Shabdakalpadruma 203.5
Śabdakalpadruma 203.5
- Language
- Sanskrit
203.5.1
“śuddhāntasaṃbhoganitāntatṛpte
na vaidhave kārthyamidaṃ nigādyam
apāṃ hi tṛptāya na vāridhārā
svāduḥ sugandhiḥ svadate tuṣārā || ||”)
śuddhāntapālakaḥ, puṃ, (śuddhāntaṃ pālayatīti
pāli + ṇkhula |) antaḥpurarakṣakaḥ | tatparyyāyaḥ
gṛhītavārikaḥ 2 kañcākañcakaḥ 3 rājicchikaḥ 4 | iti śabdamālā || tasya lacaṇaṃ
yathā, —
“vṛddhaḥ kuloṅgataḥ śaktaḥ pitṛpaitāmahaḥ śuciḥ
rājñāmantaḥpurādhyakṣo vinītaśca sadhaṣyate ||”
śuddhāntā, kho, (śuddhāntaḥ ābhrayatvenāstyasyā
“muhrāntaśca vimuhyantī śuddhāntā rājayoṣitaḥ|”
śuddhāpanthiḥ, klo, (śuddhā apahnatiḥ |) balaṅkāraviśeṣaḥ | yathā, —
“śuddhāpahna tiranyāropārtho dharmanihna vaḥ
nāyaṃ sudhāṃśuḥ kiṃ tarhi vyomagaṅgāsaroruham ||”
śuddhiḥ, strī, (śudha + ktin |) durgā | yathā, —
“śaraṇya(cinmatānando śodhyate ca hi pātakāt
tena śuddhiḥ samākhyātā devī vajratanau sthitā ||”
śuddhiḥ
“tataḥ śrāddhamaśuddhau tu kuryyā dekādaśe tathā
karmaṇāntākṣiko śuddhiraśuddhaḥ punareva saḥ | ”
“adyadṛdvimadāśaucaṃ saṅgharṣeṇaiva śudhyati
atha cet pañcamīṃ rātrimatautya parato bhavet
aghadṛdvimadāśaucaṃ tadā pūrveṇa śudhyati ||”
“jāte putre pituḥ snānaṃ sacailantu vidhīyate
mātā śudhyeddaśāhena snānāttu sparśane pituḥ ||”
“yasya yasya tu varṇasya yadyat syāt paścimaṃ
lahaḥ
sa tana vajjrapuḍiśca śadyatuhiṃ karotyapi
samāyā daśamaṃ piṇḍaṃ yathāśaktyāpradātṛkam
yāmādvarddhantato gatvā pretaspṛṣṭe ca vāsaso
anyāśāmagnittānāñca tathā snānaṃ karotyapi
śmaśrulomanakhānāñca tathā'nyaṃ taṇḍulādyapi
gaurasarṣapakalkena tilatailena saṃyutaḥ
203.5.2
śiraḥ snānaṃ tataḥ kṛtvā toyenācamya vāgyataḥ
vāsoyugaṃ navaṃ śubhramaprathaṃ śuddhameva ca
gṛhītvā gāṃ suvarṇañca maṅgalāni śubhāni ca
spṛṣṭvā saṃkīrttayitvā tu paścāt śuddho bhavennaraḥ ||”
“adyaśaḥśu nivṛteṣu sukhātāḥ kṛtamaṅgalāḥ
brāhmaṇādvipra sucaita brāhmayān kṣattriyāśca ca
svalpāśaucasya madhye tu dīrghāśaucaṃ bhavedyadi
na tu pūrveṇa śuddhiḥ syāt svakālenaiva śuṣyati
samānaṃ laghu cāśaucaṃ pūrvenaiva viśuṣyati
yadi syāt stūtake sūtirmṛtake ca mṛtirbhavet
śeṣeṇaiva bhavecchuṅgiraṅgaḥśeṣe trirātrakam
śuddhiḥ
maraṇotpattiyoge tu maraṇānchudviriṣyate
abdāt ṣaṇmāsataḥ strīṇāṃ yadi syāt garbhasaṃbhavaḥ
tadā māsasamairmāsāṃ divasaiḥ śudviriṣyate
garbhasrutvā yathāmāsamacitre tūsame trāhaḥ
rājanye tu catūrātraṃ vaiśye pañcāhameva ca
aṣṭāhena tu śūdrasya śudvireṣā prakīrttitā
rātribhirmāsatulyābhirgarbhastrāve viśudhyati
rajasyuparate sādhvī snānena strī rajasvalā
śuddhā bharttuścaturthe'hni śṛṇuṣṭvā devapaitrayoḥ
daive karmaṇi pitrye ca pañcame'hani śudhyati
dattā nārī pitṛgehe sūyate mriyate'thavā
svamaśaucaṃ caret samyak pṛthaksnānavyavasthitā
tadvandhuvargaścaikena śudhyettu jananāśribhiḥ
yasteḥ sahāsanaṃ kuryāt śayanādīni caiva hi
dāmyato vā dharo vāpi sa daśāhena śudhyati
strīṇāmasaṃskṛtānāñca tryahāt śudhyanti
bāndhavāḥ
yathoktenaiva kalpena śudhyanti hi sanābhayaḥ
ṣaṇmāsābhyantare śūdre mṛte bāle cārtha viduḥ
atīte dvivarṣe vai mṛte śudhyettu pañcabhiḥ
bālastvapradattāṃce tu pretatvaṃ yadi gacchati
sadya eva viśuddhiḥ syātprāśīcaṃ naiva sūtakam
203.5.3
tṛṇāmakṛtacūḍānāmādya dvinaistriko smṛtā
nidvattacūḍakānāntu trirātrācchudviriṣyate
daśāhena sapiṇḍāstu śudhyanti pretasūtake
trirātreṇa sakulyāstu snālā śudhyanti
gotrajāḥ
śudhyedvipro daśāhena dvādaśāhena bhūmipaḥ
vaiśyaḥ pañcadaśāhena śūdro māsena śudhyati
daśame'hani śudrasya kāryaṃ saṃsparśanaṃ budhaiḥ
māsenaiva viśuddhiḥ syāt sūtake mṛtake'pi vā
saṃkṣipte paściṇīṃ rātriṃ dauhitra bhaginīsute
saṃkhye tu trirātraṃ syāditi dharmo vyavasthitaḥ
pitroścaparame strīṇāmudvāhāt kartu bhavet
trirātreṇaiva śuddhiḥ syādityāha bhagavān bhṛguḥ
yadā bhojanakāle tu aśucirbhavati dvijaḥ
bhūmau niḥkṣipya tadyāvaṃ snālā caiva viśudhyati
cikitsako yat kurute tadaśaucaṃ na śasyate
tasmāt cikitsakakṣa meṃ śuddho bhavati nityaśaḥ
garbhiṇī sūtikā garbhā kumārī ca rajasvalā
yadāśuddhā tadābhyena kārayeta kriyate sadā
pretībhūtaṃ dvijaṃ vipro yo'nugacchati kāmataḥ
snālā sacailaṃ spṛṣṭvāgniṃ ghṛtaṃ prāśya viśudhyati
ekāhāt kṣatriye śuddhirvaiśye ca syāttraheṇa tu
śūūdre dinatrayaṃ proktaṃ prāṇāyāmaśataṃ punaḥ
nāraṃ spṛṣṭvāsthi sasnehaṃ snālā vipro viśudhyati
ācamyaiva tu niḥsnehaṃ gāmālabhyārkamīkṣya vā
apaviddhaṃ dvijaṃ pretaṃ vipro nirhatya bandhuvat
viśudhyati trirātreṇa māturāptāṃśca bāndhavān
adyapramartti teṣāntu sa daśāhena śudhyati | •
mṛtaṃ gavyañca viṃśataṃ toyakumbhān samuddharet
pañcagavyaṃ tatasteṣu prakṣipenmantrapūrvakam ||”
śuddhodanasutaḥ, puṃ, (śuddhodanasya sutaḥ |) buddhabhedaḥ
iti hemacandraḥ
203.5.4
śudha, ṇya vyai śauce | iti kavikalpadrumaḥ || (divā0para0-aka0-ṇayiṭ |) la, aśudhata | ya, śudhyati
lokaḥ snānāt | oṃ, śauddhā | rajasā śuṣyate
nārītyatra mudhyatīti ṛpi mudhaṃ karotīti ṣṇau
karmmaṇi yak rūpam | iti durgādāsaḥ
śuna, śa gatyām | iti kavikalpadrumaḥ || ( tudā0para0-saka0-seṭ | ) śa, śunati | śonitaḥ
iti durgādāsaḥ
śunaḥ, puṃ, (śunati sadā isannato gacchatīti
śuna + kaḥ |) kukkuraḥ | yathā, -
“kukkurastu śuniḥ śvānaḥ kapilo maṇḍalaḥ
śunaḥ ||”
ityamaraṭīkāyāṃ bharatadhṛtavācaspatiḥ
(śunati kṣipraṃ gacchatīti | kaḥ | vāyuḥ | iti
nighaṇṭuṭaukāyāṃ devarājadhanvā
Linked texts (1)
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit