Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 1110.1-3

Śabdakalpadruma 1110.1-3

Language
Sanskrit

Contents

1110.1-3

7

1110.1-3.p1.1

niṣādādayaḥ sapta tantrīsamutyāḥ kaṇṭhasamutyāśca
svarāḥ svaraśabdavācyāḥ | niṣādādikadambādi
yathākramamiti sthitamiti | nārado'pyāha
“ṣaḍjaṃ rauti mayūro hi gāvo nardanti carṣabham
ajā virauti gāndhāraṃ krauñco madati madhyamam
puṣpasādhāraṇe kāle kokilo rauti pañcamam
aśvaśca dhaivataṃ rauti niṣādaṃ rauti kuñjaraḥ ||”
iti
anyogyāha
“sa svaro yaḥ śrutisthāne khanan hṛdayarañjakaḥ ||”
“ṣaḍjarṣabhagāndhāro madhyamaḥ pañcamastathā
dhaivataśca niṣādaśca svarāḥ sapta prakīrttitāḥ
mayūravṛṣa bhacchāga krauñcako kilavājinaḥ
mātaṅgāśca krameṇāṅguḥ svarānaitān sudurgamān ||”
iti
ete ca saptadāḥ pañcamaṃ gāyantī | tathā ca
viśākhilaḥ
“ṛṣastu dhaivataṃ so'pi mattaḥ pañcamasaṃjñakam
niṣādantu gajāṃ gacchatyunmado'sau sapañcamamiti ||”
bharato'pyāha
“ṣaḍjaśca pañcamañceti mayūro nadati dvidhā
aśvādyā dhaivatādīṃśca prāhurmantāśca pañcamamiti ||”
niṣīdanti svarā asminniti niṣādaḥ saderādhāre ghañ gauka iti palam | tathā ca
“niṣīdanti svarā yasminniṣādastaina hetunā
ṛṣevasannidhidharṣa sa ci ṣvāpyāvatiṣṭhate
ṛṣati ṛtaṃ ṛṣabhaḥ ṛṣo śa gatau nāśnoti
ṛṣaḥ
“vāyuḥ samudgato nābheḥ kaṇṭhaśīrṣasamaṅgataḥ
nadatyṛṣabhavanyasmāttenaiṣa ṛṣabhaḥ smṛtaḥ ||” iti
gandhānāṃ samūho gāndhaṃ ṣāḥ svarāntasya gāndhaṃ
iyarti gāndhāraḥ ṛtti gatyāṃ dhātu ṣṣakṣiti
ṣaṇ
“vāyuḥ samudgato nābheḥ kaṇṭhaśīrṣamamāśritaḥ
nānāgandhavahaḥ puṣyo gāndhārastena hetunā ||”
iti
nābhyāro'bhinato'syeti gāndhāra ityanye
ṣaḍbhyo jāyate ṣaḍjaḥ ḍanananāditi ḍaḥ
“nāsāṃ kaṇṭhamurastālu jihvāṃ dantāṃśca saṃśritaḥ

1110.1-3.p1.2

ṣaḍbhyaḥ saṃjāyate yasmāttasmāt ṣaḍja iti
smṛtaḥ ||” iti
majne nābhideśe bhavo madhyamaḥ | tannādyaciradaściṣetyādinā maḥ
svaraḥ
“taddadevotthito vāyussaraḥ kaṇṭhasamāhṛtaḥ
nābhimāto mahānādo madhyamastena sa smṛtaḥ ||”
iti
dhomadbhinī̍yate iti dhaivataḥ ḍhaghekāditi ṣphaḥ
manoṣāditvāt masya vaḥ | dhīyate'yamiti
vikārasaṃgheti ṣṇi vā | svarān dhayatīti vā
gheṭa pāne nāśnoti dhaivataḥ
“abhisandhāyate yasmāt svaraustenaiṣa dhaivataḥ
sa tu tāvannadhānalāt lalāṭe vyavatiṣṭhate ||”
iti pañcānāṃ kharāṇāṃ pūraṇaḥ pañcamaḥ | no
saṅgādernoḍiti maṭ
vāyuḥ samudgato nābhemuro hṛtkaṇṭhamūrddhasu
vicaran pañcamasthānaprāptā pañcama ucyate ||”
iti
svaranti śabdāyante svarāḥ svṛ ña śabdopatāpayoḥ pacādilādan | iti bharataḥ
api ca
“sa svaro yaḥ śrutisthāne kharan hṛdayarañjakaḥ
ṣaḍjaṛṣabhagāmdhārā madhyamaḥ pañcamastathā
dhaivataśca niṣādaśca svarāḥ sapta prakīrttitāḥ
mayūravṛṣabhacchāgokrauṅgokokilavājinaḥ
mataṅgāśca krameṇāhuḥ svarānaitān sudurgamān
ṛṣabhaṃ cātako vakti dhaivataśvāpi darduraḥ |’’
iti kecit
“vāyuḥ saṃmūrcchito nāmernābhyātha hṛdayasya ca
pātrvayormustakasyāpi ṣaṇāṃ ṣaḍjaḥ prajāyate
nābhibhūlādudayā varṇa utthitaḥ kurute dhvaniṃ
hṛdyabhasyeva niryāti hetvyā ṛṣabhaḥ smṛtaḥ
nābheḥ samudgato vāyurmūrkhaṃ śrotre ca cālayan
sadgandhastena niryāti gāmdhārastena kathyate
madhyamo madhyasasthānāt śarorasyopajāyate
nābhibhūlācca gambhīraḥ kiñcittāraḥ svabhāvataḥ
prāṇo'pānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca
eteṣāṃ samavāyena jāyate pañcamaḥ svaraḥ

1110.1-3.p1.3

gatvā nābhegdhobhāgaṃ vastiṃ prāpyodgamaḥ punaḥ
dhāvavinna ca yo yāti kaṇṭhadeśaṃ sa dhaivataḥ
ṣaḍjādayaḥ ṣaḍete'tra svarāḥ sarvva manoharāḥ
niṣodanti yato loke niṣādastena kathyate
catasraḥ pañcame ṣaḍje madhyama ṛtayo matāḥ
ṛṣabhe dhaivate tistro he gāndhāraniṣāṭake ||”
saṃpūrṇasvarāḥ | pa ṛ ga ma pa dha ni | ṣār̤avāḥ
niṣādojjhitāḥ | pa ṛ ga ma pa dha | or̤avasvarāḥ ṛ-pa-varjjitāḥ | ṣa ga ma dha ni
saṃpūrṇarāgāḥ saptabhiḥ svarairyathā nāṭavamantādayaḥ
ṣār̤avarāgāḥ ṣaḍbhiḥ svarairyathā mallārādayaḥ
adhunā svaraprastāraḥ
“krameṇaiva svarāḥ sthāpyāḥ pūrvvapūrvvatparādadhaḥ
mūlakramaḥ kramāt pṛṣṭhe purastyaparivarttanaiḥ
sa cedupari tatpūrvvaṃ ityaṃ prastāralakṣakaḥ ||”
atha svaraprastāre piṅgalavannaṣṭoddiṣṭamerupatākāsūcīsaptasāgaraprabhṛtayaḥ santi granthavistārabhayānnoktāḥ
svaraḥ
“kaṃsārervvaśikāvādye svarāḥ sapta cakāśire |”
iti śubhaṅkarakṛtasaṅgītadāmodaraḥ
akārādivarṇāḥ | iti medinī || tasya nāmāntaraṃ ac 2 | iti vopadevaḥ || mātrā 3
iti svarodayaḥ || te ca isradīrghaplutā bhavanti
yathā, —
“ekamātro bhavet isro dvimātro dīrgha ucyate
trimātrastu pnuto jñeyo vyañjanaṃ cārddhamātrakam ||”
iti mugdhabodhaṭokāyāṃ durgādāsaḥ
svaravarṇā yathā | a ā i ī u ū ṛ ṝ
ḷ ḹ e ai o au aṃ aḥ | eteṣāṃ utpattisthānāni yathā | atrayaṃ e-ṅa-ka-kha-ga-gha-ṅāḥ
kaṇṭhyāḥ | itrayaṃ ca-ka-ja-jha-ña-śā e-ṭhaṃ
yāstālavyāḥ | ṛtrayaṃ ṭa-ṭha-ḍa-ḍha-ṇa-ra ṣā
mūrddhanyāḥ | ltrayaṃ ta-tha-da-dha-na-la-sā vāṃ
dantyāḥ | utrayaṃ pa-pha-ba-bha-ma-vā o-au

1110.1-3.p1.4

oṣṭhyāḥ | iti mugdhabodhavyākaraṇam || e-haka-kha-ga-gha-ṅā ityekapadīstyā eṣāṃ utpattisthānaṃ kaṇṭhamuktaṃ pañcāt e ai ityubhayaṃ tālavyakāryyārthaṃ tālavyamadhye'pi e-ai-yā iti bhinnapade
paṭhitavān | o au ityubhayamoṣṭhakāryyārthamoṣṭhāmadhye'pi śro śrau oṣṭhyā iti bhinnapade
paṭhitavān | tālavyakāryyañca ivarṇasya samatvāt
guṇa ekāraḥ vṛddhiraikāraḥ | ukārasya guṇa
okāraḥ vṛddhirīkāraḥ | nanu e ai o au
catuṇāṃ svabhāvāt kaṇṭhajātānāmapi tāluvyauṣṭhyakāryakāritvaṃ kathamiti cenna yataḥ kumbhā
prasūtasya karṇasya rādhāpratipālanāt rādhiyatvaṃ
saṃgacchataṃ | iti taṭṭīkāyāṃ durgādāsaḥ
anyacca
“mātṛkāyāṃ svarāḥ proktāḥ svarāḥ ṣoḍaśasaṅkhyayā
teṣāṃ ddāvantimau tyājyo catvāraśca napuṃsakāḥ
śeṣā daśa svarāsteṣu syādekaiko dvirka dvikaṃ
jñeyā ṣato'svarāścādya ślāḥ pañca svagedaye
svarā hi mātakoccārā mātrāvyāptaṃ jagattrayam
tasmāt kharogbhavaṃ sarvvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
akārādisvarāḥ pañca brahmādyāḥ pañcadevatāḥ
nihantādyāḥ kalāḥ pañcecchādyaṃ śaktipañcakam
mayādyāyakabhedāśca dharādyaṃ bhūtapañcakam
gandhādyā viṣayāstaṃ ca kāmavāṇā itīritāḥ
piṇḍaṃ padaṃ tathā rūpaṃ rūpātītaṃ nirañjanam
svarabhede sthitaṃ jñānaṃ jñāyate gurutaḥ sadā
akārādisvarāḥ pañca teṣāmaṃśāṃ bhidāstvamūḥ
mātrāvarṇo yaho jīvo rāśirbhaṃ piṇḍayogakau
prasūto bhāṣate yena yenāgacchati śabditaḥ
tanna nāgnā'dyavarṇe yā mātrā mātrāsvaraḥ sahi ||”
iti mātrāsvaracakram
“kādidvāntān likhedarṇān khargāṃśā ṅa-ñaṇo'nvitān
tiryyak paṅktikameṇaiva pañcaviṃśat prakoṣṭhake
maranāmādimīṃ varṇaṃ yasmāt kharādadhaḥ sthitaḥ

1110.1-3.p1.5

ñca jarastasya varṇasya varṇasvara ihocyate
sa prokto ṅa-ña-ṇā varṇā nāmādau santi te na
hi
chedravanti tadā jñeyā ga-ja ḍāste yathākramam
yadi nābdhi bhavedvarṇaḥ saṃyuktākṣarajastathā
yāhyastasyādimo varṇa ityuktaṃ brahmayāmale ||”
iti varṇasvaracakram
asvare meṣasiṃhāniḥ kanyāyugmakakarkaṭāḥ
usvare ca dhanurmīno esvare ca tulāḍhaṣau
osvaraṃ mṭagakumbhau ca rāśisambhavapañcasvarāḥ
svarāśaḥ sthāpayet kheṭaṃ rāśīryo yasya nāyakaḥ
meṣavṛścikayobhaumaḥ śukrā vṛṣatulādhṛtoḥ
budhaḥ kanyāmithunayoḥ karkaṭasya ca candramāḥ
sthānonadhanurṣorjīvaḥ śanimaṃkarakumbhayoḥ
siṃhāsyādhipatiḥ sūryyaḥ kathitā gaṇakāttamaiḥ ||”
iti grahasvaracakram
“ṣoḍaśāttarabhedairvaṇaḥ syāt kādivargāntā pañcakāḥ
caturvvaṇaiau yakā vargā maddhā vargaśca kāttitāḥ
nāmno varṇaḥ kharā grāhyā vargāṇāṃ varṇasaṃkhyayā
piṇḍitāḥ pañcabhirbhaktāḥ śeṣaṃ jīvasvaraṃ viduḥ ||”
iti jīvasvaracakram
“meṣavṛṣāvakāre ca mithunādyāḥ ṣaḍaṃgakāḥ
mithunāṃśāstathayaiva ḷkāraṃ siṃhakarkaṭau
kanyā tulā ukāre ca hariścakrasya saptā''gakāḥ
ekāre vṛṣṭikasyāṃśāḥ kārmukaḥ ṣaḍaṅgamādimāḥ
aṃśāstayo mṛgāsyāṃśāḥ kumbhamonau tathā
khare
evaṃ rāśikharaḥ prokto navāṃśaprakramodayaḥ ||”
iti rāśikharacakram
“akāre sapta ṛkṣāṇi ravatyādikrameṇa ca |’
pañca pañca ṝkārādārśvanakṣattrasravodayaḥ ||”
iti nakṣatrasvaracakram
“mātrā varṇasvarāt saṅkhyā saṅkhyā jīvakharāntathā
piṇḍīkṛte kharaiḥ śeṣaḥ piṇḍasvara ihocyate ||”
iti piṇḍasvaracakram
“māttrādivarṇabhedena kharān jñātvā nāmataḥ
yogī gṛhṇīte tatva jñeyo yogasvaro mataḥ ||”
iti yogasvaracakram

1110.1-3.p1.6

• “proktā naisargikāścāṣṭau mātrādyā nāmaśaḥ
kharā ||”
mātrādikharaṇakramalena karttavyakarmāṇi yathā,–
“sādhanaṃ mantrayantrasya yantrayogaśca sarvvadā
adhomukhāni karmāṇi mātrākharabale kuru
varṇasvarabale sarvvaṃ karttavyañca śubhāśubham
siddhiḥ sarvvakāryeṣu yuddhakāle viśeṣataḥ
māraṇaṃ mohanaṃ stambhaṃ viśeṣotpāṭane vaśam
vivādaṃ vigrahaṃ ghātaṃ kuryyādagrahakharodaye
yānapātrādikaṃ sarvvaṃ vastrādyaṅgārabhūṣaṇam
vikhārambhaṃ viṣādañca kuryyāt jīvasrodaye ||”
prāsādārāma hamyādi devatāsthāpanāni ca
rājñābhiṣecanaṃ dīkṣā karttavyaṃ rāśike khare
śāntikaṃ pauṣṭikañcaiva praveśo bījavāpanam
śrovivāhastathā yātrā karttavyā bhakharodaye
śatrūṇāṃ deśabhaṅgaśca kauṭayuddhañca veṣṭanam
senādhyakṣastathā mantro karttavyaḥ piṇḍakādaye || ..
yogena sādhayed yogaṃ dehasyaṃ jñānasambhavam
āṇavaṃ śāktavañcaiva śāṃbhavañca latoyakam
tithivāro ca nakṣattraṃ pṛthak pṛthak prabhāṣitam
yat tadekattra sambhiṣya kuryyātpañcakharodaye
yasya nāmādikā varṇāstitthicārakṣairna sūtam
taddinaṃ varjayettasya hāniruktyakaraṃ yataḥ
arttanaṃ smaraṇaṃ śatrūṇāṃ māraṇādikam
mantrayantrākriyāṃ mohaṃ sādhayetsandine budhaḥ ||”
ityādi narapatijayacarcyāsvarodayadhṛtabrahmayāmalam || || nāmāvāyuḥ | iti medinī || taca
ajapājapamārge yathā, -
“haṃsa haṃseti yanmantraṃ jīvo japati sarvvadā
śataiḥ ṣaḍbhiśca yuktāni sahastrāṇyekaviṃśatiḥ
ajapā nāma gāyatrī yogināṃ mokṣasādhanam
asyāḥ saṅkalpamātreṇa sarvvapāpaiḥ pramucyate ||”
iti mahābhārataṃ śrāśvamedhikaparvvaṇi uttaragotā || || api ca

1110.1-3.p1.7

“iḍā ca piṅgalā caiva nāsikādvāragāminī
āmulādṛhmahārāntaṃ suṣumnā madhyagāmino
vahatyūīmukhenaiva prāṇavāyaśa sarvvadā
pānaṃ karotyapānaśca adhāvakreṇa caiva hi
śaktirūpaḥ sthitaścandro vāmanāsāpravāhakaḥ
śivarūpadharaḥ sūryyo dakṣanāmāpuṭe tathā
hakāre niḥsaredvāyuḥ sakāreṇa praveśane
haṃsapānāmagāyattrīṃ jīvo japalyaniśaṃgam
muktimoṣāni'pyuktam
ṣaṭśatāni divārātrau sahasrāṇyekaviṃśatiḥ
etatsanyaṃ mahāmantraṃ jīvo japati sarvvadā
brāhme muhūrtte yogondro japamevaṃ samarpayet
samarpaṇakramaścaiva ucyate gurusammataḥ
mūlādhāre gaṇeśāya ṣaṭśatañca samarpayet
tatvaivaṃ brahmaṇo nilyaṃ ṣaṭmahasraṃ nivedayet
svādhiṣṭhāne ca haraye ṣaṭasahasraṃ nivedayet
ṣaṭmahasraṃ maṇipūre harāya ca samarpayet
jovātmane sahasrañca tathaiva parikalpayet
paramātmane sahasrantu panāhate nivedayet
sahasrantu paramaśive sahasrāre samarpayet
evaṃ samarpayedyastu pāpaiḥ pūrṇairna lipyate ||”
iti yogūṣaniṣadviracitayotasvacintāmaṇī
tasvasāraparicchede ṣaṭcakrakathanam || || anyat
svarodayaśabde draṣṭavyam
atha pakṣisvarajñānam
“potakorutavicāramidānī
kurmahe yamadhigamya manuṣyaḥ
bhāvirkaphalapākaparocāḥ
pratyacamo bhavati yogirivā
nābhadattiṇi ciknoti ninādaḥ
śukti śukti jinado'pi tathaiva
kuci kuci ninado'pi jalārthe
vyāhṛtaḥ kūci kūci kharayuktaiḥ
kośa kośa iti yo madhuro'sau
kāmatastu ninadaḥ khalitākhyāḥ
syānnyāya niyamena ca co cirnisvano hyasukunāda daśāīḥ
kaṣṭadaściri ciroti virāvaśrokucokuciti cānyavirāvī
evamaṣṭaśaphalā daśa nādāḥ
prasphuṭā nigaditā bhagavatyā
pratyekamākhyātaphalaṃ narāṇāṃ

1110.1-3.p1.8

yasmin daśānāṃ śakunakharāṇām
jñānāvayathyaṃ puruṣo viśeṣaṃ
prayojanaṃ bhāvi ma vekṣyaśeṣam
vāmo ninādaḥ phaladaḥ pravāse
• syāddakṣiṇo'narthaphalāti hetuḥ
pṛṣṭhāṃsthatānāṃ phalakañca pṛṣṭhe
niṣedhakāro punaragrabhāgo
yuddhapraveśe'tha gṛhapraveśe
jñeyaḥ pradadyāñcinaṭo'pasavyaḥ
vāmaḥ punaḥ pāṇḍavayūthavatyā
bhavatyabhoṣṭapratikūlavarttī
pārthivaśikhicalisvara uktaḥ
śukti śulgiti yaḥ sa tathaiva
kūci kūci kuci kucāti ca śabdo
hāvimau nigadito punarāpyau
kośa kośariti taijasamantrastejamāya ninadāḥ skhalitākhyāḥ
mārutāvapi cilikhanavocinisvanau nigaditau munimukhyaiḥ
ambarakhiri ciroti ninādaścāṃkru cokruriti tādṛśa eva
pañca caiva ninadā daśa nādā
bhūtapañcakanivāmabhavena
kramādamo pārthivanādapūrvvāḥ
pakṣāpi śabṭāḥ śakunaikadevyāḥ
bhavanti caitantriyataṃ bhavanti
phalāni pūrṇānyacireṇa puṃsām
krameṇa pūvyojalapāvakānāṃ
bhavanti śabdā yadi kāṇikāyāḥ
manorathebhyo'bhyadhikāni tūthe
tadā phalāni pramumuddahanti
anantaraṃ pārthivanādataścedvahniśvarastatphalamantataṃ syāt
vāyavyaśabdī yadi vābhaso vā
bhūtvā phalaṃ naśyati tat samastam
śāntau ninādau pṛthivojalākhyau
dīptau samīrrāmbaranāmadheyau
tejaḥpradhāno viprayāvalambo
bhavet samaṃ yena phalena tādṛk "
svarabhe

1110.1-3.p2

iti vasantarājaśākune svaraprakaraṇam

Linked texts (4)