Lingabodha (Liṅgabodha)
लिङ्गबोध
- Language
- Sanskrit
- Author
- Pannālāla Vākalīvāda
- Extent
- 27 passages, 1,102 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Linga Bodha Jwala Prasad Misra Venkateswara Steam Press; ed. Jvālāprasāda Miśra; Venkatesvara Steam Press · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
Text
p2
sādhāraṇa niyama
1
puṃvācakāḥ puṃliṅgāḥ strīvācakāḥ
strīliṅgāḥ oṃ
2
kaṭaṇathanapabhamayaraṣasopāntyā'kārāntā ukārāntāśca pum
2.p1
ya–hayaḥ, layaḥ | ram̐–kṣuraḥ, aṃkuraḥ | ṣa–vṛṣaḥ,
māṣaḥ | sa–rāsaḥ, pāyasaḥ | ukārāntāḥ–( prabhuḥ
īkṣuḥ, meruḥ, setuḥ, hanuḥ, vasuḥ, nakārāntāḥ–
( rājan ) rājā, ( takṣan ) takṣā, ( pathin ) panthāḥ,
( mathin ) manthāḥ, ( ṛbhukṣin ) ṛbhukṣāḥ ityādi
2.p2
tanmadhye viśeṣaḥ
2.p3
ka–cibuka, cūcuka, śālūka, prātipadika, aṃśaka,
ulluka–ye 6 śabda klība liṃga haiṃ | anīka, saraka, modaka,
caṣaka, mastaka, pustaka, taḍāka, niṣka, varccaska, śuṣka,
pināka, bhāṃḍaka, kaṭaka, kaṃṭaka, daṇḍaka, piṭaka, viṭaṃka,
tālaka, phalaka, pulāka, valmīka–ye 21 śabda puṃnapuṃsaka haiṃ
jaise–kaṇṭakaḥ kaṇṭakam ityādi | jalaukā strīliṃgahai
ṭa–kirīṭa, mukuṭa, lalāṭa, vaṭa, vīṭa, śṛṃgāṭa, karaṭa,
diṣṭa, loṣṭa, yaha 9 klībaliṃgahaiṃ | kūṭa, kuṭa, kapaṭa, kapāṭa, karpaṭa, naṭa, nikaṭa, kīṭa, kaṭa, ye 9 śabda punnapuṃsaka haiṃjaise–kuṭaḥ kuṭam ityādi
ṇa—ṛṇa, lavaṇa, parṇa, toraṇa, raṇa, uṣṇa, kāraṇa,
nirmmāṇa, ye 8 śabda napuṃsakahaiṃ, kārṣāpaṇa, svarṇa, suvarṇa,
varṇa, vraṇa, caraṇa, vṛṣaṇa, viṣāṇa, cūrṇa, tṛṇa, ye daśa śabda
punnapuṃsakaliṃgahaiṃ | jaise kārṣāpaṇaḥ kārṣāpaṇam ityādi
tha—kāṣṭha, pṛṣṭha, riktha, uktha, ye 4 klīvaliṃgahaiṃ
tīrtha, protha, yūtha, gātha, proṣṭha ye pāṃca punnapuṃsaka haiṃ
jaise—tīrthaḥ, tīrtham ityādi | digvācī kāṣṭhaśabda strīliṃga hai | jaise—kāṣṭhā kāṣṭhe kāṣṭhāḥ
na—nidāna, pradhāna, dhana, vātāyana, aṃgana, jaghana,
ajina, tuhina, kānana, vana, vṛjina, vipina, vetana, śāsana, sopāna, mithuna, śmaśāna, ratna, nimna, lagna, cihna,
ye 21 śabda klībaliṃgahaiṃ | māna, vimāna, abhidhāna, nalina, pulina, udyāna, sayāna, sthāna, nidhana, āsana,
caṃdana, ālāna, sanmāna, vasana, bhavana, saṃbhāvana, vibhāvana, khalina,—ye 18 śabda punnapuṃsakahaiṃ | jaise—mānaḥ
mānam ityādi
pa—pāpa, rūpa, uḍupa, talpa, śilpa, puṣpa, śaṣpa, samīpa,
antarīpa ye 9.śabda klībaligahaiṃ | aura śūrpa, kutapa, kuṇapa, dvīpa, viṭapa ye pāṃca śabda punnapuṃsakaligahaiṃ | jaise
śūrpaḥ śūrpam ityādi
bha—talabha śabda klība liṃgahai | jṛṃbha śabda punnapuṃsakahai
ma—rukma, sidhma, yugma, idhma, gulma, adhyātma, kuṃkuma, lūma ye āṭha śabda klība liṃgahaiṃ, saṃgrāma, dāḍima,
kusuma, āśrama, kṣema, kṣauma, uddāma, yāma,—ye 8 śabda punnapuṃsakahaiṃ | jaise saṃgrāmaḥ saṃgrāmam ityādi
ya—kisalaya, hṛdaya, iṃdriya, uttarīya, bhāgadheya,
bhāgya, dhānya, ye 7 śabda klībaliṃgahaiṃ | gomaya, kaṣāya,
malaya, anvaya, ye 4 śabda punnapuṃsaka liṃgahaiṃ| jaise gomayaḥ,
gomayam ityādi | śalyaśabda pulliṃga aura strīliṃgahai
ra—dvāra, agra, sphāra, takra, vakra, vapra, kṣipra, kṣudra,
chidra, tīra, nāra, nīra, dūra, kṛcchra, raṃdhra, abhra, śubhra,
bhīra, gabhīra, krūra, keyūra, kedāra, udara, ajasra, śarīra,
suṣira, śibira, kandara, mandara, paṃjara, ajara, jaṭhara, ajira, vaira, cāmara, puṣkara, gahbara, kuṭīra, kulīra, catvara,
kāśmīra, bhidura, ambara, ye 43 śabda klībaligahaiṃ
aura | vīryavācī śukra, śabda tathā keśara, cakra,
vajra, vapra, aṃdhakāra, sāra, avāra, pāra, kṣīra,
tomara, koṭara, śṛṃgāra, bhṛṃgāra, mandāra, uśīra, śaphara,
timira, śikhara, prahara ye 18 śabda punnapuṃsakaliṃga
haiṃ| jaise-cakraḥ, cakram-ityādi| śiśira śabda himārthameṃ puliṃgahai| śītakālārthameṃ punnapuṃsakahai| śītala guṇaviśiṣṭa padārthake arthameṃ tathā jaḍārthameṃ viśeṣyaliṃgahai
ṣa-śirīṣa,joṣa,ambarīṣa,pīyūṣa,purīṣa,kilbiṣa, kalmāṣa ye 7 śabda klībaliṃgahaiṃ| karīṣa,miṣa,yūṣa, viṣa, varṣa,ye
pāṃca śabda punnapuṃsakahaiṃ| yathā-karīṣaḥ karīṣam,ityādi
sa-panasa, bisa, busa, sāhasa,-ye cāra śabda klībaliṃgahaiṃ| camasa, carasa, niryāsa, upavāsa, karpāsa, vāsa,
māsa, kāsa, kāṃsa, māṃsa,-ye 10 śabda punnapuṃsakahaiṃ
dvitīya prakaraṇa
2.p4
arthaniyama
3
medinī vāṇī rajanī saudāminī
nadī buddhi latā dīpti tārakā ti
thi dikparyyāyāḥ strī
4
ari kālātma svarga giri taru samudra keśa danta stana kara karaja kaṃṭha khaḍga śara
kratu karddama kapola gulpha megha raśmi
divasa nidhi viṣa varṇavācinaḥ pum
4.p1
divasaḥ—ghasraḥ, vāsaraḥ, madhyāhnaḥ | nidhiḥ śevadhiḥ, maṇiḥ, kaustubhaḥ | viṣam—kṣveḍaḥ nirmokaḥ
radaḥ | varṇaḥ—śuklaḥ—kṛṣṇaḥ, harit, | ityādi
4.p2
tanmadhye viśeṣaḥ
5
svarge—tribhuvana triviṣṭapa ye do śabda klība liṅga haiṃ
tribhuvanam triviṣṭapam | tathā—dyo div ye do śabda strīliṅga haiṃ yathā dyo—iyam dyauḥ imā dyāvaḥ | div—iyaṃ
dyauḥ imāḥ divaḥ
giri—gaṃdhamādana klībaliṅga hai yathā—gaṃdhamādanam
kara—bhuja, bāhu ye do śabda punnapuṃsaka haiṃ yathā bhajaḥ
bhujam—bāhuḥ bāhu
nakhaḥ nakham
śara—iṣu punnapuṃsaka hai yathā iṣuḥ iṣu | aśani śabda
puṃstrīliṅga hai
ṛtu—iṣṭi strīliṅga hai | rājasūya śabda klībaliṅga hai
gagana vadana nayana vana nagara raṇa rudhira
vivara māṃseṃdriya jala jalapuṣpa hala bala phala dalānulepana dhanānna vyaṃjana lavaṇa puṇya pāpa sukha duḥkha śubha himoṣṇa
kārmuka svarṇa loha tāmravācinaḥ klībāḥ ❃
5.p1
lapanam mukham | nayanam-locanam akṣi | vanamkānanam udyānam caitraratham | nagaram-pattanam
puram | raṇam-yuddham mṛdham | rudhiram-raktam
śoṇitam | vivaram-chidram-bilam | māṃsamkravyam palalam | iṃdriyam-kham hṛṣīkam | jalam
kīlālam, jīvanam | jalapuṣpam-kalhāram kumudam | halam-lāṃgalam godāraṇam | balam-vīryyam
sthānam | phalam-āmram āmalakam | dalamparṇam, chadanam | anulepanam-kuṃkumam caṃdanam
dhanam-draviṇam vittam | annam-aśanam bhojyam
vyaṃjanam-temanam niṣṭhānam | lavaṇam-vaṃsīram
sāmudram | puṇyam-śreyaḥ sukṛtam | pāpam-kilbiṣam enaḥ | sukham śarma śātam | duḥkham-kṛcchram
kaṣṭam | śubham-maṃgalam kuśalam | himamtuhinam prāleyam | kārmukam-dhanuḥ kodaṃḍam
gāṃḍīvam | svarṇam-hema kārttasvaram | lohamayaḥ, kālam | tāmram-śulvam mlecchamukham
ityādi
5.p2
tanmadhye viśeṣaḥ
6
gagana-dyo aura div śabda strīliṃgahai | ākāśa,
vihāyas śabda punnapuṃsakahai
vadana-vaktra pulliṃgabhī hotāhai vaktram, vaktraḥ
nayana-netra pulliṃgabhīhotāhai netram netraḥ| vana-aṭavī
strīliṃga hai | araṇya pulliṃgabhī hotāhai
nagara-pura aura nagara strīliṃgabhī hotehaiṃ | nagaram
nagarī | puram purī | nagara viśeṣakā liṃgādi yathāśruta
yathā-pāṭaliputram kāśī kānyakubjaḥ mithilā
raṇa-samara, anīka, raṇa, kalaha, vigrahaḥ ye pāṃca śabda
pulliṃgabhī hote haiṃ | saṃyat, samiti, āji, samit, yudh,
ye pāṃca śabda strīliṃgahaiṃ | tathā samprahāra prabhṛti katipayapratyayānta niyamameṃ pulliṃgahaiṃ
vivara-suṣiraṃ triliṃgahai | suṣiram suṣiraḥ suṣirā
garttaḥ avaṭa pulliṃgahai | vapā strīliṃgahai
jala-ap strīliṃga aura nityabahuvacanānta hī
prayukta hotāhai | āpaḥ imāḥ | ghanarasa pulliṃgahai
jalapuṣpa-padma, kamala, utpala ye tīna śabda pulliṃgabhī dekhe jātehaiṃ
hala-sīra pulliṃga hai
bala-śakti sāra parākrama prabhṛti balavācī honeparabhī
pratyayānta niyamānusāra liṃgajñāna hogā
phala-harītakī abhayā prabhṛti kitaneeka śabda strīliṃgadekhe jātehaiṃ
dala-chanda pulliṃgahai
dhana-artha, rai, vibhava ye tīna śabda pulliṃgahaiṃ
anna-odana puliṃga | vyaṃjana-isasthānapara vyaṃjana
śabdameṃ vyaṃjana viśeṣa bhī grahaṇa hogā ataeva dadhi takram
alābukam ityādi
ā-ī-ū-ani-mi-ni-ti-tā-pra'tyayāntāḥ strī
7
gha-ghañ-ac ap-na-athu-ki-pratyayāntāḥ pum oṃ
8
as is us man ana tra pratya
yāntā bhāvakarmārtha taddhita pratyayāntāśca klībāḥ
8.p1
ddhita-śuklatvama, śauklyam cāturyyam, sāmagryam,
aucityam| karmārthataddhita-brāhmaṇyam, brahmacaryyam,
steyam, sakhyam, ādhipatyam, kāpeyam. auṣṭram,
dvaihāyanam, acchāvākīyam. ityādi
8.p2
tanmadhye viśeṣaḥ
9
is-arciḥ punnapuṃsakaliṃgahai | chadiḥ strīliṃgahai
man-preman punnapuṃsaka liṃgahai | sīman strīliṃgahai
ana-kartrarthameṃ ana pratyayānta śabda viśeṣyaliṃgahai
yathā ramaṇaḥ puruṣaḥ ramaṇī strīityādi ! tra-bhṛtra, amatra,
maṃtra, citra, garitra, vṛtra, ye śabda puṃliṃgahaiṃ | pātra, patra,
pavitra sūtra ye-cāra śabda punnapusakalim̐gahaiṃ | chatra śabda
( chattā arthameṃ ) klībaliṃgahai anyatra puṃliṃgahai
sthūṇorṇa nabhi-dundubhi-darvi-vidi-ve
di-khanya-śri-kṛṣi-veśi-kaṭacaṅkalināḍi-ruci-vīci-dhūli-nāli-ki
ki-keli-śaṣkuli-rāji-kuṭi-kaṭi-bhrukuṭi-paṭi-taṭi-troṭi-baliculli-veṇi-khārī-āpat-garmutkakud-dar-dṛṣad-upaniṣat-sampatcharat-saṃsat-pariṣat-kṣut-mutsamid-dhurā-śīṣu0 ṣas-śuk-srak
tvak-sruk-sṛk-jyok-sik-sphi
g-nau-vidika-yavāgū-vṛṭ-ṛṭ-kaṭ
prāvṛṭ-vipruṭ ruṭ krudh-upānadṣṇihaḥstrī
10
dhvani-krimi-hati-granthi-balimedhi-kauli-mauli-pṛṣanti-sārathiatithi-kukṣi-bastirāśi-añjalikuca-nyubja-puñja-muñja-dhvaja-gajapṛṣan-nalva-kunta-anta-vrāta-vaṃśa-aṃśapuroḍāśa-hrada-kanda-kunda-yugmaśabda-budbuda-argha-stamba-nitambapūga-pallava-palvala-sūta-kapha-rephakaṭāha-niṣkuha-niryyūha-maṭha-saṅkaṭāha-patadgraha-taraṃga-saṃga-puṃgamṛdaṃga-gandha-nyāda-sīmantapuṃkha-nyuṃkha-śaṃkha-samudra-laguḍapiṇḍa-goṇḍa--piciṇḍa--putyaṇḍasaraṇḍa--pogaṇḍa-karaṇḍa-varaṇḍa--taraṇḍa--pracaṇḍa--prakāṇḍa--daṇḍa-jhaṣapaṭṭiśa-kāsamarda--vipluṣaḥ pum
12
satya-vrata-daiva-pīṭha-nimitta-viśvakuṭamba--dhānya--ājya-śasya-rajata-rūpya-paṇya-mūlya-havya-jagad-akṣadvandva-kuṇḍa-aṅga-havya-kavya-kāvya
uktha-vaikalya-dohada-kroḍa-palitatūryya-nṛta-amṛta-spada-vṛtta-kṛvacchakṛt-yakṛta-pṛṣat-sakṛc-chikyakuḍya-madya-baḍiśa-vṛnda-nikurambakadamba-mleccha-guccha-śaphabarha-duḥkha-kavaca-dhiṣṇya-śrāddhakuliśa-addhā-rddha-siddhā-nandha-nija
karajā-ṇḍa-bhāṇḍa-kaṇa-kaṇiśabīja-sakthayolopāntyāścaklībāḥ 11
ekādyaṣṭādaśaparyantāḥ saṃkhyā viśe
ṣyaliṃgāḥ ekonaviṃśatyādyaṣṭanavati
paryyantāḥstrīliṃgāḥ ekonaśatādyāḥ
klībāḥ
13
guṇavācinaḥ sarvanāmaśabdā bahuvrīhisamāsaniṣpannāśca viśeṣyaliṃgāḥ
13.p1
yathā| śuklaḥ paṭaḥ sarve jīvāḥ gṛhītadaṇḍaḥ rājā-isa sthānapara paṭa jīva rājā ye tīna śabda
viśeṣya aura puṃliṃgahaiṃ ataeva śukla sarva gṛhītadaṃḍa ye tīnoṃ śabdabhī puṃliṃga huye | śuklā śāṭī
sarvāḥ nadyaḥ mātṛbalā kanyā-isa sthānapara śāṭī,
nadī, kanyā, ye tīnoṃ viśeṣyastrīliṃgahaiṃ ataeva
ukta tīnoṃ śabdabhī strīliṃga hogaye | śuklam
vastram, sarvāṇi dhanāni, hatataru vanam-isa
sthānapara vastra, dhana, hatataru, ye tīnoṃ śabda klībaliṃgahaiṃ ataeva śukla, sarva, hatatarubhī napuṃsaka
liṃgī hogaye | tathā-paṭuḥ, paṭvī, paṭu, mṛduḥ, mṛdvī
mṛdu | śāntaḥ śāntāḥśāntam | duṣṭaḥ duṣṭā duṣṭam
namraḥ namrā namram|vijñaḥ vijñā vijñam | nipuṇaḥnipuṇā nipuṇam | sundaraḥ sundarī sundaram ityādi
--atimālā atimālam | nirvanaḥ nirvanā nirvanam | avakokilaḥ
avakokilā, avakokilam ityādi
ime imāḥ imāni | ubhau ubhe ubhe bhavān bhavatī
bhavat | anyaḥ anyā anyat | saḥ, sā, tat
kaḥ kā kim | ityādi | nīlāmbaraḥ nīlāmbarī
nīlāmbaram | bahuvandyaḥ bahuvandyā bahuvandyama
dīrghajaṃghaḥ dīrghajaṃghā dīrghajaṃgham | kṛtiputrakaḥ
kṛtiputrakā kṛtiputrakam | aputraḥ aputrā aputram kharaṇasaḥ kharaṇasā kharaṇasam | āśujātaḥ
āśujātā āśujātam ityādi
dvandva-tatpuruṣaniṣpannāḥ parapadaliṃgāḥ
13.p2
tanmadhye viśeṣaḥ
15
avyayībhāvāḥ kriyāvācakāḥsamā
hāraniṣpannāḥ kriyāvyayaviśepaṇāni ca klībāḥ
16
samāhāradvandvaniṣpannāḥ-dantoṣṭham, kuśakāśam,
pāṇipādam | gaṃgāśoṇam, vāktvacam, tvaksrajam | śamīdṛṣadam, vāktviṣam, chatropānaham
kriyāviśeṣaṇam-mandaṃ pacati, mṛdu pacati, miṣṭamvadati | madhuraṃhasati | mantharaṃ gacchati | plutaṃ dhāvati
avyayaviśeṣaṇam-ramyaṃ svaḥ, bahu uccaiḥ, śatāṃdhik
śeṣāḥ punnapuṃsakāḥ
See also: more in Orthographic, gender and grammatical word-lists
- Dvirupakosha (Purushottamadeva) (Dvirūpakośa (Puruṣottamadeva)) — Sanskrit; 1000–1099 CE; partly digitised
- Dvirupakosha (Shriharsha) (Dvirūpakośa (Śrīharṣa)) — Sanskrit; partly digitised
- Shabdabhedaprakashakosha (Śabdabhedaprakāśakośa) — Sanskrit; 1100–1200 CE; partly digitised