Shabdakalpadruma 1040.1-2
Śabdakalpadruma 1040.1-2
- Language
- Sanskrit
1040.1-2.1
73 || jaṅgamā gomahiṣādayaḥ tato'nyo vṛkṣādiḥ sthāvaraḥ | iti bharataḥ
sa ca brahmaṣṇaḥ saptamaḥ sargaḥ ṣaḍ vidhaśca | yathā, —
“saptamo mukhyasargastu ṣaḍ vidhastasyapāśca yaḥ
vanaspatyārṣabhilatā tvaksāro vīrudho drumāḥ ||”
teṣāṃ lakṣaṇaṃ yathā,-“utsrotasastamaḥprāyā antaḥsajñā viśeṣiṇaḥ||”
iti śrībhāgavatam
“ye puṣpavinā phalanti te vanaspatayaḥ | auṣadhayaḥ
phalapākāntāḥ | vārttāḥ ārohaṇāpekṣāḥ
tvaksāro veṇvādayaḥ | latā eva kāṭhinyena
ārohaṇānapekṣā vokadhaḥ| ye puṣpaiḥ phalanti te
drumāḥ | ūrddha srota āhārasañcāro yeṣāṃ te
tamaḥprāyāḥ avyaktacetanyatā | antaḥsañjñāḥ svargameva jānanti nānyattadadāpi antaraṃvana bahiḥ
viśeṣiṇaḥ pradyavasthitaparimāṇāmyanekabhedavantaḥ”
iti taṭṭīkāyāṃ śrīdharasvāmī || || sthāvaradhanaṃ
sannidhau tadarthī na vikre tavyam | yathā, —
“sthāvaraṃ dhanamanyasmai sthite māvitryavarttini
yogya krotari vikretuṃ na śaktaḥ sthāvarādhipaḥ
sānnidhyavarttināṃ jñātiḥ savarṇā vā viśiṣyataṃ
tayorabhāve sahṛdo viprau tvicchā garīyamī
nirṇītamūlyaṃ paśrena sthāvarasya krayodyamaṃ
tanmūlyañcan samopasthā rāti kretā na cāparaḥ
mūlyaṃ dātumaśaktaye t sammato vikraye'pi vā
sannidhisthastadānyasmai gṛhī śaknoti vikraye
krotavyaṃ tu sthāvaraṃ devi ! parīkṣe prativāsinaḥ
vyavahādeva tanmūlyaṃ dattvāmau prāpnumarhati
kretā tatra gṭahārāmān vinimbhīti bhunakti vā
mūlyaṃ dattvāpināpnoti sthāvaraṃ satridhisthitaḥ
iti mahānirvvāṇatantre dvādaśoglāsaḥ
sthāvare viśeṣo yathā, yājñavalkyaḥ
maṇimuktāpravālānāṃ sarvvasyaiva pitā prabhuḥ
1040.1-2.2
sthāvarasya tu sarvvasya na pitā na pitāmahaḥ ||”
api ca
“sthāvaraṃ dvipadañca va yadyapi svayamarjitam
asambhūya sūtān sarvvān na dānaṃ na ca vikrayaḥ||”,
mūrcchan vaman gadgadavāgviṣaṇṇo
bhavecca dūcodaraliṅgajuṣṭaḥ ||)
āmāgayasthe kaphavātarogo
pittāśayasthe'nilapittarogau
bhavettaro dhvastaśirodharāṅgo
vilūnapakṣastu yathā vihaṅgaḥ
sthitaṃ rasādiṣvatha vā yatholyān
karoti dhātuprabhavān vikārān
kopañca nītāniladuddineṣu
yātyāśu pūrvaṃ śṛṇu tatra rūpam
nidrā gurutvañca vijṛmbhaṇañca
viśleṣaharṣo'vayavāṅgamardaḥ
tataḥ karotyannamadāvipākāvarocakaṃ maṇḍalakoṭhamohān
dhātukṣayaṃ pādakarāsyaśophaṃ
dakodaraṃ charddimathātisāram
vaivarṇyamūrcchāviṣamajvarān vā
kuryyāt pravṛddhāṃ prabalāṃ tṛṣāṃ vā
unmādamanyajjanayettathā'nyadānāhamantyat kṣapayecca śukram
gāṅganyamanyajjanayecca kuṣṭhaṃ
tāṃstān vikārauśca bahuprakārān
dūṣitaṃ deśakālādyavidyāstraprairabhiṣkṛtaḥ
yasmād dūṣayate dhātūn tasmād dūṣīviṣaṃ smṛtam
sthāvarasyopayuktasya vege tu prathame nṛṇām
śyāvā jihvā bhavet stabdhā mūrcchāśvāsaśca jāyate
dvitīye vepathuḥ sve do dāhaḥ kaṇṭharujastathā
viṣamāmāśayaprāptaṃ kurute hṛdi vedanām
tāluśoṣaṃ tṛtīye tu śūlaṃ cāmāśaye bhṛśam
duṣparṇa haritaṃ śūne jāyete cāsya locane
pakkāśayagate todo hikkākāso'ntrakūjanam
caturthe jāyate vege śirasaścātigauravam
kaphapraseko vaivayaṃ parvabhedaśca pañcame
sarvvadoṣaprakopaśca pakvādhāne ca vedanā
ṣaṣṭhe prajñāpraṇāśaśca bhṛśaṃ cāpyatisāryyate
skandhapṛṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sannirodhaśca saptame
prathame viṣavege tu vāntaṃ śītāmbu sevitam
1040.1-2.3
agadaṃ madhusarpibhyāṃ pāyayeta samāyutam
dvitīye pūrvvavadvāntaṃ pāyayetta virecanam
tṛtīye'gadapānantu hitaṃ nasyaṃ tathāñjanam
caturthe hyaṃ hasaṃmiśraṃ pāyayetāgadaṃ bhiṣak
pañcame kṣaudramadhukakvāthayukta pradāpayet
ṣaṣṭhe 'tisāravatsiddiravapor̤aśca saptame
mūrdhni kākapadṃ kṛtvā sāstrañcāpi śitaṃ kṣipet
vegāntare tvanyatame kṛte karmmoṇi śītalam
savāgaṃ sacutakṣaudramimāṃ dadyādbhiṣagvaṇaḥ
koṣātakī'gniḥ pāṭhāsūkṣmailāñcāmṛtābhayāḥ
śirodhaḥ kiṇihī śailugiryyāhvā rajanīdvayam
punarṇave hareṇuśca trikaṭuḥ sārive balā
eṣāṃ yavāgūrnikārthe kṛtā hanti viṣadvayam
madhūkaṃ tagaraṃ kuṣṭhaṃ bhadradāru hareṇavaḥ
punnāgakeśabālūni nāgapuṣpotpalaṃ sitā
sthiraḥ
sthirajī
sthivaḥ
viddhaṃ candanaṃ padmaṃ priyaṅgu mrāmakaṃ tathā
haridve he haḍalo ca sārive ca sirāsahā
kalkaireṣāṃ kṛtaṃ siddhamajeyamiti viśrutam
viṣāvi hanti sarvvāṇi śīghramevājitaṃ kacit
dṛṣoviṣātaṃ subhiṣagmūrddhadyādhamatha śodhitam
pāyayetāgadaṃ nityamimaṃ dṛṣoviṣāpaham
pippalo mrāmakaṃ māṃso sāvaraḥ paripelavam
suvarṣikrā sasūkṣmelā toyaṃ kanakagairikam
kṣaudrayukto'gado hyeṣa dṛṣīviṣamapohati
eṣa nāśrī vivāristu na cānyenāpi vāryyate
jvare dāhe ca hikkāyāmānāhe śukrasaṃkṣaye
śophe'tisāre mūrcchāyāṃ hṛdroge jaṭhare'pi vā
unmāde vepathau caiva ye cānye syurupadravāḥ
yathāsvaṃ teṣu kurvīta viṣaghne roṣadhaiḥ kriyām
sādhyamātmavataḥ sadyo yāpyaṃ saṃvatsarotthitam
dṛṣoviṣamasādhyantu kṣīṇasyāhitasevinaḥ ||”
iti suśrute kalpasthāne 2 adhyāyaḥ||)
sthāvarādi, klo, (sthāvaraṃ pādiḥ kāraṇaṃ yasya|)
1040.1-2.4
vatsanābhaviṣam | iti rājaninarghaṇṭaḥ
sthāviraṃ, lo, (sthavirasya bhāvaḥ karmma vā | sthavira
+ “hāyanāntayuvādibhyo'ṇ |” 5
Linked texts (4)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Mahānirvāṇatantra — Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit