Shabdakalpadruma 1100.6
Śabdakalpadruma 1100.6
- Language
- Sanskrit
1100.6
srotoñjanaṃ, klī, ( srotobhavamañjanam ) yamunāsrotobhavāñcanam | tatparyyāyaḥ | sauvīram 2
kāpotāñjanam 3 yāmunam 4 ityamaraḥ | 2
1100.6.p1
100 || cakṣuṣote nayanamanena cakṣuṣhlādañcanaṃ
anaṭū | yamunāyāḥ srotobhavatvāt srotaso'ñjanaṃ srotoñjanam | suvīradeśe bhavaṃ sauvīraṃ
ṣmāḥ | srotoñjanādilakṣaṇaṃ modorimityākhyātaṃ
bhaṅgurabhavatvāgrede'pi ekalopanibandhanamiti
subhūtiḥ | kapotasyāyaṃ kāpoto varṇaḥ tadyuktamañjanaṃ kāpotāñjanam | kāpotavarṇamañjanaṃ
kāpotāñjanamiti svāmī | yamunāyāṃ bhavaṃ
yāmunaṃ ṣmāḥ | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ
aparañca
‘srotoñjanaṃ nadojaṣca kṛṣṇaṃ khetañca lohitam ||”
iti ratnamālā
tattathyānāntaraṃ yathā| vāribhavammṛtssrotobhavam 6
srotonadbhobhavam 7 sauvīrasāram 8 kāpotasāram 6 vallokārṇavam 10| asya guṇāḥ
śītalam | kaṭulam | kaṣāyalam | kramināśilam | rasāyanalam | rase yogyalam | stanadṛṣṭikārakañca | tasya lakṣaṇaṃ yathā, —
“vallokārṇiyarākāraṃ bhinnaṃ nīlāñcanaprabham
dṛṣṭe ca gairikāvarṇaṃ śreṣṭhaṃ srotoñjanañca tat ||”
iti rājanirghaṇṭaḥ
api ca
“srotoñjanaṃ mataṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusambhavam
dṛṣṭe kaṇḍūmalaharaṃ dāhakledarujāpaham
cakṣuṣo rūpāruḍakhaiva sahate mārutātapau
netrarogā na jāyante tasmādañjanamācaret ||”
sroto'ñjanaṃ kṛṣṇa suramā iti | śodhanaṃ vināpi
sindhunāmaparvvatastatra bhavam | iti
atha suramā saubīra
“añjanaṃ yāmunañcāpi kāpotāñjanamityapi
tacca srotoñjanaṃ kṛṣṇaṃ sovīraṃ śvetamoritam
snātāñjanasamaṃ jñeyaṃ sauvīraṃ tantu pāṇḍuram
srotoñjanaṃ smṛtaṃ khādu cakṣuṣyaṃ kaphapittanut
kaṣāyaṃ lekhanaṃ snigdhaṃ grāhi karddiviṣāpaham
miśracayāñjane'ñjanaṃ sevanīyaṃ sadā budhaiḥ
srotoñjanaguṇāḥ sarvve sauvīre'pi matā budhaiḥ
kintu dvayorañjanayoḥ śreṣṭhaṃ srotoñjanaṃ smṛtam ||”
1100.6.p2
iti bhāvaprakāśaḥ