Shabdakalpadruma 114.4

114.4

“dhūpābhoditaśālāyāṃ juṣṭāyāṃ mālyadīpakaiḥ ||”)
vṛkṣasya skandhaśākhā | gṛhai kadeśaḥ | iti
medinī
śālākau, [n] puṃ, aśvavaidyaḥ | nāpitaḥ | śeladhārī | iti kaścit
śālāṅgī, strī, puttalikā | iti śabdaratnāvalī
śālājiraḥ, puṃ, klī, sarāvaḥ | iti hemacandraḥ
śabdaratnāvalī ca
śālādbhiḥ, strī, śākabhedaḥ | iti śabdaratnāvalī
śālānī, strī, vidārī | iti śabdaratnāvalī
śālāmṛgaḥ, puṃ, ( śālāyā mṛgaḥ |) śṛgālaḥ
iti hārāvalī
śālāraṃ, klī, (śālāṃ ṛcchatīti | ṛ + aṇ |)
hastinakhaḥ | saupānam | pañjarapañjaraḥ | iti
medinī
śālārkaḥ, puṃ, ( śālāyāṃ gṛhe prāsāyāṃ vā ḍhakka
iva |) vānaraḥ | kukkuraḥ | śṛgālaḥ | ityamaraḥ
mṛgaḥ | iti śabdaratnāvalī | vir̤ālaḥ | iti
rājanirghaṇṭaḥ
śāliḥ, puṃ, (ślāghyatīti | śli+bāhulakāt in
rasya latvam | ) gandhamārjjāraḥ | iti medinī
kalamādidhānyam | ṣaṣṭikādidhānyam | ityamaraḥ | tatparyyāyaḥ | madhuraḥ 2 raktaḥ 3 vrīhiśreṣṭhaḥ 4 nṛpapriyaḥ 5 dhānyauttamaḥ 6 kedāraḥ 7
śukamārakaḥ 8 | pustakāntare madhurasthāne kalama
iti pāṭhaḥ | sa tu daśavidhaḥ | yathā, —
“rājānaṣaṣṭhikasitetararaktamakkasthūlāṇugandhatiriyādikaśālisaṃjñāḥ
vrīhiścaceti daśadhā bhuvi śālayaḥ syusteṣāṃ krameṇa guṇanāmagaṇāṃ bravīmi ||”
iti rājanirghaṇṭaḥ
asya guṇāḥ
“śālayo madhurāḥ śītā laghupākā balāvahāḥ
pittannāśśāmilarukṣāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ ||”
iti rājavallabhaḥ
atha śālidhānyalakṣa kham
“śabkena vinā yukyā hemantāḥ śālayaḥ smṛtāḥ|”
śālaunāṃ nāmāni yathā, —
“raktaśāliḥ sakalamaḥ pāṇḍukaḥ śakunāḍanaḥ
sugandhakaḥ kardamako mahāśāliśca dūṣakaḥ
puṣpāṇḍakaḥ puṇḍarīkastathā mahiṣamastakaḥ
dīrghaśūkaḥ kāñcanako hāyano lodhrapuṣpakaḥ
ityādyāḥ śālayaḥ santi bahavo bahudeśajāḥ ||”
atha teṣāṃ guṇāḥ
“śālayo madhurāḥ snigdhā valyā vaddhālpavarcasaḥ
kaṣāyā laghavo rucyā svaryyā vṛṣyāśca vṛṃhaṇāḥ
alpānilakaphāḥ śītāḥ pittannā laghupākinaḥ
śālayo dagdhabhūjātāḥ kaṣāyā laghupākinaḥ
sṛṣṭamūtrapurīṣāśca rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ
kaidārāḥ vātapittaghnā guravaḥ kaphaśukralāḥ
kaṣāyā avvavarcaskā madhurāśca balāvahāḥ ||”
kaidārāḥ jalacetrajā uktāḥ
“sthālajāḥ khādavaḥ pittakaphaghnā vātavarddhitāḥ
kiñcitiktāḥ kaṣāyāśca vipāke kaṭukā api |”
sthalajā asnehabhūmijāḥ svayaṃjātāḥ
“vāpitā madhurā vṛṣyā baddhāḥ pittapraṇāśanāḥ
snehalāñcālpavarcaskāḥ kaṣāyā guravo himāḥ|”
vāpitāḥ tṛṇakṣetre atravākṣetre ca
“vāpikebhyo guṇaiḥ kiñciddīnāḥ proktā avāpitāḥ ||”
tṛṇacetre aktakṣetre ca
“ropitāstu navāḥ vṛṣyāḥ purāṇā laghavaḥ
smṛtāḥ
ropitāropitā bhūyaḥ śīghrapākā guṇādhikāḥ
chinnarūr̤hā himā rūkṣā balyāḥ pittakaphāpahāḥ
baddhaviṭkāḥ kaṣāyāśca laghavaścālpatiktakāḥ ||”
atha raktaśāliguṇāḥ
“raktaśālirvarasteṣu balyo vayaṃryyākṣyadoṣajit
cakṣuṣyo mūtralaḥ svaryyaḥ śukralastṛṭkavarāpahaḥ
viṣavraṇaśvāsakāsadāhanut triṣudiṣṭaḥ
tasmādalpāntaraguṇāḥ śālayo mahadādayaḥ ||”
raktaśāliḥ dāudakhānī iti magadhadeśe prasiddhaḥ
iti bhāvaprakāśaḥ || ( pacau | ityuṇādiṭatto.
ujjvalaḥ