapne'pi sā durlabhā
cetaḥ svāsthyamupaihi kaḥ khalu yuvā dhanyo'dharaṃ dhāsyati
2.53.p1
vikramo0 3|4
2.37-2
mukhye rase'pi te'ṅgitvaṃ prāpnuvanti kadācana
anusvānābhasaṃlakṣyakramavyaṅgyasthitistu yaḥ
2.38-2
śabdārthobhayaśaktyutthatridhā sa kathito dhvaniḥ
śabdaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaḥ, arthaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaḥ, ubhayaśaktimūlānuraṇanarūpavyaṅgyaśceti trividhaḥ
tatra
alaṅkāro'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate
2.54
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā
vastvevetyanalaṅkāraṃ vastumātram
ādyo yathā—
ullāsya kālakaravālamahāmbuvāhaṃ
devena yena jaraṭhorjitagarjitena
nirvāpitaḥ sakala eva raṇe ripūṇāṃ
dhārājalairiva jagati jvalitaḥ pratāpaḥ
2.14-2
( kapphi0 a0 1
2.55
)
tigmarucirapratāpo vidhuraniśākṛd vibho madhuralīlaḥ
matimānatattvavṛttiḥ pratipadapakṣāgraṇīrvibhāti bhavān
2.56
atraikasya padasya dvipadatve virodhābhāsaḥ
amitaḥ samitaḥ prāptairutkarṣairharṣaṃda prabho
ahitaḥ sahitaḥ sādhuyaśobhirasatāmasi
2.57
atrāpi virodhābhāsaḥ
nirupādānasambhārasabhittāveva tanvate
jagaccitraṃ namastasmai kalāślāghyāya ²śūline
2.57.p1
utpala0 sto0
2.58
atra vyatirekaḥ
alaṅkāryasyāpi brāhmaṇaśramaṇanyāyenālaṅkāratā
vastumātraṃ yathā—
paṃthia ! ṇa ettha sattharamatthi maṇaṃ pattharatthale gāme
uṇṇaapaoharaṃ pekkhia ūṇa jai vasasi tā vasasu
2.58.p1
va0 la0 4640; gā0 sa0 ve0 876
2.59
śaniraśaniśca tamuccairnihanti kupyasi narendra yasmai tvam
yatra prasīdasi punaḥ sa bhātyudāro'nudāraśca
2.39
arthaśaktyudbhavo'pyartho vyañjakaḥ sambhavī svataḥ
2.40-2
prauḍhoktimātrāt siddho vā kavestenollibhitasya vā
vastu vā'laṅkṛtirveti ṣaḍbhedo'sau vyanakti yat
2.60
vastvalaṅkāramathavā tenāyaṃ dvādaśātmakaḥ
krameṇodāharaṇam—
arasiromaṇi dhuttāṇaṃ aggimo putti dhaṇasamiddhimao
ia bhaṇieṇa ṇaaṅgī pappullaviloaṇā jāā
2.60.p1
gā0 sa0 ve0 670
2.61
atra mamaivopabhogya iti vastunā vastu vyajyate
dhanyāsi yā kathayasi priyasaṅgame'pi
visrabdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu
nīvīṃ prati praṇihite tu kare priyeṇa
sakhyaḥ śapāmi yadi kiñcidapi smarāmi
2.61.p1
vijakāyāḥ
2.62
atra tvamadhanyā, ahaṃ tu dhanyeti vyatirekālaṅkāraḥ
darpāndhagandhagajakumbhakapāṭakūṭa
saṃkrāntinighnaghanaśoṇitaśoṇaśociḥ
vīrairvyaloki yudhi kopakaṣāyakāntiḥ
kālīkaṭākṣa iva yasya kare kṛpāṇaḥ
2.62.p1
kapphi0 a0 1|37
2.63
atropamā'laṅkāreṇa sakalaripubalakṣayaḥ kṣaṇāt kariṣyata
iti vastu
gāḍhakāntadaśanakṣatavyathāsaṅkaṭādarivadhūjanasya yaḥ
oṣṭhavidrumadalānyamocayannirdaśan yudhi ruṣā nijādharam
2.64
eṣūdāharaṇeṣu svataḥsambhavī vyañjakaḥ
kailāsasya prathamaśikhare veṇusaṃmūrchanābhiḥ
śrutvā kīrtiṃ vibudharamaṇīgīyamānāṃ yadīyām
sastāpāṅgāḥ sarasabisinī kāṇḍajātaśaṅkā
diṅmātaṅgāḥ śravaṇapuline hastamāvartayanti
2.65
kesesu balāmoḍia teṇa a samarammi jaasirī gahiā
jaha kandarāhi vihurā tassa ॰daḍhaṃ kaṇṭhaammi saṃṭṭhaviā
2.65.p1
gā0 sa0 (?) ve0 677
2.66
gāḍhāliṅganarahasujjuammi daie lahuṃ samīsarai
māṇaṃsiṇīṇa māṇo pīlaṇabhīavva hiaāhi
2.66.p1
gā0 sa0 (1) ve0 634
2.67
jā ṭheraṃ va hasantī kaiva aṇaṃburuhabaddhaviṇivesā
dāvei bhuaṇamaṇḍalamaraṇaṃ via jaai sā vāṇī
2.67.p1
gā0 sa0 (?) ve 682
2.68
je laṅkāgirimehalāsu khaliā saṃbhoakhiṇṇoraīphāruphullaphaṇāvalīkavalaṇe pattā dariddattaṇaṃ
te eṇhi malaāṇilā virahiṇīṇīsāsaṃsaggiṇo
jāā jhatti sisuttaṇevi bahalā tāeruṇyapuṇyā via
2.11
( ka0 ma0 2
2.66-2
)
sahi viraiūṇa māṇassa majjha dhīrattasosā āsāsaṃ
piadaṃ saṇa vihalaṃttaṇakhaṇammi sahasatti teṇa osariaṃ
2.66-2.p1
gā0 sa0 636
2.70
ollollakaraaraaṇakkhavaraiha tuha loaṇesu mahadiṇṇaṃ
rattaṃ suaṃ pasāo koveṇa puṇo ime ṇa akkamiā
2.70.p1
gā0 sa0 (1) ve0 671
2.71
atra kimiti locane kupite vahasītyuttarālaṅkāreṇa na
kevalamārdranakhakṣatāni gopāyasi, yāvatteṣāmahaṃ prasādapātraṃ
jāteti vastu
mahilāsahassabharie tuha hiae suhaa sā amāantī
aṇudiṇamaṇaṇṇakammā aṅgaṃ taṇuaṃ vi taṇuei
2.82
( gā0 sa0 3
2.82.p1
)
atra hetvalaṅkāreṇa tanostanūkaraṇe'pi tava hṛdaye na vartata
2.82.p2
iti viśeṣoktiḥ| eṣu kavinibaddhavaktṛprauḍhoktimātraniṣpannaśarīro vyaṅkaḥ
3.72
evaṃ dvādaśa bhedāḥ
śabdārthobhayaśūrekaḥ
yathā—
atandracandrābharaṇā samuddīpitamanmathā
tārakātaralā śyāmā sānandaṃ na karoti kam
3.41
atropamā vyaṅgyā
bhedā aṣṭādaśāsya tat
3.73
rasādīnāmanantatvād bheda eko hi gaṇyate
vākye dyutthaḥ
pade'pyanye
'api'śabdād vākye'pi| ¹ekāvayavasthitena bhūṣaṇena kāminīva paddyotyena vyaṅgyena vākyavyaṅgyā'pi bhāratī bhāsate
tamanugatavatī ²śaṭhastadrthe tvamapi ca³ mama sahaśī kṛtāsi dhātrā
vahati vapuridaṃ gatāgataiste'navaratakhedamavāpya yat kṛśatvam
tatra padaprakāśyatve kramodāharaṇāni—
yasya mitrāṇi mitrāṇi śatravaḥ śatravastathā
anukampyo'nukampyaśca sa jātaḥ sa ca jīvati
3.74
khalavavyavahārā dīsanti dāruṇā jahavi tahavi dhīrāṇaṃ
hiaavayassabahumaā ṇa hu vavasāā vimujjhanti
3.75
lāvaṇyaṃ tadasau kāntistadrūpaṃ sa vacaḥkramaḥ
tadā sudhā''spadamabhūdadhunā tu jvaro mahān
3.76
atra tadādipadairanubhavaikagocarā arthāḥ prakāśyante
yathā vā—
mugdhe mugdhatayaiva netumakhilaḥ kālaḥ kimārabhyate
mānaṃ dhatsva dhṛtiṃ badhāna ṛjutāṃ dūre kuru preyasi
sakhyaivaṃ pratibodhitā prativacastāmāha bhītānanā
nīcaḥ śaṃśa hṛdi sthito hi nanu me prāṇeśvaraḥ śroṣyati
3.76.p1
a0 śra0 7
3.77
rudhiravisaraprasādhitakaravālakarālarucirabhujaparighaḥ
jhaṭiti bhrukuṭiviṭaṅkitalatāṭapaṭṭo vibhāsi nṛpa bhīma
3.78
atra bhīṣaṇīyasya bhīmasena upamānam
bhuktimuktikudekāntasamādeśanatatparaḥ
kasya nānandanisyandaṃ vidadhāti sadāgamaḥ
3.79
kācit saṃketadāyinamevaṃ mukhyayā vṛttyā śaṃsati
sāyaṃ snānamupāsitaṃ malayajenāṅgaṃ samālepitaṃ
yāto'stācalamaulimambaramaṇirvisrabdhamatrāgatiḥ
āścaryaṃ tava saukumāryamabhitaḥ klāntāsi yenādhunā
netradvandvamamīlanavyatikaraṃ śaknoti te nāsitum
3.80
tadaprāptimahāduḥkhavilīnāśeṣapātakā
taccintāvipulāhlādakṣīṇapuṇyacayā tathā
3.81
cintayantī jagatsūtiṃ parabrahmasvarūpiṇam
nirucchvāsatayā muktiṃ gatā'nyā gopakanyakā
3.82
kṣaṇadā'sāvakṣaṇadā vanamavanaṃ vyasanamavyasanam
bata vīra tava dviṣatāṃ parāṅmukhe tvayi parāṅmukhaṃ sarvam
3.83
tuha vallahasya gosāmi āsi aharo milāṇakamaladalo
ia ṇavabahuā soūṇa kuṇai vaaṇaṃ mahisaṃmuham
3.84
tava vallabhasya prātarāsīddharo mlānakamaladalam
iti navavadhūḥ śrutvā karoti vadanaṃ mahīsammukham
rāīsu caṃdadhavalāsu laliamāpphāliūṇa jo cāvaṃ
ekacchattaṃ viaṃsa kuṇai bhuaṇarajjaṃ vijambhanto
3.84.p1
gā॰ sa॰ (1) ve॰ 662
3.85
niśitaśaradhiyā'rpayatyanaṅgo
diśi sudṛśassvabalaṃ vayasyarālee
diśi nipatati yatra sā ca tatra
vyatikarametya samunmiṣantyavasthāḥ
3.86
vārijjanto vi puṇo saṃdāvakaṃdatthieṇa hiaeṇa
thaṇaharavayassaeṇa visuddhajāī ṇa calai se hāro
3.86.p1
gā0 sa0 (1) ve0 664
3.87
so muddhasāmalaṅgo dhammillo kalialiaṇiadeho
tīe khaṃdhāhi balaṃ gahia saro suraasaṃgare jaai
3.87.p1
vi0 bā0 lī0 668
3.86-2
sahi ṇavaṇihuvaṇasamarammi aṅkabālī sahīe ṇibiḍāe
hāro ṇivārio via uccharanto tado kahaṃ ramiaṃ
3.86-2.p1
gā0 sa0 (1) ve0 666
3.90
pavisaṃtī gharavāraṃ vivaliavaaṇā viloiūṇa pahaṃ
khandhe ghettūṇa ghaḍaṃ hā hā ṇaṭṭotti ruasi sahi kinti
3.90.p1
gā0 sa0 ve0 968
3.61
navapūrṇimāmṛgāṅkasya subhaga kastvamasi bhaṇa mama satyam
kā saubhāgyasamagrā pradoṣarajanīva tavādya
sakhi navanidhuvanasamare ¹aṅkapālyā sakhyā nibiḍayā
hāro nivārita ²evocchriyamāṇastataḥ kathaṃ ramitaḥ
pravisantī gṛhadvāraṃ vicalitavadanā vilokya panthānam
skandhe gṛhītvā ghaṭaṃ hā hā naṣṭa iti rodiṣi sakhi kimiti
gantumicchasi, tadā'paraṃ ghaṭaṃ gṛhītvā gaccheti vastu 'kinti'padadyotyam
yathā vā—
vihalaṃ khalaṃ tumaṃ sahi daṭaṭhuṇaṃ kuḍeṇa taralataradiṭṭhiṃ
vārapphaṃsamiseṇa a appā guruotti pāḍia vihiṇṇo
3.61.p1
gā0 sa0 ve0 880
3.62
atra nadīkūle latāgahane kṛtasaṅketamaprāptaṃ gṛhapraveśāvasare
paścādāgataṃ dṛṣṭvā, punarnadīgamanāya dvāropaghātavyājena buddhipūrvaṃ
¹vyākulatayā tvayā ghaṭaḥ sphoṭita iti mayā cintitam, tat
kimiti nāśvasiṣi, tatsamīhitasiddhaye vraja, aha te śvaśrūnikaṭe sarvaṃ samarthayiṣye iti dvārasparśanavyājenetyapatrutyā vastu
joṇhāī mahuraseṇa a viiṇṇatāruṇṇa ussuamaṇā sā²
buḍḍhāvi ṇavoḍhavia paravahuā ahaha harai tuha hiaam
3.62.p1
gā0 sa0 (?) ve0 684
3.42
prabandhe'pyarthaśaktibhūḥ
3.66
amuṃ kanakavarṇābhaṃ bālamaprāptayauvanam
gṛdhravākyāt kathaṃ mūḍhāstyajadhvamaviśaṅkitāḥ
3.67
padaikadeśāracanāvarṇeṣvapi rasādayaḥ
tatra prakṛtyā yathā—
raikelihiaṇiasaṇakarakisalaaruddhaṇaaṇajualassa
ruddassa taiaṇaaṇaṃ pavvaiparicumbiaṃ jaai
3.68
yathā vā—
preyān so'yamapākṛtaḥ saśapathaṃ pādānataḥ kāntayā
dvitrāṇyeva padāni vāsabhavanād yāvanna yātyunmanāḥ
tāvat pratyuta pāṇisaṃpuṭagalannīvīnibandhaṃ dhṛtā¹
dhāvitvaiva kṛtapraṇāmakamaho premṇo vicitrā gatiḥ
3.68.p1
kā0 a0 su0 vṛ0 3|2|15
3.99
tiṅsuporyathā—
pathi pathi śukacañcūcārurābhā'ṅkurāṇāṃ
diśi diśi pavamāno vīrudhāṃ lāsakaśca
nari nari kirati drāk sāyakān puṣpadhanvā
puri puri vinivṛttā māninīmānacarcā
First 200 of 278 passages. Read on