Bhojanakutuhala 10: atha hārītaprakaraṇam
Bhojanakutūhala 10
- Language
- Sanskrit
atha hārītaprakaraṇam
10.p1
atha kāṇḍīraḥ
10.p2
kāṇḍīraḥ kaṭutiktoṣṇaḥ saro dṛṣṭivraṇārtinut | lūtagulmodaraplīhaśūlamandāgnināśanaḥ
10.p3
rucyaṃ rūkṣaṃ grāhi vṛṣyaṃ vātalaṃ vahnisādanam | īṣatkaṣāyaṃ svādvamlapittapradaramehajit || proktaṃ rambhāgarbhakāṇḍaṃ śleṣmalaṃ vahnisādanam
10.p4
tīkṣṇoṣṇaṃ sārṣapaṃ nāḷaṃ vātaśleṣmavraṇāpaham | kaṭu krimiharaṃ kaṇḍukuṣṭhaghnaṃ rucikārakam
10.p5
sarve saṃsvedajāśśītāḥ doṣalāḥ picchilāśca te | guravaśchardyatīsārajvaraśleṣmābhayapradāḥ || bhṛṅgacchatro kaṭūṣṇā ca tiktā rocanadīpanī
10.p6
atha puṣpāṇi
10.p7
nihanyādvilvajaṃ puṣpamatīsāraṃ tṛṣāṃ vamim
10.p8
śrīparṇīkusumaṃ śītaṃ tiktaṃ saṅgrāhi vātalam | kaṣāyaṃ madhuraṃ pāke pittāsrāsṛgdarāpaham
10.p9
pāṭalākusumaṃ hṛdyaṃ kaṣāyamadhuraṃ himam | hikmākaphātisāraghnaṃ śoṣaghnaṃ vārivāsanam
10.p10
nirguṇḍipuṣpaṃ tiktoṣṇaṃ krimivātakaphāpaham | gulmaplīhāruciṃ kuṣṭhaṃ kaṇḍūṃ śophaṃ jayetkaḍu
10.p11
puṣpamākhuviṣaṃ hanyāt kapitthasya viśeṣataḥ
10.p12
mādhūkaṃ madhuraṃ śītamahṛdyaṃ bṛṃhaṇaṃ guru
10.p13
śālmalīpuṣpaśākaṃ tu ghṛtasaindhavasādhitam | pradaraṃ nāśayatyāśu dussādhyaṃ ca na saṃśayaḥ || rase pāke ca madhuraṃ kaṣāyaṃ śītalaṃ guru | kaphapittāsrajid grāhi vātalaṃ ca prakīrtitam
10.p14
iti puṣpāṇi
10.p15
atha kavakam
10.p16
bhūsphoṭaṃ kavakaṃ chatraṃ bhūmicchatraṃ śilāndhrakam | kṣitigomayakāṣṭheṣu vṛkṣādiṣu ca tadbhavet || śreṣṭhāśśucisthalīkāṣṭhavaṃśagojasambhavaḥ | nātidoṣakarāste syuḥ śeṣāstebhyo vigarhitāḥ
10.p17
iti kavakāni
10.p18
tatra - rucyaṃ cūtaphalodbhūtaṃ hārītaṃ vātajid guru | pittaśleṣmakaraṃ vahnimāndyakāri vikāri ca
10.p19
sthaulyakāntikaraṃ vaimyaṃ haritaṃ vātapittajit
10.p20
haritaṃ mūlakodbhūtaṃ laghūṣṇaṃ svādu pākataḥ || gulmaśūlakṣayaharaṃ rucyaṃ dīpaharaṃ param
10.p21
rucyamagnikṛt krimiśleṣmakuṣṭhajitkāravellakam
10.p22
rambhākāṇḍakṛtaṃ dāhapittāsraghnaṃ kaphapradam | kaṣāyakaṭutiktoṣṇaṃ rūkṣaṃ gurgnisādanam || vātaghnaṃ ca .... ... ... ...
10.p23
rucyaṃ sugandhaṃ kaiḍaryapatrajaṃ sarvadoṣanut
10.p24
śṛṅgaveraṃ salavaṇaṃ stambhaśophānilāpaham | jihvājāḍyaharaṃ vṛṣyaṃ rocanaṃ dīpanaṃ laghu || jambīrāraktaṃ salavaṇaṃ haritaṃ śṛṅgaverajam | rucyaṃ śleṣmānilaplīhakaṇṭharogaharaṃ param || ārdrakaṃ saguḍaṃ balyaṃ vātaśleṣmapraśāmidam | ārdracitraphalairyuktaṃ dīpanaṃ kaphakopanam
10.p25
śṛṅgaveraṃ tridoṣaghnaṃ śophagulmakṣayāpaham | śūlānāhārśasāṃ pathyaṃ vṛṣyaṃ balyaṃ rucipradam
10.p26
gajakarṇīkandabhavaṃ tīkṣṇoṣṇaṃ śītikāpaham | kaṭukaṃ kaphavātaghnaṃ viṣavīsarpakuṣṭhanut | praśasyate pāṇḍuśophakribhyānāhavraṇārśasām || gajakarṇībhavam
10.p27
kūṣmāṇḍakhaṇḍasambhūtaṃ sūkṣmaṃ haritakaṃ jayet | vātapittāmayān sarvān pīnasaghnaṃ rucipradam || kūṣmāṇḍajam
10.p28
asimbimvetha phalaṃ kaṃ komalaṃ sūkṣmakhaṇḍitam | agnimāndyakaraṃ kiñcid vātaghnaṃ haritaṃ kṛtam || kharāśaṃbīkṛtam
10.p29
vṛntākaṃ khaṇḍitaṃ sūkṣmaṃ śṛṅgaverāmlamiśritam | bhāvitaṃ hiṅgumaricaiḥ paṅguyugvātadoṣanut || vṛntākasya
10.p30
kaphaharamarucighnaṃ bālavṛntākajātaṃ kṣayabhavavikṛtighnaṃ pittajiccharkarāḍhyam | bālavṛntākasya
10.p31
mākandikāyāśśakalaissusūkṣmaiślakṣṇaissusambhārasusaṃyutaiśca | jayedavaśyaṃ kaphajān vikārān māndyaṃ kṛśānoratimārutaṃ ca || mākaṇīmūlajam
10.p32
pārevataphalaiḥ pakkaiḥ kṛtaṃ haritakaṃ balam | karoti dīpayatyagniṃ susambhāraṃ rucipradam || uṣṭībhāmū
10.p33
toyamāgadhikodbhūtaṃ haritaṃ nīrasaṃ kaṭu | tṛṣṇāprajananaṃ sāntisāraśleṣmāvināśanam || jalyaṃpippalībhavam| jayedarucisaplīhaśramān gurvagnikṛtsaram | nāraṅgam | jambīraṃ syādamlatīkṣṇaṃ sugandhaṃ dantaharṣaṇam | rocanaṃ dīpanaṃ bhaktapācanaṃ mukhaśodhanam || tṛṣṇāśūlakaphakleśaccharddiśrvāsakrimipraṇut | vātaśleṣmavivandhamaṃ varṇyaṃ balakaraṃ param || jambīram | madhuro madhujambīraḥ śiśiraḥ kaphapittajit || puṣṭikṛttarpaṇo vṛṣyaḥ śramadṛtṛddāhadoṣajit || madhujambīrabhavam | amlaṃ kaṭūṣṇaṃ nimbūkaṃ gulmaśleṣmāsavātajit | vaṇyaṃ rucyāgnikṛtpakvaṃ kaṇṭharukccharddiqāsajit || bālaṃ tridoṣaśamanaṃ madhyaṃ tādṛgvidhaṃ bhavet | nimbū | tvak tiktā kaṭukā snigdhā mātuluṅgasya vātajit | śleṣmaghnī krimijid gurvī dehe saugandhyakāriṇī || bṛṃhaṇaṃ madhuraṃ māṃsaṃ vātapittaharaṃ guru | śītalaṃ śleṣmalaṃ vātabhramatṛddāhanāśanam || laghu tatkesaraṃ kāsaśvāsahidhmāmadātyayān | hanti śophānilaśleṣmavibandhacchardyarocakān || gulmodarārśaśśūlāni mandānitvaṃ ca nāśayet | mahāluṅga | sahakāraphalaṃ bālaṃ kaṣāyāmlaṃ kaphapraṇut | vātapittaharaṃ rūkṣaṃ pīnasārucihṛd guru || bālāmna
10.p34
kṣudrāmraṃ bālamamloṣṇaṃ kaṭu pāke samīrajit | kaphapittaharaṃ rucyaṃ kaṭūṣṇaṃ raktaśoṣaṇam || kṣudrāmram | lavaṇāmraphalaṃ rucyaṃ dīpanaṃ vātanāśanam | śramaklamaharaṃ hṛdyaṃ madamūrcchāpralāpajit || lavaṇāmraphalam | māvikā'mlā kaṣāyoṣṇā kaṇṭhyā vātabalāsajit | rucyāgnidīpanī varṇyā vraṇe kuṣṭhāmaye hitā || ābāḍeṃ | hṛdyaṃ tiktaṃ jvaraśvāsakāsakaṇḍūtikuṣṭhajit | kaphapittārucīn hanti vātalaṃ kaṭukīphalam || soṃḍekāī | pittalaṃ guru viṣṭambhi pakvaṃ kaṭukikāphalam | pakvasoṃḍekāī | alarkastiktatīkṣṇoṣṇaḥ śophānilakaphakrimīn | plīhagulmaśvāsakāsakaṇḍūrdurnamapīnasān || hikkārucyāntraśūlārśomadolbaṇaviṣān jayet | alarkaḥ mūlasoṃḍekāī | gorakiriṃgaṇīti mahārāṣṭre | akṣīyasya phalaṃ tiktaṃ kaṣāyaṃ kaphavātajit | vīsarpavraṇagulmāmaraktātīsāramehijit || jyāhaḍe | kaṣāyatiktaṃ katakaṃ phalaṃ śītaṃ saraṃ laghu | pittāsramehahattṛṣṇopaviṣavātākṣirogajit || pakvaṃ tu katakaṃ tiktakaṣāyaṃ svādu picchalam | cakṣuṣyaṃ dīpanaṃ śleṣmapittahṛdviṣamehajit || cilabīja
10.p35
bālaṃ vailvaṃ laghu grāhi snigdhaṃ tiktaṃ kaṣāyakam | vāta śleṣmajvaracchardihidhmātīsāragulmajit || tīkṣṇaṃ pittakaraṃ tatra pakvaṃ tat svādu picchalam | durbharaṃ doṣalaṃ grāhi snigdhoṣṇaṃ pūtimārutam
10.p36
dhātrī pathyā samaguṇā kaṣāyāmlā rasāyanam | madhurānurasā śītā keśyā vṛṣyā tridoṣahā || raktāsṛpittaragdāhahṛtkaṇṭhyā tvakprasādinī | vibandhādhmānaviṣṭambhavamantiśramaharā sarā || nihanyād vātamamlatvāt pittaṃ madhurapākataḥ | kaphaṃ rūkṣakaṣāyatvāt sarvebhyo'pyadhikā ca sā
10.p37
kaṣāyatiktaṃ rociṣṇu sugandhi guru śītalam | śleṣmaghnaṃ pittahṛdrucyaṃ komalaṃ salhakīphalam
10.p38
tiktaṃ kaṭūṣṇaṃ paiphaṇaṃ dīpanaṃ kaphavātajit | hanti gulmaṃ krimīn śūlamarśaḥ koṣṭhāmayavraṇān
10.p39
śleṣmātakaphalaṃ svādu kaṭukaṃ guru picchalam | vātaghnaṃ śleṣmalaṃ kaṇṭhyaṃ keśyaṃ varṇyaṃ viṣāpaham || mahāśellaphalaṃ tadvad dīpanaṃ śleṣmavātajit | pittakṛcchleṣmalaṃ rucyaṃ vṛṣyaṃ koṣṭhakrimivraṇut
10.p40
pāke rase kaṭustiktaḥ kaṣāyo raktadūṣaṇaḥ | rūkṣo rucyaḥ śleṣmakṛmīn hanti vaṃśakarīrakaḥ
10.p41
śītā tiktā kaṭussvādī rucyā grāhyalpavātakṛt | mākandyasyāgnikṛd balyā raktapittavisarpajit || tṛṭkaphārucipittaghnī śītā tveṣā guṇādhikā
10.p42
tiktā kaṭūṣṇā bhramarī rocanī dīpanī laghuḥ
10.p43
ityupadaṃśāḥ
10.p44
atha karcaryaḥ | cirbhiṭasya phalaṃ śuṣkaṃ snehabhṛṣṭaṃ kaṭūtkaṭam | atyambupānadoṣaghnaṃ sugandhi rucikṛllaghu
10.p45
kāsarāmyaphalaṃ śuṣkaṃ bhṛṣṭaṃ vā pakvameva vā | dīpanaṃ rocanaṃ tiktaṃ kaṭvamlaṃ pittalaṃ viduḥ
10.p46
kāravallīśuṣkaphalaṃ kāsaghnaṃ vaiṣmavartmajit
10.p47
bṛhatīdvayasambhūtaṃ phalaṃ śuṣkaṃ supācitam | bhṛṣṭaṃ vāgnikaraṃ vātapittalaṃ kaphavātajit
10.p48
śuṣkavārtākaphalajā tailabhṛṣṭā rucipradā
10.p49
śamīphalaṃ tu saṃśuṣkaṃ vātaghnaṃ śūlagulmajit
10.p50
śvetārimedasambhūtaṃ phalaṃ śuṣkaṃ pramehajit
10.p51
pariśuṣkaṃ sarvaśākaṃ kārśyaviṭaṃmbhavātakṛt
10.p52
iti karcerīprakaraṇam
Linked texts (5)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeścandra Gupta) — Umeścandra Gupta, Sanskrit
- Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) — Umeśacandragupta, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit