Shabdakalpadruma 197.5
Śabdakalpadruma 197.5
- Language
- Sanskrit
197.5
: śukapakṣiṇī ca
śukodaraṃ, klī, (śukasyodaramiva |) tālīśapatram | iti rājanirghaṇṭaḥ | kīrajataśca
śuktaṃ, klī, ( śuca klede + ktaḥ | ) māṃsam | iti
śabdacandrikā || kāñjikam | iti hārāvalī
dravadravyaviśeṣaḥ | yathā, —
“kandamūlaphalādīni sasnehalabaṇāni ca
yattadravye'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate ||”
asya guṇāḥ
“śuktaṃ tīkṣṇoṣṇalavaṇaṃ pittakṛt kaṭukaṃ laghu
rucyaṃ hṛnmūdarānāhaśothāśauviṣakuṣṭhanut ||”
iti rājanirghaṇṭaḥ
śuktaṃ yanmadhuraṃ kālavaśādamlatāṃ gatam | iti
prāyaścittavivekaḥ || tasya bhakṣaṇaniṣedho yathā
yamaḥ
“apūpāśca karambhāśca dhānā vaṭakaśaktavaḥ
śākaṃ māṃsamapūpañca sūpaṃ takrarameva ca
yavāgū' pāyasañcaiva yaccānyat snehasambhavam
sarvvaṃ paryuṣitaṃ bhakṣyaṃ śuktañca parivarjjayet ||”
tatpratiprasavo yathā | manuḥ
“dadhibhakṣyañca śukteṣu sarvvañca dadhisambhavam |”
iti tithyāditattvam
( yathā ca manuḥ
197.5.p1
107
“varjjayenmadhumāṃsañca gandhaṃ mālyaṃ rasān striyaḥ
śuktāni yāni sarvvāṇi prāṇināñcaiva hiṃsanam||”
“yāni svabhāvato madhurādirasāni kālavaśāt
udakavāsādinā cāmlavanti tāni śuktāni |”
iti taṭṭīkāyāṃ kullūkabhaṭṭaḥ ||)
śuktaṃ, tri, (śuc + ktaḥ |) niṣṭhuram | iti medinī
pūtam | accham | iti viśvaḥ || kliṣṭam
nibbannam | iti śabdaratnāvalī
śuktā, strī, ( śukta + striyāṃ ṭāp | ) śuktikā
iti śabdaratnāvalī
śuktiḥ, strī, (śuc + ktin | ) jalajantuviśeṣaḥ
jhinuka iti bhāṣā | tatparyyāyaḥ | muktāsphoṭaḥ 2 | ityamaraḥ || muktikā 3 | iti
jaṭādharaḥ | muktiprasaḥ 4 mahāśuktiḥ 5
tauktikaḥ 6 mauktikaprasavā 7 mauktikaśuktiḥ 8
muktāmātā 6| asyā guṇāḥ | kaṭutvam
snigdhatvam | śvāsahṛdrogahaṇmaśūlaghnatvam | śūlapraśamanatvam | balyatvam | madhuratvam | dīpanatvañca | iti rājanirghaṇṭaḥ || kapālakhaṇḍam
śaṅkhaḥ | śaṅkhasaṅkhaḥ | nakhī | aśvāvarttaḥ
akṣirogaḥ | iti medinī || cakṣūrogaviśeṣaḥ
iti hemacandraḥ || tadvivaraṇaṃ yathā, —
“prastāriśuklakṣatajo'dhimāṃsasāṃgarmasaṃjñāḥ khalu pañca rogāḥ
syācchuktikā sārjunapiṣṭakākhyā
jālaṃ śirāgrāṃ pir̤ikāśca tāsām
rogā valāsagrathitena sārddhamekādaśoktāḥ khalu śukrabhāge ||”
śuktimāha
“śyāvāḥ syuḥ piśitanibhāśca bindavo'rthaṃ
śulābhāḥ śitanicitāḥ sa śuktisaṃjñaḥ |”
śyāvā raktādi varṇatrayavikalpo boddhavyaḥ
athāsyāścikitsā
“seka āścotanaṃ piṇḍīvir̤ālastarpaṇaṃ tathā
puṭapāko'ñjanaṃ dhebhiḥ kalpaineṃtramupācaret ||”
197.5.p2
iti kalpavidhiḥ
Linked texts (2)
- Mānava Dharmaśāstra — Manu & Bhṛgu, Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit