Alankaramanihara 4.11: saṅkarālaṅkāraḥ (121)
Alaṅkāramaṇihāra 4.11
- Language
- Sanskrit
saṅkarālaṅkāraḥ (121)
4.11.p1
vatassarasatvaṃ vāmadevetyanena tadvyatireki vakratvaṃ ca sūcyate .
atra pūrvārdhottarārdhayoḥ akṣarapañcakānulomyaprātilomyalakṣaṇaśabdālaṅkārau parisaṅkhyayā arthālaṅkāreṇa saṃsṛṣṭau ..
4.11.p2
ityalaṅkāramaṇihāre saṃsṛṣṭisaro viṃśatyuttaraśatatamaḥ.
4.11.p3
atha saṃkarasaraḥ (121)
4.11.p4
yatrānyonyamalaṃkārāḥ kṣīranīranayādamī .
saṃkīryeran saṃkaro'yamiti kāvyavido viduḥ ..
4.11.p5
kṣīranīranyāyenāsphuṭabhedālaṃkārameḻane saṃkara ityarthaḥ ..
4.11.p6
so'yamaṅgāṅgibhāvena samapradhānyatastathā .
saṃdehena tathā caikavācakānupraveśataḥ ..
caturthā saṃkaraḥ proktaśśrīmadappayadīkṣitaiḥ .
evaṃ nṛsiṃhākṛtayaḥ pañcālaṃkṛtayo matāḥ ..
4.11.p7
evaṃ saṃsṛṣṭiprabhṛtayaḥ pañcālaṃkṛtayo narasiṃhākārā ityarthaḥ ..
4.11.p8
apradhānālaṃkriyayā pradhānālaṃkriyā yadi .
ūjjīvyeta tadā'ṅgāṅgibhāvasaṃkara iṣyate ..
4.11.p9
yathā--
4.11.2136
vadanasuṣamāsudhāmbudhinimagnakusumaśarakarikiśoreṇa . śuṇḍāgramivonnamitaṃ mṛgamadatilakaṃ vibhātyahinagendoḥ .. 2136 ..
4.11.2136_10
yathāvā mamaiva prapannānandastutau--
4.11.2137
vadanarucihradaviharannayanamahāmīnarājaniṣṭhyūtam . nāsāvivaravilagnaṃ nūnaṃ dhyāyāmi mauktikaṃ
devyāḥ .. 2137 ..
4.11.2137_11
atrodāharaṇadvaye'pi vadanasuṣamāsudhāmbudhītyādivadanarucihradetyādi ca paraṃparitarūpakamutprekṣayoraṅgaṃ, tadujjīvakatvāt rūpakābhāve cedṛśotprekṣānunmeṣāt . ato'nayoraṅgāṅgibhāvalakṣaṇassaṃkaraḥ ..
4.11.2137_12
yathāvā--
4.11.2138
avivekapaṭalamalinaṃ suvivekāñjanaśalākayā nayanam . nonmīlayati jano yo janmāndho bhavati konu tatto'nyaḥ .. 2138 ..
4.11.2138_13
avivekānāṃ ajñānānāṃ paṭalameva paṭalaṃ nayanendriyācchādakarogaviśeṣaḥ tena malinam nayanam . suvivekaḥ tattvatrayayāthātmyavivecanam . spaṣṭamanyat . atrāvivekapaṭaletyādirūpakeṇa janmāndhatānirdhāraṇasya samarthitatvātkāvyaliṅgamityanayoraṅgāṅgibhāvasaṃkaraḥ ..
4.11.2138_14
yathāvā--
4.11.2139
barhamayo yadunandana śirasi vataṃsastvayā navo vihitaḥ . vrajataruṇīhariṇīnāṃ prasabhaṃ grahaṇe vitaṃsatāmaiṣīt .. 2139 ..
4.11.2139_15
navaḥ navyaḥ ramyo vā vataṃsaḥ uttaṃsaḥ vihitaḥ nyastaḥ . vitaṃsatāṃ mṛgabandhanopakaraṇatām . pakṣe vataṃsa iti śabdaḥ navaḥ
vakārarahitaḥ . naśabdapūrvako bahuvrīhiḥ . vihitaḥ viḥ vikāraḥ
hitaḥ vakārasthāna eva nihitaḥ yasya sa tathoktassan vitaṃsatāṃ vitaṃsaśabdatāṃ aiṣīdityarthaḥ . atra vrajataruṇīhariṇīnāmiti
rūpakaṃ vitaṃsatāmiti padārthavṛttinidarśanāyā aṅgam ..
4.11.2139_16
yathāvā--
4.11.2140
tvayyātmaśikhāntasthe vidyudivāntasthanīlajaladā'stu . antasthanīlatoyadavidyudasi tvaṃ kathaṃ nu paramātman .. 2140 ..
4.11.2140_17
he paramātman! anena ‘tasyāśśikhāyā madhye paramātmā vyavasthitaḥ' iti śrutaparamātmaśabdaḥ pratyabhijñāpyate . ātmaśikhā ‘tasya madhye vahniśikhā’ ityuktā pratyagātmarūpā jvālā ‘vahniśikhā vahnaśśikhā ātmajvālā’ ityupaniṣadbhāṣyam . tvayi nīlatoyadaśyāmaladivyavigrahe iti bhāvaḥ . antasthe sati ‘tasyāśśikhāyāḥ' ityuktarītyā antarvidyamāne antasthaḥ nīlajaladaḥ yasyāssā tathoktā vidyudivāstu ‘nīlatoyadamadhyasthā vidyullekheva bhāsvarā’ iti śruteḥ "nīlatoyadaśyāmalabhagavadvigrahāśrayatvānmadhyasthanīlatoyadavidyunnibhetatyarthaḥ . madhyastheti nīlatoyadaviśeṣaṇasya pūrvanipātābhāvaśchāndasaḥ" ityupaniṣadbhāṣyakārairabhāṃṣi . abhūtopameyam . tvaṃ antasthanīlatoyadavidyut kathaṃ nu asi . ātmaśikhāmadhye nīlatoyadanibhasya bhavato'vasthānātsā antasthanīlatoyadavidyudiva prakāśatāṃ nāma tava tathā prakāśaḥ kāraṇābhāvādvismayāvaha iti bhāvaḥ . vastutastu antasthaḥ nīlatoyadaśabdaḥ yasya saḥ vidyut vidyucchabdaḥ vidyuditi varṇamadhye nolatoyadaśabdaniveśe vinīlato
yadadyut iti niṣpadyate śabdaḥ tadvācya iti yāvat . vinīlajalada iva dyotata iti tathokta iti parihāraḥ . atra pūrvārdhodīritā upamā uttarārdhodīritavibhāvānāyā aṅgaṃ śleṣopaskṛtam ..
4.11.2140_18
yathāvā--
4.11.2141
bhavato'mbujākṣa bhavatā bhavanti ye tāritā na jātvāpi te . vindanti viparyāsātprakṛtivikāraṃ punastadapi tantāḥ .. 2141 ..
4.11.2141_19
he ambujākṣa! ye janāḥ bhavatā bhavataḥ saṃsārāt tāritāḥ
mocitā ityarthaḥ . te janāḥ jātvapi kadā'pi viparyāsāt vaiparītyāt punarāvṛtterhetoriti yāvat . prakṛtivikāraṃ prākṛtalokaṃ na
vindanti ‘eṣa devapatho brahmapatha etena pratipadyamānā imaṃ mānavamāvartaṃ nāvartante' ityādiśravaṇāt ‘māmupetya tu kaunteya punarjanma na vidyate’ iti smaraṇāt ‘anāvṛttiśśabdāt' iti sūtrācceti bhāvaḥ . pakṣe tāritā iti śabdaḥ jātvapi viparyāsāt prātilomyāt prakṛteḥ tāritā iti prakṛtyaṃśasya vikāraṃ anyadhābhāvaṃ na vindati . yathāpūrvamevāvasthānāditi bhāvaḥ . tathā'pi evaṃ prakṛtisambandhāttāritatve'pi punaḥ pūrvavaditi bhāvaḥ tāntāḥ aśanāyāpipāsādiprayuktaglāniśālina iti virodhaḥ . tāritā iti śabdo vaiparītye'pi pūrvavattāritā ityeva niṣpattestakārānta eveti parihāraḥ . atra śleṣopaskṛtaṃ kāvyaliṅgaṃ tathāvidhasya punarapi tāntā iti pūrvāvasthānuvṛttirūpapūrvarūpasyāṅgam ..
4.11.2141_20
yathāvā--
4.11.2142
tvattejovijigīṣustena parāsto'kṣamaḥ pratī
kāre . viṣamaśnanmagno'bdhāvaurvo'cyuta bāḍabasya gatiriyatī .. 2142 ..
4.11.2142_21
he acyuta! aurvaḥ baḍabāmukhāgniḥ viṣamaśnan kṣveḻaṃ jalaṃ
ca piban . bāḍabasya brāhmaṇasya aurvāgneśca gatiḥ sthitiḥ
iyatī etāvatī yatsvāvadhīrayiturvairaniryātanākṣamatayā viṣāśanenābdhau patanamiti . pakṣe yajjalaśoṣaṇena jaladhau nivāsa iti . śiṣṭaṃ spaṣṭam . atra śleṣāvalīḍhayorviṣamārthāntaranyāsayoraṅgāṅgibhāvaḥ ..
4.11.2142_22
yathāvā--
4.11.2143
adhigatakṛśānubhāvo mahānubhāvaṃ mahastulayituṃ
te . nūnamaparyāpto'gnirbhagavannanalaṃ tato vadantyenam .. 2143 ..
4.11.2143_23
adhigataḥ prāptaḥ kṛśaḥ anubhāvaḥ prabhāvaḥ yena kṛśānubhāvaḥ
kṛśānutvaṃ ca yena sa tathoktaḥ agniḥ mahānubhāvaṃ mahāprabhāvaṃ
‘anubhāvaḥ prabhāve ca' ityamaraḥ . prabhāvaḥ pratāpaḥ te dhāma tejaḥ
pratāpamityarthaḥ . tulayituṃ aparyāptaḥ nūnaṃ . tataḥ enaṃ agniṃ analaṃ
aparyāptaṃ asamarthamiti yāvat . analaśabdābhilaṣanīyamiti tattvam . vadanti . atra kṛśānubhāvaśabdapratipādyārthadvayaśleṣabhittikābhedādhyavasānāṅgakaṃ tulanā'paryāptatvasamarthanarūpakāvyaliṅgamanalamiti nirukteraṅgamiti viśeṣaḥ ..
4.11.2143_24
kecattu—- evaṃrūpassaṃkaro na kevalamarthālaṃkārayoḥ kiṃtu śabdālaṃkārayorapyastītyuktvā yamakānulomapratilomayośśabdālaṃkāra
yossaṃkaramāhuḥ . tadedamudāharaṇam--
4.11.2143_25
deve nānāvede prathite nityaṃ sthitā natānavitum . devenānā'vedevaiṣā māmapi ramā kṣamājaladhiḥ ..
4.11.2143_26
nānāvede nānāvidhaśrutau, jātyekavacanam . pratithe prasiddhe
sarveśvaratvena sarvevedapratipādye ityarthaḥ . deve bhagavati śrīnivāse natān śaraṇāgatān avituṃ trātuṃ nityaṃ sthitā kṣaṇamapyetadavasthānavirahe vinatajanāparādhadarśanajanitakrodhoṣmalatayā naitadrakṣaṇābhimukhyaṃ bhagavān bhajeteti bhāvaḥ . devenānā ānayati
prāṇayatītyānā pacādyac devānāṃ ināḥ prabhavaḥ indrādayo lokapālāḥ teṣāṃ ānā prāṇayitrī kṣamājaladhiḥ mādṛśāparādhamarṣaṇanipuṇeti yāvat . eṣāṃ ramā māmapi anavaratabahuvidhāparādhaparaṃparākaraṇadhurīṇamapīti bhāvaḥ . avedeva rakṣedeveti saṃbhavoktiḥ ..
4.11.2143_27
yathāvā--
4.11.2145
sā'vatu vṛṣagiribhūṣā sārasanābhā nadīnabhānā sarasā . tadbhūṣā sā'pica yā sārasanābhā nadīnabhānāsarasā .. 2145 ..
4.11.2145_28
sārasanābhā padmanābhā 'ac pratyaṃnvava’ ityatra ajiti
yogavibhāgādac . pṛṣodarāditvādvā akārāntatvaṃ nirvoḍhavyam .
nadīnabhānā nadīnāṃ inaḥ prabhuḥ udanvān tasya bhānamiva bhānaṃ
prakāśo yasyāssā jalanidhiśyāmalamūrtirityarthaḥ . sarasā sānurāgā sānandā vā bhūsahitā vā . sā vṛṣagiribhūṣā śrīnivāsa iti yāvat . avatu iti pūrvārdhārthaḥ . tadbhūṣā tasya śrīnivāsasyāpi bhūṣā ābharaṇaprāyā sā'pica śrīrapīti bhāvaḥ . ava
tvityetadatrāpyanuṣajyate . sārasanābhā sārasanena kāñcīdāmnā
ābhātīti tathoktā yā śrīḥ nadīnabhāḥ dīnā svalpā bhāḥ dīptiḥ
yasyāssā tathoktā na bhavati . sarasā na bhavatītyasarasā ca
na bhavati sarasaiva bhavatītyuttarārdhasyārthaḥ ..
4.11.2145_29
atrādye padye prathamatṛtīyayoḥ dvitīye dvitīyaturīyayoścaraṇayośca yamakānulomapratilomayośśabdālaṃkārayoḥ parasparāpekṣatvenāṅgāṅgibhāvasaṃkaraḥ . sarvasvakārastu—- ‘īdṛśasthale śabdālaṃkārayoranyonyamupakāryopakārakabhāvābhāvenāṅgāṅgibhāvasaṃkaro na yuktaḥ . kiṃtu śabdālaṃkāradvayasaṃsṛṣṭireva . yadvā atra śabdālaṃkāradvayamekavācakānupraviṣṭam’ ityabhāṇīt . kāvyadarpaṇakārastu-- 'dvayośśabdālaṃkārayoḥ parasparāpekṣayā vaicitryātiśayādhāyakatvātsaṃkara evedṛśasthale na tu saṃsṛṣṭiḥ, aṅgāṅgibhāvābhāve'pi mitho vaicitryātiśayahetutvasyākṣatatvāt . aṅgāṅgibhāve'pi mitho vaicitryātiśayahetutvasyaiva pārthakyena prayojakatvāt’ ityavādīt ..
4.11.2145_30
anyālaṃkāragarbhaivonnahyate kā'pyalaṃkṛtiḥ .
anyayā tulyakālaṃ cetsamaprādhānyasaṃkaraḥ ..
4.11.2145_31
yathā--
4.11.2146
śirasā svaṃ lālayatāṃ prathayantaṃ nityameva sāmrājyam . phaṇibhūbhṛtaḥ kirīṭaṃ kāñcanalakṣmīṃ dadhānamīḍīya .. 2146 ..
4.11.2146_32
svaṃ ātmānaṃ śirasā lālayatāṃ dadhānānāṃ namaskurvatāṃ ca nityameva śāśvatameva sāmrājyaṃ ‘yeneṣṭaṃ rājasūyena maṇḍalasye
śvaraśca yaḥ . śāsti yaścājñayā rājñassa samrāṭ’ ityuktalakṣaṇaṃ
samrāṭtvaṃ, anyatra ‘sa svarāḍbhavati’ ityuktaṃ muktaiśvaryaṃ prathayantaṃ prakhyāpayantaṃ īdṛśakīrīṭadhāraṇavirahe samrāṭtvaprasiddherayogāditi bhāvaḥ . pakṣe vipulayantaṃ asaṃkucitaṃ vitanvantamityarthaḥ . kāñcanalakṣmīṃ suvarṇasya samṛddhiṃ śobhāṃ vā pakṣe kāñcana
anirvacanīyavaibhavāṃ lakṣmīṃ bhagavatīṃ śriyaṃ dadhānaṃ phaṇibhūbhṛt śeṣādrireva bhūbhṛt rājā tasya kirīṭaṃ kirīṭatvenādhyavasitaṃ śrīnivāsaṃ īḍīya stuyām . 'īḍa stutau’ liṅuttamaikavacanam . atra śirasā svaṃ lālayatāmityādiśleṣamūlātiśayoktyā aṅgabhūtayā unnahyamānaiva bhagavati śrīnivāse kirīṭatvādhyavasānarūparūpakātiśayoktiḥ phaṇibhūbhṛti mahārājavyavahārāropaśliṣṭarūpakagarbhaivonnahyate, uktaśleṣamūlātiśayokterubhayopakārakatvāt . ata uktarūpakātiśayoktirūpakayorekaḥ kālaḥ parasparāpekṣayā saundaryonmeṣaścobhayostulya iti vinigamanāvirahātsamaprādhānyam ..
4.11.2146_33
yathāvā--
4.11.2147
hanta sarāgālāpā tvatpāṇisparśavivaśitā muraḻī . atimadhuraṃ tvadadhararasamanitarasulabhaṃ kilāpibati śaure .. 2147 ..
4.11.2147_34
he śaure! muraḻī vaṃśanāḻī tvatpāṇisparśena ekatra rāgālāpārthena anyatra parirambhādyarthena vivaśitā paravaśīkṛtā ekatra tadāyattatayā anyatra stambhapralayādisāttvikabhāvodayena, sarāgaḥ sānurāgaḥ ālāpaḥ mithobhāṣaṇaṃ yasyāssā tathoktā . anyatra rāgāṇāṃ śaṃkarābharaṇādīnāṃ gāndharvavedoktānāṃ rāgāṇāṃ ālāpena
saha vartata iti tathoktā . anitarasulabhaṃ atimadhuraṃ ca tvadadhararasaṃ āpibati kila hantetyetādṛśabhāgyalābhaparicintanajanite harṣe . atra sarāgālāpetyādiśleṣabhittikābhedātiśayoktyā aṅgabhūtayā paripoṣyamāṇaiva muraḻyāḥ bhagavadadhararasāsvādotprekṣā muraḻyāṃ nāyikāvyavahārasamāroparūpasamāsoktigarbhaiva paripoṣyate, sarāgādiśabdaśleṣasyobhayojjīvakatvāt . tasmādupapāditotprekṣāsamāsoktyoraikakālikatvātsamāsoktigarbhatāṃ vinā adhararasāsvādanotprekṣāyā niravalambanatvāccātrāpi samaprādhānyam ..
4.11.2147_35
yathāvā--
4.11.2148
mugdhā'tilalitalolā snigdhā śrīnāthahṛdayaparirabdhā . gaḻadaṃśukā'navaratollāsaṃ kila yāti
hārayaṣṭiriyam .. 2148 ..
4.11.2148_36
mugdhā ramyā udayadyauvanā ca atilalitaṃ yathātathā lolā cañcalā . anyatra atyantaṃ laliteṣu vilāsaviśeṣeṣu lolā āsaktā snigdhā thāḻathaḻyavatī snehavatī ca . iyaṃ hārayaṣṭiḥ strīliṅgānnāyiketi ca pratīyate . śrīnāthahṛdayena parirabdhā satī
gaḻantaḥ prasṛmarāḥ aṃśavo yasyāssā gaḻadaṃśukā 'śeṣādvibhāṣā'
iti kap . anyatra ataeva gaḻat sraṃsamānaṃ aṃśukaṃ vasanaṃ
yasyāssā tathoktā . anavarataṃ satataṃ ullāsaṃ prakāśaṃ, itaratra navarate abhinavasaṃbhoge ullāsaṃ kutūhalaṃ yāti kiletyutprekṣā ..
4.11.2148_37
atra mugdhetyādiśleṣamūlābhedādhyavasāyātiśayoktyā aṅgatāmāpannayā uttabhyamānaiva gaḻadaṃśuketyādiśleṣabhittikābhedādhyavasāyamūlātiśayoktyavalambinī śrīnivāsorassthalaparirambhahetu
kanavaratollāsaprāptirūpotprekṣā hārayaṣṭyāṃ nāyikāvyavahārasamāroparūpasamāsoktigarbhaivottabhyate . anayośca śleṣottambhitatvataulyādaikakālikatvādanyonyāpekṣacārutātiśayatvācca pūrvavatsamapradhānatā ..
4.11.2148_38
yathāvā--
4.11.2149
kalyāṇaguṇāmuktaḥ payodharāgresarātiśāyiśrīḥ . trayyāstaraḻo maṇiriva jīyāddevo vṛṣācalanikāyyaḥ .. 2149 ..
4.11.2149_39
kalyāṇaiḥ maṅgaḻarūpaiḥ guṇaiḥ sauśīlyādibhiḥ amuktaḥ nityayuktaḥ . āmukta iti vā saṃbaddha ityarthaḥ . pakṣe kalyāṇaguṇaiḥ
suvarṇatantubhiḥ āmuktaḥ baddhaḥ yadvā kalyāṇaguṇaḥ ā samantāt
muktāḥ mauktikāni yasyetyāmuktaḥ . viśeṣaṇobhayapadakarmadhārayaḥ .
‘kalyāṇaṃ maṅgaḻe svarge’ iti ratnamālā . payodharāgresaraḥ ghanāghanaśreṣṭhaḥ taṃ atiśete ativartata ityatiśāyinī śrīḥ divyavigrahaśobhā yasya sa tathoktaḥ . itaratra payodharāgre iti vyastam . stanayoruparisareṣu hāreṣu atiśayitaśobha ityarthaḥ .
trayyāḥ śruteḥ taraḻaḥ hāramadhyagamaṇiriva sthitaḥ . anyatsugamam .
atra kalyāṇaguṇādiśabdaśleṣātiśayoktyujjīvyamānaiva bhagavati
taraḻamaṇitvotprekṣā trayyāṃ nāyikāvyavahārasamāroparūpasamāsoktimantarbhāvyaivojjīvyate . śleṣottambhitatvādikamubhayostulyameveti samaprādhānyam ..
4.11.2149_40
yathāvā--
4.11.2150
devarṣipitṝṇebhyo vinatānnūnaṃ mumocayiṣasi hare .
uddhārabharaṃ vahase vṛddhiṃ vitarankuto'nyathā'mīṣām
.. 2150 ..
4.11.2150_41
he hare! idaṃ iha vivakṣitārthopaskārakam . devarṣipitṝṇāṃ ṛṇebhyaḥ pitṝṇetyatra ‘akassavarṇe' iti savarṇadīrghaḥ . vinatān śaraṇāgatān mumocayiṣasi nūnaṃ mocayitumicchasīti sambhāvaye . anyadhā amīṣāṃ vinatānāṃ saṃbandhinīṃ etatpradeyāmiti
yāvat . vṛddhiṃ uttamarṇena mūlātiriktaṃ grāhyaṃ dravyaṃ vṛddhiḥ . tāṃ . pakṣe vṛddhiṃ abhyudayaṃ muktaiśvaryarūpāṃ samṛddhiṃ vā ‘vṛddhistu vardhane yoge'pyaṣṭavargauṣadhāntare . kālāntare cābhyudaye samṛddhāvapi yoṣiti' iti medinī . vitaran niyamena pratipādayan .
bhagavatpakṣe-- 'lakṣaṇahetvoḥ' iti śatā, heturiha phalaṃ . vitarītumityarthaḥ . uddhārasya ṛṇasya bharaṃ atiśayaṃ ‘syādṛṇaṃ paryudañcanam . uddhāraḥ' ityamaraḥ . pakṣe ‘teṣāmahaṃ samuddhartā mṛtyusaṃsārasāgarāt’ ityuktarītyā saṃsṛtisindhoruddhṛtibhāraṃ vahase . atra vṛddhidānapūrvakoddhārabhāravahanānyathānupapattyā bhagavataḥ ṛṇavimocanecchā kalpyate .
devarṣibhūtātmanṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṃkaro nāyamṛṇī ca rājan .
sarvātmanā yaśśaraṇaṃ śaraṇyaṃ nārāyaṇaṃ lokaguruṃ prapannaḥ ..
4.11.2150_42
iti ślokārtho'trānusaṃhitaḥ . atra vṛddhyuddhāraśabdaśleṣabhittikābhedādhyavasāyamūlātiśayoktyā unnahyamānaiva uktārthāpattiḥ bhagavati pratibhūvyavahārāropalakṣaṇasamāsoktisahakṛtaivonnahyate .
uktaśleṣopakṛtatvaparasparāpekṣacārutonmīlanaikakālikatvānyanayostulyānīti samaprādhānyam ..
4.11.2150_43
aikakālikatābhāve'pyalaṃkāradvayaṃ yadi.
ekenonnahyate so'pi samaprādhānyasaṃkaraḥ ..
4.11.2150_44
yathāvā--
4.11.2151
tvatkīrtisumasamudayaṃ grathnātīva trayī tvadīyaguṇaiḥ . gṛhṇantastaṃ sudhiyaḥ prasādhayante diśāṃ dhruvaṃ
kabarīḥ .. 2151 ..
4.11.2151_45
atrotprekṣayoḥ kālabhede'pi samaprādhānyaṃ, itaretaranirapekṣavākyadvitayapratipāditatvāt . taṃ gṛhṇanta iti kīrtikusumasamudayarūparūpakamātropajīvanena pūrvotprekṣānapekṣaṇāt . nacaivaṃ 'limpatīva tamo'ṅgāni varṣatīvāñjanaṃ nabhaḥ' itivadutprekṣādvitayasya saṃsṛṣṭireveyamiti vācyaṃ, laukikasiddhagrathanaprasādhanapaurvāparyacchāyānukāreṇotprekṣādvayapaurvāparyeṇa saundaryotkarṣasamunmīlanatassaṃsṛṣṭivaiṣamyāt . tasmāddarśādivadekaphalasādhanatayā samapradhānamidamutprekṣādvayam . ayaṃ ca saṃkaro dīkṣitopajñameva . "prāñcastu asmin samaprādhānyasaṃkare prāthamiko'ṅgāṅgibhāvena, dvitīyassaṃsṛṣṭyā ca gatārtha ityāśayena imaṃ bhedaṃ na menire" iti rasikarañjanīkāraḥ . tadvistarastatraiva draṣṭavyaḥ ..
4.11.2151_46
sādhakaṃ bādhakaṃ vā'pi yatrānyatarasaṃgrahe .
pramāṇaṃ naiva dṛśyeta syātsa sandehasaṃkaraḥ ..
4.11.2151_47
yatra viruddhayoralaṃkārayorekatra sphūrtau tayoranyatarasya parigrahe sādhakaṃ bādhakaṃ vā pramāṇaṃ na dṛśyeta tatrāniścayātsaṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2151_48
yathā--
4.11.2151_49
tvadvaradānāvicyutamāṅgalyāṃ sarvamaṅgaḻāṃ śaure .
kātyāyanīṃ vadantaḥ kośakṛto hanta kośakṛta eva ..
4.11.2151_50
tvadvaradānena avicyutaṃ māṅgalyaṃ yasyāstāṃ tathoktāṃ nityasaumaṅgalyaśālinīmityarthaḥ . bāṇāsurāhave bhagavatā mahādeve parābhūte bhītayā bhavānyā'bhyarthitena tenaiva bhagavatā nityasaumaṅgalyalakṣaṇavaro'syai vyatārīti padmapurāṇakathā'trānusaṃhitā . ataeva sarvamaṅgaḻāṃ sarvaprakāramāṅgalyaśālinītvena tannāmābhilapanīyāṃ devīṃ bhavānīṃ kātyāyanīṃ 'kātyāyanītyumā . yā cārdhavṛddhā kāṣāyavasanā gatabhartṛkā . kātyāyanyardhavṛddhā yā kāṣāyavasanā'dhavā' ityabhihitābhidhānāṃ vadantaḥ kośakṛtaḥ ratnamālānāmaliṅgānuśāsanādigranthakṛtaḥ kośakṛta eva . hantetīdṛśajugupsitanāmakathanacintanaprayukte khede . atra kośakṛtāṃ kośakṛttvavidhānamanupayuktibādhitaṃ sattadavivecakatāṃ garbhīkarotīti vidhyalaṃkāro vā . kośakṛtaḥ kośakṛta eva kośakārakrimaya eva na tu vivekaśālino grandhakṛta ityāropapūrvaka ādyo'pahnavo vetyubhayoranyataranirdhāraṇe sādhakasya
vā bādhakasya vā pramāṇasyādarśanādanayossaṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2151_51
yathāvā--
4.11.2153
mukharucijalanidhiviharannayanajhaṣadvaṃdvajātapotadhiyam . unmīlayaduragācalavilāsimṛganābhitilakamavyānnaḥ .. 2153 ..
4.11.2153_52
atra dhiyamiti materbhrāntirūpatvavivakṣāyāṃ bhrāntimadalaṃkāre viśrāntiḥ, saṃbhāvanātvavivakṣāyāṃ utprekṣāyāmityanadhyavasāyādanayossaṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2153_53
yathāvā--
4.11.2154
mādhavavidūrasatvā ghanāgamollāsitāssujāti
bhavāḥ . api sumanasaścyavante vṛthaiva katicana mahāphalāgrahaṇāt .. 2154 ..
4.11.2154_54
mādhavasya vidūrasattvāḥ dūrasthitayaḥ ghanānāṃ mahatāṃ janānāṃ āgamena prāptyā ghanaiḥ āgamaiḥ śāstrairvā ullāsitāḥ sujātibhavāḥ satkulaprasūtāḥ sumanaso manīṣiṇo'pi katicana mahāphalasya niśśreyasarūpasya uttamaphalasya agrahaṇāt vṛdhaiva cyavante bhraśyanti . anyatra mādhavasya vasantasya vidūre sattvaṃ sthitiḥ yāsāṃ tāḥ ghanāgamena prāvṛṣā ullāsitāḥ vikāsitāḥ śobhanāśca tāḥ jātayaḥ mālatīlatāḥ tāsu bhavāḥ katicana sumanaso'pi puṣpatāṃ prāptā api mahataḥ phalasya agrahaṇāt vṛthaiva cyavante . jātīkusumānāṃ vasantasamaye anunmeṣāt prāvṛṣi vikāsāt phalavattvavirahāt vṛthaiva cyavanaṃ bhavatīti bhāvaḥ . atrāprastutajātīkusumapraśaṃsā prastuteṣu uktavidheṣu vidvatsu paryavasyatītyaprastutapraśaṃsā vā, prastutavidvadvṛttāntenāprastutamālatīkusumavyavahārasphūrtiriti samāsoktirvā, prakṛtāprakṛtaśleṣo vetyanadhyavasāyādeṣāṃ saṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2154_55
yathāvā--
4.11.2155
tvaccaraṇasamaṃ kisalayamāsevyādhaśśirāścirādbastaḥ . kāntasstabakassyādyadi kamale tvaccaraṇapūjanārhassyāt .. 2155 ..
4.11.2155_56
he kamale! bastaḥ chāgaḥ cirāt bahukālaṃ adhaśśirāḥ bhaktyā namraśīrṣassan bastasya nisargatastathātvāditi hārdam . āsevya saṃpūjya bhakṣayitveti tu tattvam . kāntaḥ sundaraḥ stabakaḥ
kusumagucchaścet tvaccaraṇakisalayāsvādanaphalabhūtastabakajanmatāṃ
yāyāccedityabhiprāyaḥ . tadā tvaccaraṇapūjānārhassyāt . stabakajanmanā vinā tadarhatā na syāditi bhāvaḥ . bastaḥ bastaśabdaḥ adhaśśirāḥ viparītassan staba iti niṣpannaḥ tataḥ yadākadācit kāntaścet kavarṇāntassyādyadi stabakaśabdo bhaviteti vastusthitiḥ . atra bastaḥ stabakassyāccettvaccaraṇārcanārhassyāditi saṃbhāvanā vā . idaṃ na kadā'pi sidhyatīti mithyādhyavasitirveti kavisaṃrambhasya nirṇetumaśakyatvādanayossaṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2155_57
yathāvā--
4.11.2156
arpayasi sma yadā tvaṃ kārpaṇyaṃ mādhava prapitsorme . manye sarvādhikyāttadaiva kāruṇyamantare vyatanoḥ .. 2156 ..
4.11.2156_58
he mādhava! prapitsoḥ tvatprapadanamicchataḥ me kārpaṇyaṃ--
4.11.2156_59
aṅgasāmaggrasaṃpatteraśakteścāpi karmaṇām .
adhikārasya cāsiddherdeśakālaguṇakṣayāt ..
upāyā naiva siddhyanti hyapāyā bahulāstathā .
iti yā garvahānistu dainyaṃ kārpaṇyamucyate ..
4.11.2156_60
iti lakṣitaṃ prapadanāṅgaṃ yadā arpayasi sma kārpaṇyopalakṣitamaṅgajātamadadāḥ tadaiva antare manasi sarvādhikyāt sarvātiśāyitayā kāruṇyaṃ mayi kṛpāṃ vyatanoriti manye . anyadhā mamedṛśīmaṅgasampattiṃ nārpayereveti bhāvaḥ . pakṣe yadā kārpaṇyamiti padaṃ arpayasi rpavarṇarahitaṃ karoṣi sma tadā saḥ rvādhikyamiti chedaḥ . saḥ tvamiti yojanā evaṃvidhastvaṃ antare madhye rvādhikyāt ruvarṇādhikyāt kāruṇyaṃ vyatanoriti manye . kārpaṇyaśabdasya rpavarṇotsāraṇena madhye tatraiva ruvarṇanyāsena ca kāruṇyamiti niṣpādanā
diti bhāvaḥ . atra kārpaṇyānyadhānupapattyā bhagavataḥ kāruṇyavidhānaṃ kalpitamityārthāpattirvā . ayaṃ bhagavānmayi sarvādhikyena kṛpāvān mama prapadanāṅgajātārpayitṛtvādityanumānaṃ veti saṃdehaḥ ..
4.11.2156_61
yathāvā--
4.11.2357
sudṛgiti garvāt yo'paramāha tvatto'pi kāraṇaṃ jagatām . āhustameva sudṛśaśśaure'parakāraṇaṃ kimāścaryam .. 2357 ..
4.11.2357_62
he śaure! yaḥ pumān sudṛk sudhīriti cakṣuṣmāniti ca garvāt tvatto'pi aparaṃ anyaṃ jagatāṃ kāraṇaṃ āha bravīti sudṛśaḥ vipaścitaḥ cakṣuṣmantaśca tameva tvatto'nyajjagatkāraṇamastīti vadantaṃ pumāṃsameva aparakāraṇaṃ aparaṃ tvadanyatkāraṇaṃ yasya taṃ tathoktaṃ aparaṃ avaraṃ aśreṣṭhaṃ kāraṇaṃ yasya tathoktamiti vā āhuḥ . kimāścaryamiti lokoktiḥ . yastvatto'pyaparaṃ kāraṇamastīti bravīti tasyāparakāraṇatvamanāścaryāvahaṃ kintu yuktameveti bhāvaḥ . ataeva samālaṃkāraḥ . yadvā taṃ aparakāraṇavādinameva aparaṃ ca tat kāraṇaṃ ceti karmadhārayaḥ taṃ aparakāraṇaṃ āhuḥ . kimetadāścaryaṃ atyāścaryamiti bhāvaḥ . ataeva virodhābhāsaḥ . taṃ pumāṃsameva aparakāraṇaṃ apagato raḥ rephaḥ yasmāttaṃ kāraṇaṃ kāṇaṃ āhuriti vastusthitiḥ . ‘eko ha vai nārāyaṇa āsīt, sarvabhūtasthamekaṃ nārāyaṇaṃ, kāraṇarūpamakāraparaṃ brahmom' ityādiśrutiśatakaṇṭharavapratipāditabhagavatkāraṇatvaviruddhārthābhidhāyī kāṇa eva na tu cakṣuṣmāniti sudṛśo vadanti . ‘śrutismṛtī tu viprāṇāṃ cakṣuṣī dve vinirmite . ekena hīnaḥ kāṇassyāt’ ityādyukteriti bhāvaḥ . atra samavirodhābhāsayorekatraiva
kavisaṃraṃbhāviśrāntestayossadehasaṃkaraḥ ..
dātraṃ manye totraṃ vetraṃ vā'ricchidā tvayā vidhṛtam . kuruvīrarathakuṭumbin dātovetastu bheda eteṣām .. 2158 ..
4.11.2357_63
he kuruvīrarathakuṭumbin arjunasārathe bhagavan! tvayā vidhṛtaṃ tadrathyāśvacodanāya pāṇau kṛtaṃ totraṃ todanaṃ ‘prājanaṃ todanaṃ totram’ ityamaraḥ . vetraṃ vā dātraṃ ripuvaṃśalavanasādhanaṃ lavitraṃ ‘dātraṃ lavitram' ityamaraḥ . manye saṃbhāvaye . eteṣāṃ dātratotralavitrāṇāṃ bhedaḥ dātaḥ chinna iti ‘do avakhaṇḍane' karmaṇi ktaḥ . ‘ādecaḥ' ityātvam . ‘kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ chitaṃ vṛkṇam' ityamaraḥ . avetaḥ avagataḥ avapūrvakādiṇaḥ karmaṇi ktaḥ . eteṣāṃ ripukulabhedanarūpadharmavattāyāssāmyāt bhedabhāvojñāta evetyarthaḥ . tuśabdo'vadhāraṇe . ‘tuḥ syādbhede'vadhāraṇe' ityamaraḥ . yadvā dātraṃ manye lavitrameveti nirdhārayāmītyarthaḥ . anyatsarvaṃ pūrvavadeva . tattvaṃ tu eteṣāṃ dātrādīnāṃ dātovetaḥ krameṇa dāvarṇa tovarṇa vevarṇaireva bheda ityarthaḥ . sārvavibhaktikastasiḥ . athavā totraṃ vetraṃ vā dātraṃ dātratulyaṃ manye jāne . eteṣāṃ bhedastu dātovetaḥ uktavarṇaireva na tu sarvātmanā . śabdārthatādātmyaṃ na vismartavyam . atra totravetrayordātratādātmyasaṃbhāvanābhisaṃdhau utprekṣā, dātratvanirdhāraṇasyottaravākyārthasamarthitatvābhisaṃdhau kāvyaliṅgam, dātratotravetrāṇāṃ tulyānāṃ svavācakaśabdagatayatkiṃcidvarṇamātrabheda ityabhiprāye vyatirekaḥ, bhagavatkare dhṛtaṃ vastu dātrameva na tu totraṃ vetraṃ vetyabhisaṃdhau tvapahnutirityeteṣāmekatraiva kavisaṃrambhasya niyantrayitumaśakyatvātsaṃdehasaṃkaraḥ ..
tava bhaktairatiśucibhirnāmnā śuciravamato'nalo nūnam . ahaha viṣāśanamupayan jīvanabhaṅgāddhiśāntatāṃ yātaḥ .. 2159 ..
4.11.2357_64
atiśucibhiḥ--
4.11.2357_65
yo'rthe śucirhi sa śucirna mṛdvāriśuciśśuciḥ .
kṣetrajñasyeśvarajñānādviśuddhiḥ paramā matā ..
4.11.2357_66
ityuktaprakāreṇa sarvaprakāraśuddhiśālibhiḥ tvadbhaktaiḥ bahubhiriti bhāvaḥ . nāmnā śuciḥ nāmamātreṇaiva śuciriti vyavahāryaḥ na tu tadvacchucitamaḥ eka iti bhāvaḥ . analaḥ avamato nūnam . ahaheti khede adbhute vā . viṣāśanaṃ viṣopalakṣitamannaṃ upayan aśnanniti yāvat . jīvanabhaṅgāt jīvitabhraṃśāt śāntatāṃ viniṣṭatāṃ yātaḥ . hītyavadhāraṇe hetau vā ..
4.11.2357_67
vastusthitistu ahetyavyayaṃ ahahetyetadanatiriktārthakam . haviṣā ājyādinā aśanaṃ abhede tṛtīyā, hāvirabhinnamaśanaṃ
upayan jīvanabhaṅgāt jalataraṅgāt śāntatāṃ nirvāṇatāṃ yāta iti . atrānalakartṛkaviṣāśanāderupapāditaśleṣabhittikābhedādhyavasāyanirvyūḍhasya bhagavadbhaktāvamatatvaṃ na heturityahetostasya hetutvena saṃbhāvanāyāṃ cedabhisaṃdhiḥ tadā utprekṣāyāṃ paryavasānaṃ, uktaviṣāśanādyanyathānupapattyā tasyāvamatatvakalpanecet arthāpattau, viṣāśanādihetunā avamatatvasādhane cettātparyaṃ tadā anumānālaṃkāre iti kavisaṃrambhasya nānāmukhaprasṛtatayā amīṣāṃ saṃdehasaṃkaraḥ ..
sumahāneko'hāryaḥ kṣobhaṃ gamito'pi naiti vikṛtilavam . gāmbhīryaṃ śrīdhāmnaḥ sthirāśayasyāsya ko gaditumīṣṭām .. 2160 ..
4.11.2357_68
sumahān giripakṣe ativiśālaḥ bhagavatpakṣe atipūjyaḥ
mahyate pūjyate iti mahān iti vyutpatteḥ . ekaḥ ahāryaḥ giriḥ . pakṣe itarairasaṃhāryaḥ .
brahmāṇamindraṃ rudraṃ ca yamaṃ varuṇameva ca .
prasahya harate yasmāttasmāddhariritīryate ..
4.11.2357_69
iti bhagavata eva sarvasaṃhartṛtvokteḥ . kṣobhaṃ gamito'pi puṣpaphalaśilādārvādivastulipsubhirjanaiḥ svasvābhīṣṭaprepsubhirarthibhiśca kṣobhito'pi vikṛtilavaṃ vikāraleśamapi naiti . sthirāyāḥ bhuvaḥ āśayasya ādhārasya jalāśaya itivat bhūdharasyeti yāvat yadvā sthirāḥ āśayāḥ panasāḥ yasmin tasya 'āśayaḥ syādabhiprāye panasādhārayorapi' iti medinī . pakṣe sthirahṛdayasyetyarthaḥ . śaraṇāgatasaṃgrahe doṣapradarśakairantaraṅgairapyakampanīyahṛdayasyeti bhāvaḥ . tathācāha-- mitrabhāvena saṃprāptaṃ na tyajeyaṃ kathaṃcana' iti . śrīdhāmnaḥ saraḻadrumāṇāṃ bilvānāṃ vā āśrayasya 'śrīrveṣaracanāśobhāsaṃpatsaraḻaśākhiṣu . vāṇīlakṣmīlavaṅgeṣu viṣe bitve'pi’ iti ratnamālā . ‘śrīrveṣaracanāśobhābhāratīsaraḻadrume . lakṣmyāṃ trivargasaṃpattividyopakaraṇeṣu ca' iti medinī ca . pakṣe śrīnivāsasyetyarthaḥ . asya girerbhagavataśca gāmbhīryaṃ duṣpraveśatvaṃ akṣobhyatvaṃ vā . bhagavatpakṣe bhaktānugrahavadānyatvāderāmūlato duravagāhatvaṃ āśritāparādheṣu pratigrahītṛnikarṣādiṣu ca
sato'pi svajñānasya gopanena durgrahatvaṃ vā . tadabhiprāyeṇa hi
sarvajñasyāpyavijñātṛtvoktiḥ . gadituṃ varṇayituṃ ka iṣṭāṃ śaknuyāt ..
4.11.2357_70
atrāprastutasya kasyacinmahāgireḥ praśaṃsā praśaṃsanīyatvena
prastute tatsarūpe bhagavati śrīnivāse paryavasyatītyabhisandhau
aprastutapraśaṃsā, prastutavṛṣādrivṛttānte varṇyamāne viśeṣaṇasāmyādaprastutamahārājavṛttāṃtasya vā tathāvidhadugdhapayonidhervā vṛttāntasya pratītessamāsoktirvā . asmin prakāre vṛṣagiripakṣe sumahān śobhinairmahairutsavaiḥ anitītyan aniteḥ kvip . maharājapakṣe śobhanaṃ mahat rājyaṃ yasya tathābhūtaḥ 'vartamāne pṛṣat' ityādinā śatṛvadbhāvātideśādugittvānnum . ‘mahatī vallakībhede
rājye syāttu napuṃsakam' iti medinī . ‘mahadrājyaṃ ca' ityamaraśca . payodhipakṣe atimahān ativipulaḥ kṣobhaṃ gamito'pi
vṛṣagiripakṣe bhagavaddarśanalipsubhirjanairārohaṇacaraṇaghaṭṭanādibhissammardito'pītyarthaḥ . mahārājapakṣe vairijanādhikṣepādibhiḥ kadarthito'pītyarthaḥ . payodhipakṣe amṛtādyarthibhissurairmathanena viloḍito'pītyarthaḥ . vikṛtilavamapi naiti . sthirāśayasya ādye sthirāṇāṃ
sālaparṇīvṛkṣāṇāṃ āśayasya ādhārasya 'sthirā bhūsālaparṇyornāśanau mokṣabalādriṣu' iti medinī . dvitīye sthirā bhūḥ śaye kare yasya tasya svāyattadharaṇīkasyetyarthaḥ . tṛtīye sthirāyāḥ bhūmeḥ ā samantāt śeta iti śayaḥ tasya pacādyac . mekhalāvadbhuvaṃ veṣṭitavata ityarthaḥ . śrīdhāmnaḥ ādyapakṣe
4.11.2357_71
śrīpadatvācchriyo vāsācchabdaśaktyā ca yogataḥ .
rūḍhyā śrīśaila ityevaṃ nāma cāsya girerabhūt ..
4.11.2357_72
iti vārohoktarītyā lakṣmīnivāsasthānabhūtasyetyarthaḥ .dvitīye trivargasaṃpattyāśrayasyetyarthaḥ . tṛtīye śrījanmaniketanasyetya
rthaḥ . gāmbhīryaṃ duṣpraveśyatvaṃ durādharṣatvaṃ nimnatvaṃ cetyarthaḥ . anyatpūrvavat . yadvā prastutaśailavṛttānte varṇyamāne prastutaśrīnivāsavṛttāntasyaiva dyotanāt prastutāṅkuraḥ . athavā vācyasyaiva bhagavadrūpārthasya bhaṅgyantareṇa varṇanātparyāyoktam . āhosvit ekohārya ityatra ekaḥ hā aryaḥ ārya iti vā chedena viśeṣyasyāpi śliṣṭatayā aryasya āryasya vā aprakṛtasya ahāryasya śeṣādreḥ prakṛtasya ca śleṣaḥ . upapāditeṣveteṣvekatraiva kavisaṃrambhasyāvasthāpayitumaśakyatayā eteṣāṃ saṃdehasaṃkaraḥ . aryaḥ svāmī eko'dhipatirityarthaḥ 'aryassvāmivaiśyayoḥ’ iti nipātanāt ‘ṛ gatau' ityasmāddhātoryat . āryaḥ prāpyaḥ ācārya ityarthaḥ uktādeva dhātoḥ 'ṛhalorṇyat’ iti ṇyat . idaṃ ‘aryassvāmi' ityuktasūtrasya pratyudāharaṇam . hetyavyayaṃ gāṃbhīryacintanaprayuktavismaye . 'vismaye ca jugupsāyāṃ ha, iti śeṣaḥ . aryapakṣe svāmipakṣe ukta evārtho'nusaṃdheyaḥ . āryapakṣe tu kṣobhaṃ gamito'pi 'imā rāmāssarathāssatūryāḥ' ityuktadiśā kṣodiṣṭhaphalaprardaśanādibhiritaraiḥ pralobhite'pi vikṛtilavamapi tadāsaṅgakṛtacittavikāraleśamapi naiti . ‘tavaiva vāhāstava nṛttagīte’ ityādivattatsarvaṃ pratyākhyāya 'varastu me varaṇīyassaeva’ ityuktarītyā askhalitacittavṛttireva bhavatīti bhāvaḥ . śrīdhāmnaḥ vidyānidheḥ sthirāśayasya sthire mokṣe āśayaḥ abhiprāyaḥ
yasya tasya śrīsthiraśabdayoḥ kośastu prāgukta eva . asya ahāryasya aryasya āryasya ca gāmbhīryaṃ gadituṃ ka iṣṭāmityarthaḥ ..
4.11.2357_73
yathāvā--
4.11.2357_74
marakatamaṇireko'yaṃ sphuratitarāṃ sakalalokavibhavakṛte . bhāgyagarīyāṃso'muṃ bhogyatamaṃ prāpnuvanti naivānye .. 2161 ..
4.11.2357_75
atra bhagavāneva marakatamaṇitayā'dhyavasīyata iti rūpakātiśayoktiḥ, āhosvit ayamiti viṣayaṃ bhagavantaṃ nirdiśya tasminmarakatamaṇitvāropādrūpakaṃ, athavā bhagavato marakatamaṇitvena saṃbhāvanādvastūtprekṣā gamyā, uta aprastutamarakatavṛttāntena prastutaśrīnivāsavṛttāntapratīteraprastutapraśaṃsā, kiṃvā marakatamaṇitvenādhyavasitasya śrīnivāsasya sakalalokavibhavakṛte sphuratīti lokasiddhagārutmatāpekṣayā viśeṣasya gamyamānatvādvyatirekaḥ, āho śrīnivāsasyaiva bhaṅgyantareṇa varṇanātparyāyoktamiti bhūyasāmalaṃkārāṇāṃ saṃdehasaṃkaraḥ ..
4.11.2357_76
yathāvā--
4.11.2357_77
tvadapāṅgapratyūṣe vidaḻitaduritaughasaṃtamasadoṣe . uragagirinātha visarati parito vikasati madantaraṅgābjam .. 2162 ..
4.11.2357_78
atra tvadapāṅga pratyūṣa iva, aghayūdhaṃ saṃtamasamiva antaraṅgaṃ abjamivetyupamāyā vā, tvadapāṅgaṃ eva pratyūṣaḥ . aghayūdhameva saṃtamasaṃ antaraṅgamevābjamiti rūpakasya vā sādhakabādhakapramāṇābhāvenāniścayātsaṃdehena saṃkaraḥ . sādhakabādhakapramāṇe nyāyadoṣarūpe . yatra nyāyadoṣalakṣaṇasādhakabādhakapramāṇayoranyatarasyāvatāraḥ tatraikatarasya niścayānna saṃdehaḥ . nyāyaśca kvacidupamāyāssādhakaḥ . rūpakasya tu na sādhako nāpyatyantapratikūlaḥ . kvacittu rūpakasya sādhakaḥ . upamāyāstu na sādhako nāpyantyantapratikūla eva, doṣo'pi kvacidupamāyā bādhakaḥ rūpakasya tu taṭasthaḥ . kvacittu rūpakasya bādhakaḥ upamāyāstaṭasthaḥ . evamalaṃkārāntarayorapi nyāyadoṣāvūhanīyau ..
tatropamāyāssādhako rūpakaṃprati taṭastho nyāyo yathā--
4.11.2357_79
śriyamasmākaṃ tanu tāmityāśrayatāṃ ya adadhīta nu tām . gamayanvipadaṃ tanutāṃ padakamalamamuṣya saṃpadaṃ tanutām .. 2163 ..
4.11.2357_80
asmākaṃ tāṃ śriyaṃ muktisaṃpadaṃ tanu kuru iti āśrayatāṃ
janānāṃ yaḥ śrīnivāsaḥ vipadaṃ bhavamayīṃ āpadaṃ tanutāṃ kṛśatāṃ gamayan san tāṃ tatprārthitāṃ śriyaṃ ādadhīta nu kurvīta ca . nu ityetadavyayaṃ pūrvoktavipattanūkaraṇasamuccaye . ‘pratyuktāvupamāne ca viṣādotprekṣayorapi . nu pādapūraṇe jñeyo jijñāsāyāṃ samuccaye’ iti śeṣaḥ . amuṣya bhagavataḥ padakamalaṃ saṃpadaṃ sarvaprakārāṃ śriyaṃ tanutāṃ kurutām . atra saṃpadaṃ tanutāmiti mukhyatayā pratipādyamānasarvaprakāraśrīpradānarūpārthaḥ bhagavatpada evānukūlyamaśnuta iti padaṃ kamalamivetyupamāyāssādhakaḥ . padameva kamalamiti rūpakasya tu nāñjasyena,kamale vivakṣitasaṃpatpradānasya mukhyatayā'savagateḥ . nanu tarhi rūpakabādhikaiva kiṃ na syādupameti śaṅkyaṃ, kamale'pi saurabhādirūpamukhyasaṃpatpradānasaṃbhavāt . ato na rūpakabādhakatvaṃ, kiṃtu taṭasthataiva ..
4.11.2357_81
rūpakasādhaka upamāṃprati taṭastho yathā--
4.11.2357_82
sādhugatipratirodhakamādhunvānā'khilaṃ tamaḥprasaram . mādhavamukhāmṛtāṃśorādhattāṃ nayanasaṃmadaṃ jyotsnā .. 2164 ..
4.11.2357_83
sādhu yathāsyāttathā gateḥ saṃcaraṇasya anyatra sanmārgagamanasya arcirādigatervā pratirodhakam . anyatsugamam . atra mukha
mevāmṛtāṃśuriti rūpake jyotsnāpadaṃ sādhakapramāṇaṃ mukhyatayā'vagamyamāno jyotsnāpadārthaḥ amṛtāṃśorevānukūlyamaśnuta iti mukhāmṛtāṃśoriti rūpakasādhakaḥ . mukhaṃ amṛtāṃśurivetyupamāyāstu nāñjasyena sādhakaḥ, mukhe mukhyatayā jotsnāpadārthasya candrikārūpasyānavagamāt . na ca tarhi rūpakamupamābādhakameva kiṃ na syāditi vācyaṃ, yathā amṛtāṃśāvanukūlaḥ na tathā mukhe . kiṃtūpacāreṇānukūlyasya kathaṃcitsaṃbhavānnopamāpratikūlatā . kiṃtu tāṭasthyameveti dhyeyam ..
4.11.2357_84
upamābādhakādrūpakaparigraho yathā--
4.11.2357_85
śaraduditaśiśirakiraṇasphuraṇajuṣā viśadayan vṛṣādrimaṇiḥ . kamalākṣo nassvāntaṃ kaṭākṣasudhayā vilimpati niśāntam .. 2165 ..
4.11.2357_86
naḥ asmākaṃ svāntaṃ niśāntaṃ bhavanamiti vyastarūpakam .
viśadayanniti hetvarthe śatā . heturiha phalam . śaraduditetyādi
kaṭākṣasudhayetyasya viśeṣaṇam . atra kaṭākṣassudhevetyupamāyāṃ uktavyastarūpakameva na bādhākaṃ, kiṃtu śaraduditetyādisāmānyadharmaprayogo'pi bādhaka eva . na tu taṭasthaḥ ‘upamitaṃ vyāghrādibhiḥ’ ityādinā tadaprayoga eva samāsavidhānāditi prāñcaḥ . vayaṃ tu kvacitsāmānyadharmaprayogo'pi nopamābādhaka iti brūmaḥ ..
4.11.2357_87
yathā--
4.11.2357_88
svavaśānucaraṃ ruciraṃ sapadmakaṃ devakuñjaraṃ sukaram . nāgāgamasavihāraṃ yogādvindeya dhīragambhīram ..
4.11.2357_89
svā svakīyā yā vaśā kariṇī ‘vaśā vandhyā'sutā yoṣā strīgavīkariṇīṣu ca . triṣvāyatte klibamāyāttatve cecchāprabhutva
yoḥ' iti medinī . tasyāḥ anucaraṃ sahāyam . pakṣe svavaśenaiva svecchayaiva anucaraḥ . ‘yatra kāmagamo vaśī’ ityuktarītyā sakala lokacārī svatantra ityarthaḥ . taṃ tathoktaṃ, padmakena bindujālakena saha vartata iti sapadmakaḥ tam . pakṣe padmayā śriyā saha vartamānaṃ, śaiṣike kapi 'āpo'nyatarasyām' iti vaikalpiko hṛsvaḥ . sukaraṃ śobhanaśuṇḍādaṇḍaṃ ramaṇīyapāṇiṃ ca . nāganāṃ gajānāṃ āgamena prāptyā savihāraṃ nāgāgāme phaṇiśaile savihāraṃ ca . dhīragambhīraṃ devakuñjaraṃ devaḥ kuñjara iveti vigrahaḥ devaśreṣṭhaṃ śrīnivāsaṃ yogāt yukteḥ sannāhādupāyādvā pakṣe dhyānāt vindeya 'yogassannahanopāyadhyānasaṃgatiyuktiṣu' ityamaraḥ ..
4.11.2357_90
yathāvā--
4.11.2357_91
ativṛddhimadāmodapradānato vivaśayansadāḻivarān . daivatanāgaḥ phāṇagirivanacārī sakalabhānvito jayatu .. 2167 ..
4.11.2357_92
atibṛddhimataḥ āmodasya ānandasya pakṣe atiśayitā vṛddhiryasya sa tathā yo madāmodaḥ tasya dānaparimaḻasya pradānataḥ sadāḻivarān satāṃ brahmavidāṃ āḻeḥ paṅkteḥ ye varāḥ śreṣṭhāḥ tān . pakṣe sadā aḻivarān bhramaraśreṣṭhān vivaśayan, sakalā saṃpūrṇā bhā dīptiḥ ‘tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti’ ityādyuktā tayā anvitaḥ . pakṣe saḥ kalabhaiḥ triṃśadvarṣagajaviśeṣaiḥ anvitaḥ daivatanāgaḥ devaśreṣṭhaḥ bhagavān jayatu .‘syuruttarapade vyāghrapuṅgavarṣabhakuñjarāḥ . siṃhaśārdūlanāgādyāḥ puṃsi śreṣṭhārthagocarāḥ' ityamaraḥ . atra padyadvaye'pi devakuñjaraṃ daivatanāga ityatra upamitasamāsāśrayeṇa sāmānyadharmaprayogo nopamābādhakaḥ . 'bṛndārakakuñjaraiḥ pūjyamānam’ iti sāmānyadharma
prayoge'pi samāsavidhānāt vyāghrāderākṛtigaṇatvādeva siddhe sāmānyaprayogārthatvādasya vacanasya . tasmādiha upamārūpakayossaṃdeha eva yuktaḥ ..
4.11.2357_93
rūpakabādhakādupamāparigraho yathā--
4.11.2357_94
namadamaramakuṭapaṭalīghaṭitamaṇīkiraṇapuñjapiñjaritam . bhavyaṃ tanoti jagatāṃ divyaṃ phaṇiśelanāthapadapadmam .. 2168 ..
4.11.2357_95
atra namadamaretyādi viśeṣaṇaṃ padme kathaṃcidapyasaṃbhavīti padameva padmamiti rūpakasya bādhakaṃ na tu taṭastham ..
4.11.2357_96
evaṃ--
4.11.2357_97
vṛṣabhūbhṛti vibudhānāmāvāse pārijāta iva lasati . jagadāmodavidhātrī jayati śrīmañjarī muraṃ dviṣati .. 2169 ..
4.11.2357_98
vibudhānāṃ viduṣāṃ devānāṃ vā āvāse nivāsabhūte vṛṣabhūbhṛti śeṣādrau . pakṣe vṛṣā indraḥ bhūbhṛt rājā yasya tasmiṃstathokte . vibudhānāmāvāse tridaśālaye pārijāta iva lasati prakāśamāne muraṃ dviṣati śrīnivāse ‘dviṣaśśaturvā’ iti dvitīyā . jagatāṃ āmodasya ānandasya parimaḻasya ca vidhātrī . śeṣaṣaṣṭhyāssamāsaḥ . śrīḥ lakṣīreva mañjarī vallarī jayati . atra śrīmañjarītyatra rūpakamevābhyupetyaṃ, jagadāmodavidhātrīti sāmānyadharmopādānāttasya copamābādhakatvāt . na ca pārijāta ivetyupamopakramānānurūpyamiti vācyam, satyapi bādhake upakrama evānuroddhavya itīdaṃ na vedānuśāsanam, nāpi dharmānuśāsanaṃ na vā rājaśāsanam . yatra tu na
bādhakaṃ, yathā atreva padye tṛtīyacaraṇe jagadamodavidhātari' iti
kṛte prakāmaṃ bhavatu tatropakramānurodhādupamitasamāsa eva ..
4.11.2357_99
evaṃ--
4.11.2357_100
vṛṣabhūbhṛti vibudhānāmāvāse śrīnivāsakalpatarau ! jagadāmodavidhātari jayati śrīmañjarī mahodāre .. 2170 ..
4.11.2357_101
iti pūrvodāhṛtapadyasyaiva prakārāntareṇa praṇayane śrīmañjarītyatra sāmānyadharmāprayoge'pi nopamāsamāso yuktaḥ . kiṃtu śrīnivāsapārijāta ityatra jagadāmodetyādisāmānyadharmaprayogabalādrūpakasamāse sthite tadanurodhasyaivocitatvāt . anyathā prathamamabhedapradhānatayā prakṛṣṭaṃ rūpakamavalambya paścādbhedābhedapradhānatayā tato'pakṛṣṭāyā upamāyā avalambane patatprakarṣadoṣo'pi syāt ..
4.11.2357_102
yathāvā--
4.11.2357_103
maṇivaraparirabdhāyā vakṣassthalyāḥ phaṇīndraśikharimaṇeḥ . mauktikamālā vilasati lalitā svedodabindumāleva .. 2171 ..
4.11.2357_104
atra svedodabindumālevetyutprekṣā na tūpamā, tathā sati maṇivaraparirabdhāyā iti vakṣassthalīviśeṣaṇasya nairarthikyāpātāt .
mauktikamālāyāssvedabindumālopamāyā uktaviśeṣaṇanairapekṣyeṇaiva
siddheḥ . ato maṇivaretyādi vakṣassthalīviśeṣaṇamupamābādhakam ..
4.11.2357_105
abhinnapadabodhyāssyurnānālaṃkṛtayo yadi .
tadaikavācakānupraveśasaṃkara iṣyate ..
arthayośśabdayośśabdārthayorvā'pyekavācake .
anupraveśatasso'yaṃ trividhaḥ parikīrtitaḥ ..
4.11.2357_106
abhinnapadabodhyanānālaṃkāratvamekavācakānupraveśasaṃkaraḥ . tatra ca arthālaṃkārayośśabdālaṃkārayorvā ekasmin vācake anupraveśena traividhyam . arthālaṃkārayoreva ekavācakānupraveśa iti dīkṣitāḥ . śabdālaṃkārayorapi sa iti sarvasvakāraḥ . śabdārthālaṃkārayoreveti kāvyaprakāśakāraḥ ..
4.11.2357_107
tatrādyo yathā-
4.11.2357_108
tvaditaradaivatabhajanādyadi vindetāmṛtaṃ jano jātu . udamanthādapi śaure nūnaṃ vindeta sa khalu navanītam .. 2172 ..
4.11.2357_109
udakasya manthaḥ 'manthaudana’ ityādinā udakaśabdasya vaikalpika udādeśaḥ . atra pratipādyamāno'rthastulyavākyārthaikyāropalakṣaṇanidarśanārūpaḥ . kiñcittarkaṇamanyattarkaṇasādhanamityuktasaṃbhāvanarūpaścetyanayorarthālaṃkārayorekānupūrvībodhitatvādekavācakānupraveśasaṃkaraḥ ..
4.11.2357_110
yathāvā--
4.11.2357_111
surapuṅgave samastastatpuruṣe bhajati gauravaṃ svānte . dhatte suśabdatāmatha yo'nevaṃsyātkathaṃ nu sa suśabdaḥ .. 2173 ..
4.11.2357_112
surapuṅgave devasārvabhaume . tatpuruṣe ityatra taditi bhinnaṃ padaṃ gauravaviśeṣaṇam . puruṣe śrīmati nārāyaṇe samastaḥ sarvo'pi lokaḥ
svānte manasi tat anirvacanīyaṃ gauravaṃ bhaktimiti yāvat .
bhajati atha suśabdatāṃ śobhanaśśabdaḥ kīrtiryasya saḥ tasya bhāvaṃ
'śabdo'kṣarayaśogītavyomavākyadhvaniṣvapi' iti ratnamālā ..
4.11.2357_113
divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ .
yāvatsuśabdo bhavati tāvatsvarge mahīyate ..
4.11.2357_114
iti bhārataprayogaśca . bhagavati gauravabhāguttamakīrtimān
bhavatītyarthaḥ. yaḥ pumān anevaṃsyāt bhagavati gauravaṃ na tanuyāt
saḥ kathaṃnu suśabdaḥ sukīrtiḥ bhavet . bhagavadabhaktasya kathaṃ
sukīrtilābhassyādityarthaḥ . anyatra tatpuruṣe tatpuruṣasamāsavivakṣāyāmiti yāvat . surapuṃgave surapuṃgavaśabde gauḥ avaṃ iti chedaḥ . samastaḥ samāsaṃ prāptaḥ gauḥ gośabdaḥ svānte svasya caramāvayavabhūte okāre avaṃ avādeśaṃ bhajati . ‘gorataddhita luki' iti go'ntatatpuruṣāṭṭaci caramāvayavasya okārasya 'eco'yavāyāvaḥ' ityavādeśo bhavatītyarthaḥ . atha evamavādeśānantarameva suśabdatāṃ sādhuśabdatvaṃ dhatte . tatpuruṣe gośabdasya kṛtasamāsāntasyaiva sādhutvāt . yaḥ tatpuruṣe samastaḥ gośabdaḥ uttarapadabhūtaḥ anevaṃsyāt samāsāntaṭajabhāvena avādeśaṃ na prāpnuyāt saḥ kathaṃ suśabdaḥ sādhuśabdassyāt . uktasamāsāntapratyayasya nityatayā tadabhāve tasya sādhutā kathaṃ syāditi bhāvaḥ . atra sauśabdyabhāktvasya bhagavadbhaktibhāktvarūpavākyārthahetukatvādekaṃ kāvyaliṅgam . aprastutabhaktajanasauśabdyabhāktvasvarūpakāryapraśaṃsayā tatkāraṇabhūtabhagavadbhaktirūpakāraṇasya śubhapradānotkarṣapratīterekā kāryanibandhanā'prastutapraśaṃsā . evamaprastutānevaṃvidhāsauśabdyabhāktvarūpakāryapraśaṃsayā tatkāraṇabhūtabhagavadagauravarūpakāraṇa
syānarthadānotkarṣapratīteranyā cāprastutapraśaṃsā . prakṛtāprakṛtaśleṣaścetyete'rthālaṃkārā ekavācakānupraviṣṭatayā saṃkīryante ..
4.11.2357_115
yathāvā--
4.11.2357_116
hariguṇamasṛṇā kṛtiriyamanādṛtā cetkhalaiḥ kimetasyāḥ . lāvaṇyaghanā lalanā januṣāndhairnnindyate yadi kimasyāḥ .. 2174 ..
4.11.2357_117
januṣāndha ityatra tṛtīyāyā aluk ‘puṃsā'nujo januṣāndha iti ca' iti nipātanāt . atra sarvaṃ padyaṃ dṛṣṭāntālaṃkārarūpam . pūrvottarārdhe pratyekamanyadoṣeṇānyadoṣānudayalakṣaṇāvajñālaṃkārarūpe . tena ekāvācakānupraveśasaṃkīrṇe ..
4.11.2357_118
yathāvā--
4.11.2357_119
bhagavan sa daivanihataprakṛtirdveṣṭā taveḍitaḥ kvanu vā . nityamudāttaprakṛtistavāñcitā neḍitaḥ kva vā dṛṣṭaḥ .. 2175 ..
4.11.2357_120
saḥ duṣkṛtātiśayasya durvacatvātsa iti nirdeśaḥ . tava dveṣṭā janaḥ daivena nihatā nāśitā prakṛtiḥ svābhāvikabhagavaccheṣatādyākāro yasya tathoktassan kvavā īḍitaḥ stutaḥ syāt sarvatra nindita eva syāditi bhāvaḥ . nityaṃ tava añcitā pūjayitā udāttaprakṛtiḥ ślāghyasvabhāvaḥ kvavā neḍitaḥ sarvatra sarvaisstuta eva syāditi bhāvaḥ . pakṣe dveṣṭā dveṣṭetyākārakaśśabdaḥ sadaiva nityameva nihatā anudāttā prakṛtiḥ tṛcprakṛtiḥ dviṣadhāturūpā yasya sa tathoktaḥ . dviṣadhātoranudātteṣu parigaṇitatvāditi bhāvaḥ . ataeva kvavā iḍitaḥ iḍāgamena saṃbaddhaḥ ‘ekāca upadeśe'nudāttāt' itīṇniṣe
dhāditi bhāvaḥ . añcitā añcitetyākāraśśabdastu nityaṃ udāttaprakṛtiḥ udāttabhūtā añcadhāturūpā prakṛtiryasya sa tathā ataeva kvavā iḍito na iḍāgamaviśiṣṭo na syāt udāttatvāt 'ārdhadhātukasyeḍvalādeḥ' itīḍāgamaṃ prāpta eva bhavediti bhāvaḥ . atra viśiṣṭo vākyārthassamāsoktirūpaḥ kāvyaliṅgarūpābhyāṃ vākyārthābhyāmekavācakānupraveśasaṃkīrṇaḥ ..
4.11.2357_121
yathāvā--
4.11.2357_122
śeṣagirīśvara bhavato vaśagau khagabhujagatallajau yasmāt . bhajato nityasamāsaṃ manye tadavigrahāvetau .. 2176 ..
4.11.2357_123
he śeṣagirīśvara śrīnivāsa ! pakṣe śeṣagiri vyākaraṇe īśvara samartheti kasyacidviduṣassaṃbodhanam . ‘svāmīśvara' ityādinā saptamī . praśastau khagabhujagau khagabhujagatallajau ‘praśaṃsāvacanaiśca' iti samāsaḥ . tārkṣyaśeṣāvityarthaḥ . pakṣe khagatallajaḥ bhujagatallaja ityetau śabdāvityarthaḥ . yasmāddhetoḥ nityasamāsaṃ āsa upaveśane’ bhāve ghañ . samaścāsāvāsaśceti vigrahaḥ . tulyāvasthānaṃ sahāvasthitimityarthaḥ . pakṣe nityaṃ samastatāṃ bhajataḥ . kṛṣṇasarpavāpyaśvādivadete nityasamāsāḥ' iti ‘matallikā macarcikā’ ityatra sudhākārādayaḥ . tat tasmāt etau khagatallajabhujagatallajaśabdau avigrahau vṛttyarthāvabodhakavākyavirahitau . yadvā asvapadavigrahau manye . anyathā nityasamāsaṃ na prāpnuta iti bhāvaḥ . ‘avigraho nityasamāsaḥ asvapadavigraho vā . vṛttyarthāvabodhakavākyaṃ vigrahaḥ’ iti śābdikāḥ . atra śleṣānumānayorekavācakānupraveśaḥ ..
4.11.2357_124
yathāvā--
4.11.2357_125
nakṣatrapathollaṅghī navaghanarājyābhiṣekamabhigami
taḥ . uttuṅgaśṛṅgasaṃgata ucitaṃ bhūbhṛdvaro'yamahiśailaḥ .. 2177 ..
4.11.2357_126
nakṣatrapathaṃ antarikṣaṃ ullaṅghata iti tathoktaḥ . anyatra kṣatradharmānativartītyarthaḥ . navayā ghanarājyā jaladaśreṇyā abhiṣekaṃ abhigamitaḥ . anyatra navaṃ pratyagraṃ ghanaṃ sāndraṃ yat rājyaṃ tasmin abhiṣekaṃ abhigamitaḥ . uttuṅgaiḥ śṛṅgaiḥ śikharaiḥ sānubhirvā uttuṅgena śṛṅgeṇa prādhānyena prabhutvena vā saṃgataḥ saṃbanddhaḥ . ‘śṛṅgaṃ prabhutve śikhare cihne krīḍāmbuyantrake . viṣāṇotkarṣayoḥ' iti medinī . ‘śṛṅgaṃ prādhānyasānvośca' ityamaraśca . bhūbhṛdvaraḥ rājavareṇyaḥ giriśreṣṭhaśca . atra kāvyaliṅgasamālaṃkārayośśleṣānuprāṇitayorekavācakānupraveśaḥ ..
4.11.2357_127
yathāvā--
4.11.2357_128
svanayanajayibhirharidhṛtavaidūryairnirjito'tha mārjāraḥ . māro yadi jātu syāttadā'pi harinīlavigrahajitassyāt .. 2178 ..
4.11.2357_129
mārjāraḥ biḍālaḥ mārjāraśabdaśca svanayanajayibhiḥ nijalocanarucivijitvarairiti yāvat haridhṛtaiḥ bhagavatā bhūṣaṇatayā vidhṛtaiḥ vaidūryeḥ vālavāyajamaṇibhiḥ . vidūrātprabhavanti vaidūryāṇīti
vigrahaḥ . ‘prabhavati’ ityadhikāre ‘vidūrāññyaḥ’ iti ñyaḥ .
‘vaidūryaṃ vālavāyajam' iti viśvaḥ . atra vidūraśabdo vālavāyasyādeśaḥ paryāyo vā tatropacarito vā . tena vālavāyādgirerasau prabhavati na vidūrānnagarāt tatra tu saṃskriyata ityākṣepaḥ pratyuktaḥ . yaduktaṃ--
vālavāyo vidūraṃ ca prakṛtyantarameva vā .
na vai tatreti cedbrūyājjitvarīvadupācaret ..
4.11.2357_130
iti . vaktavyāntaraṃ tu lakṣmīsahasrasaundaryastabakavyākhyāyāṃ 'vaidūryavīkṣābhayodgacchat' ityatra prapañcitamasmābhiḥ . nirjitaḥ parākṛtaḥ svanayanaruciparābhūtyā svayamapi parābhūta iti bhāvaḥ .. śabdapakṣe nirjitaḥ atra ni ityupasarga idantaḥ na tu rephāntaḥ .
nigataḥ rjā ityākārako varṇo yasya saḥ nirjāḥ . nirjāśabdāttatkarotīti ṇijantātkarmaṇi ktaḥ . śabdārthayostādātmyasāmrājyānmārjāraśabdasya vaidūryanirjitatvamiti dhyeyam . atha yadi jātu mārassyāt vidveṣimārako'pi syāt vikrāntaśiromaṇirvairaniryātanapaṭurapi syāditi bhāvaḥ . kāmo'pi yadi syādityapyarthaḥ . mārjāraśabde rjāvarṇotsāraṇe māra iti sa niṣpadyeteti śabdapakṣe'rthaḥ . ‘jātuyadorliṅ, yadāyadyorupasaṃkhyānam' iti jātu yadiśabdayoge anavaklṛptau dyotyāyāṃ liṅ . anavaklṛptirasaṃbhāvanā . asaṃbhāvanīyamevaitaditi bhāvaḥ . tadā'pi harinīlaiḥ bhagavaddhṛtendranīlaiḥ vigrahe yuddhe jitassyāt . pūrvaṃ vaidūrtyairvijitasya rūpāntaraparigrahe'pīndranīlairjitatvaṃ syādityubhayadhā'pi haridhṛtaratnaparābhūtataiva saṃbhavediti bhāvaḥ . mārasya śyāmalatvena harinīlavigrahajitatvamiti bodhyam . bhagavaddivyamūrtijita iti tadarthaḥ . atra saṃbhāvanaviṣamayorekavācakānupraveśaḥ . śleṣottambhitatvaṃ ca pūrvavadeva ..
4.11.2357_131
yathāvā--
4.11.2357_132
cidacidvarāvubhāvapi bhavato jagatīśvarau na saṃdehaḥ . strīpuṃsarūpamātre bhinnau nanu divyadaṃpatī kiṃtu .. 2179 ..
4.11.2357_133
divyadaṃpatī lakṣmīnārāyaṇau ubhau dvāvapi yuvāmiti bhāvaḥ . cidacidvarau svabhāvānyadhābhāvasvarūpānyadhābhāvalakṣaṇavikāraviraheṇa cetanācetanāpekṣayā śreṣṭhau tadvilakṣaṇāviti yāvat . ata eva jagatyāḥ jagataḥ īśvarau . na saṃdehaḥ ubhayādhiṣṭhānatvādaiśvaryasya nātra saṃdegdhavyamiti bhāvaḥ . evamubhayostaulyamuktam . vailakṣaṇyamāha-- kiṃtu strīpuṃsarūpamātre strīpuruṣarūpamātre bhinnau nanu tāvanmātra eva bhidurau na tu jagadīśvaratve iti bhāvaḥ . atra--
4.11.2357_134
tvaṃ yādṛśo'si kamalāmapi tādṛśīṃ te
dārānvadanti yuvayorna tu bhedagandhaḥ .
māyāvibhaktayuvatītanumekameva
tvāṃ mātaraṃ ca pitaraṃ ca yuvānamāhuḥ ..
4.11.2357_135
iti śrīviṣṇuvaibhavādhikārairuktamanusaṃdheyam .
anyatra nanu divyadaṃpatī he lakṣmīnārāyaṇāviti saṃbodhanam . jagati loke īśvarau īśvaraśabdau cidacidvarau cit cakāretkaḥ acit cakāretkabhinnaḥ ṭakāretka iti yāvat . cidacitau varau varapratyayau yayostau 'īśa aiśvarye' ityasmāddhātoḥ 'stheśabhāse' ityādinā varacpratyayena ‘aśū vyāptau' iti dhātoḥ aśnoterāśukarmaṇi varaṭ ca' iti varaṭpratyayena ca niṣpannāviti bhāvaḥ . kiṃtu strīpuṃsarūpamātre strīliṅgapulliṅgarūpamātre bhinnau . strīliṅgatve varacā niṣpannasya īśvaraśabdasya ṭāpi īśvareti varaṭā niṣpannasya tu ‘ṭiḍhḍha’ iti ṅīpi īśvarīti rūpam . pulliṅgatve tu ubhayathā'pīśvara ityeva rūpamiti tayorbheda iti bhāvaḥ . atra prakṛtāprakṛtaśleṣavyatirekayorekavācakānupraveśasaṃkaraḥ ..
rājīva nanu ramākṣṇā nirākṛto jīvamātraśiṣṭo'si . jyāśliṣṭo'vāgrastvaṃ svalpaprāṇātmanassthitistviyatī .. 2180 ..
4.11.2357_136
nanu rājīva he matsya he hariṇeti vā . pakṣe he rājīveti śabdasyaiva saṃbodhanam . 'rājīvaṃ naline nā tu bhede hariṇamīnayoḥ' iti medinī . tvaṃ ramāyāḥ akṣṇā nirākṛtaḥ tiraskṛtaḥ matsyahariṇayorlalanānayanopamānatāyāḥ kavisamayasammatatvena nirākṛtatvoktiḥ . yathoktamalaṃkāraśekhare trayodaśamarīcyāṃ--
4.11.2357_137
mṛgatannetrapāthojatatpatrajhaṣakhañjanaiḥ .
netraṃ cakoratannetraketakāḻismarāśugaiḥ ..
4.11.2357_138
iti sadṛśatvena kavibhirvarṇanīyamityarthaḥ . prayogaśca-- ‘sadṛśe
vanavṛddhānāṃ kamalānāṃ tvadīkṣaṇe, iti . tatraiva pañcadaśamarīcyāṃ—
4.11.2357_139
bhṛtakādyaiśca bhṛtyādyairnyakkārārthakriyāpadaiḥ .
saṃdehatattadvākyādyaissādṛśyaṃ pratipādyate ..
4.11.2357_140
iti ca saṃdehataḥ ‘kiminduḥ kiṃ padmaṃ’ ityādyaiḥ tattadvākyādyaiḥ ‘tasya puṣṇāti saubhāgyaṃ tasya kāntiṃ vilumpati’ ityādyaiḥ sādṛśyaṃ pratipādyata iti tadarthaḥ .
śabdapakṣe nirākṛtaḥ nītyeṣa idanta upasargaḥ nivartitaḥ rā ityākārako varṇo yasya sa tathoktaḥ kṛtaḥ . rā ityasya strīpratyayāntatvābhāvānnopasarjanahṛsvaḥ . jīvamātraṃ prāṇadhāraṇamātraṃ śiṣṭaṃ yasya sa tathoktaḥ . ‘jīvo'sudhāraṇam' ityamaraḥ . aprāpte vidhiniyamite samaye durmocatvātprāṇānāṃ taddhāraṇamātraṃ kurvanniti bhāvaḥ . pakṣe rāvarṇodvāsane rājīvaśabdo jīveti pariśiṣṭa ityarthaḥ . ataeva
avāgraḥ avanataḥ ‘avāgre'vanatānatam' ityamaraḥ . avāṅmukha
iti yāvat . jyā bhūmiḥ śliṣṭā āliṅgitā yena sa tathoktaḥ asi . bhūmāvavāṅmukhatayā nipatitastata utthātumakṣama iti bhāvaḥ . pakṣe jī ityākārakavarṇena āśliṣṭaḥ yukta ityarthaḥ vāgra iti chedaḥ . vetyākārakaṃ varṇaṃ agre yasya sa tathoktaḥ . jīveti varṇadvayamātrapariśiṣṭasya tādvidhyāditi bhāvaḥ . nirākṛto'yaṃ rājīvaḥ kutastatpratīkārakṣamo nābhūdityatrāha-- svalpeti svalpaprāṇaḥ alpaśaktiḥ ātmā deho yasya sa tathoktaḥ tasya . pakṣe rājīveti śabdo'lpaprāṇavarṇātmaka ityarthaḥ . tasya ‘vargāṇāṃ prathamatṛtīyapañcamāḥ prathamatṛtīyayamau yaralavāścālpaprāṇāḥ’ ityukteḥ . sthitistu iyatī etāvatī alpaprāṇasya vairibhirnirākṛtatve'pi pratīkārākṣamatayā tūṣṇīṃ bhūmāvavāṅmukhatayā śayanamityetāvatyevāvasthitiriti bhāvaḥ . anyatra rājīvetyasyālpaprāṇātmakasya śabdasya sthitiretāvatītyarthaḥ . atrāprastutasya rājīvasya nirākaraṇādikāryavarṇanena tatkāraṇasya prastutasya ramānayanasya lokottarathāḻathaḻyacāñcalyādipratīteḥ kāryanibandhanāprastutapraśaṃsā . mīnahariṇayoḥ rājīvaśabdasya cāprakṛtānāṃ śleṣaḥ . nirākṛtatvasya jīvamātrapariśiṣṭatāṃ prati tasyāśca jyāśliṣṭatādiṃ prati hetutvātkāvyaliṅgaṃ sāmānyena
viśeṣasamarthanarūpārthāntaranyāsaścetyetāni ekavācakānupraviṣṭāni ..
4.11.2357_141
yathāvā--
4.11.2357_142
jetuṃ tvadvakṣojāvaribhāvātke vibhinnamapi nālam . āstāmba nārikelaṃ klībālpaprāṇamayagatistviyatī .. 2181 ..
4.11.2357_143
he amba ! nārikelaṃ nārikelaphalam . klībanirdeśo niṣpauruṣa
tvadyotanāya . ‘dvihīnaṃ prasave sarvam’ iti klībatā . aribhāvāt
śatrubhāvāt ke śirasi vibhinnamapi vidīrṇaśīrṣamapīti lokoktiḥ .
tvadvakṣojau jetuṃ nālaṃ asamarthaṃ āsta . vakṣojāviti pulliṅgadvivacananirdeśena tayorvīrapuruṣadvayatvaṃ pratīyate . ekena klībena dvau vīrapuruṣau jetumaśakyāviti bhāvaḥ . pakṣe nārikelamiti padaṃ aribhāvāt avidyamānarivarṇatvāt ke vibhinnamapi ke ityākārakavarṇo vibhinno yasmiṃstat . ke ityākārakavarṇabhraṃśaṃ prāpitamiti yāvat . apiśabdassamuccaye . nālaṃ nālamityavaśiṣṭavarṇadvayaṃ āstetyarthaḥ . klībasya ṣaṇḍasya alpaprāṇamayasya alpaśaktimataḥ gatiḥ sthitiḥ iyatī paraparābhavānarhataiveti bhāvaḥ . itaratra klībasya napuṃsakaliṅgasya alpaprāṇavarṇātmakasya sthitirityarthaḥ . atra viṣamārthāntaranyāsayorekavācakānupraveśaḥ ..
4.11.2357_144
yathāvā--
4.11.2357_145
nāke sthitimatkvacana vyañjanaparivṛttito'pyamuktārtham . śrīkucalakṣmīstenaṃ paripāke patati nārikeḻamadhaḥ .. 2182 ..
4.11.2357_146
śrīkucalakṣmīstenaṃ nārikeḻaṃ nāke svarge kvacana kasmiṃścidajñātapradeśe vyañjanaparivṛttiḥ svacihnavinimayena veṣāntareṇeti yāvat . sthitimadapi ‘vyañjanaṃ temane cihne śmaśruṇyavayave'kṣare’ iti ratnamālā . amuktārthaṃ apāratyaktasvamuṣitārthakam . anena patanahetudoṣātiśaya uktaḥ . garhitārjitārthaparityāge tu "śāsanādvā vimokṣādvā stenassteyādvimucyate . yadgarhitenārjayanti japyena tapasaiva ca . tasyotsargeṇa śuddhyanti” ityuktarītyā doṣātiśayo na syāditi bhāvaḥ . ataeva paripāke svakṛtaduṣkarmapariṇāmasamaye adhaḥ patati adho
gatiṃ vindatītyarthaḥ . pakṣe nārikelaṃ nārikelamiti padaṃ nākesthi mat nā ke iti varṇadvayāvikṛtisthitiśāli . kvacana avaśiṣṭākṣarayorityarthaḥ . vyañjanayoḥ haloḥ parivṛttitaḥ ri la ityakṣarastharephalakārayorvyatyayādapīti yāvat . na tu tanniṣṭhayorakārākārarūpasvarayorapītyarthaḥ . tayoryathāsthānameva sthitatvāditi bhāvaḥ . amuktārthaṃ aparityaktasvābhidheyamityarthaḥ . uktarītyā nārikeḻaśabdasya nāḻikeramiti rūpāntarābāptāvapi tulyārthakatāyā eva darśanāditi bhāvaḥ . atra nārikeḻādhaḥpatanasya śrīkucalakṣmīstenamityādipadārthaissamarthanātkāvyaliṅgaṃ aprastutanārikeḻādhaḥpatanakāryapraśaṃsāyā tatkāraṇībhūtaśrīkucasaundaryabhūmāvagate kāryanibandhanāprastutapraśaṃsā caikavācakānupraveśena saṃkīryate ..
4.11.2357_147
yathāvā--
4.11.2357_148
ahigirivibhunā vihitaṃ pratyayamiha kaścidātiśāyanikam . prāpto'jādiślāghyaṃ jyādeśe jyeṣṭhatāṃ praśasya iyāt .. 2183 ..
4.11.2357_149
kaścit praśasyaḥ praśaṃsārhaḥ pumān bhāgyavāniti yāvat .
pakṣe praśasyaśabdaḥ ātiśāyanikaṃ atiśāyanaprayojakaṃ prakarṣaprayojakamityarthaḥ . "prayojanam" ityanena ṭhak . iha prayojanaśabdena heturvivakṣitaḥ . prayojanaṃ phalaṃ kāraṇaṃ ca” iti vyākhyānāt . pakṣe atiśāyanārthaka ‘atiśāyane tamabiṣṭhanau’ iti sūtreṇātiśayaviśiṣṭārthavṛttervihitamityarthaḥ . atipūrvakāccheterlyuṭ . atiśayanamevātiśāyanaṃ asmādeva nipātanāddīrghaḥ na tu sautraḥ . tena loke'pi dīrghassādhuḥ 'abādhakānyapi nipātanāni bhavanti . tena hrasvo'pi sādhuḥ’ iti vyākhyātāraḥ . ataeva ajādibhiḥ brahmarudrādibhirapi
ślāghyaṃ pakṣe ac ajrūpo ya ādiḥ prathamavarṇaḥ tena ślāghyaṃ iṣṭhanamiti yāvat . atiśāyane tamabiṣṭhanorubhayorvidhānātkaḥ pratyayo'tra grāhya iti saṃdeho mā bhūditīdaṃ viśeṣaṇamiti dhyeyam . ahigirivibhunā śrīnavāsena . anyatra ahigiri pātañjalabhāṣye vibhunā tattvāvadhāraṇapaṭunā vihitaṃ pratyayaṃ smṛtisaṃtānarūpaṃ jñānaṃ ‘sa no devaśśubhayā smṛtyā saṃyunaktuṃ’ iti śrutiḥ . ‘dadāmi buddhiyogaṃ taṃ yena māmupayānti te, iti smṛteśceti bhāvaḥ . śabdapakṣe pratyayaṃ śābdikasaṃketitaṃ pratyayaṃ prāptassan . jyādeśe bhūpradeśe ‘kṣoṇī jyā kāśyapī kṣitiḥ' ityamaraḥ . jyeṣṭhatāṃ atiśayitapraśasyatāṃ iyāt prāpnuyāt . prathamamevānabhisaṃhitaphalakarmānuṣṭhānādiprāptanairmalyatayā praśasyaḥ pumān bhagavadanugrahalabdhasvacchatamapratyayatve atimātraṃ praśasyo bhavediti bhāvaḥ . śabdapakṣe praśasyaśabdaḥ atiśāyanikamiṣṭhanpratyayaṃ labdhvā jyādeśe ‘praśasyasya śraḥ . jya ca' ityanena jyetyādeśe jyeṣṭhatāṃ jyeṣṭha ityākārakaṃ rūpaṃ iyāt prāpnuyāt ityarthaḥ . atra praśaṃsanīyapuruṣasya prakṛtasya praśasyaśabdasyāprakṛtasya ca śleṣaḥ . jyeṣṭhatāvāpteḥ pūrvavākyārthahetukatvātkāvyaliṅgaṃ cetyetadubhayamekavācakānupraviṣṭam ..
First 169 of 330 passages. Read on
Linked texts (6)
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Aṣṭādhyāyī as in the Kāśikā (word-split digital edition, P. M. Scharf) — Sanskrit
- Laghusiddhāntakaumudī — Varadarāja (grammarian) 1600, Sanskrit
- Kaṭhopaniṣad — Sanskrit
- Abhidhānacintāmaṇi — Hemacandra, Sanskrit