Shabdakalpadruma 406.6-2

406.6-2

śarīraṃ vimavat śītamatisāraśca kampanam
karṇanādo hastatāpo hikkā śvāsaḥ kramosarvāṅgaśītalo hanti śītāṅgaḥ sannipātakaḥ
12
sannipātajvaraḥ, puṃ, (samyak nipāto nāśo yasmāt
tādṛśo jvaraḥ | ) tridoṣajvaraḥ | sa tu ṣaṭprakārajvarābhyantarajvaraviśeṣaḥ | lakṣaṇaṃ tridoṣagotiḥ vātikaḥ paittikaḥ ślaiṣmikaśceti trayaḥ
dvandvajāśca trayaḥ | vātapaittikaḥ vātaślaiṣmikaḥ
pittaślaiṣmikaśceti | saṃdhātanaḥ sannipātika ekaḥ
“dvānddikaikolvaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādikaiśca ṣaṭ
samaiścaiko vikārāste sannipātāstrayodaśa ||”
iti carakeṇa trayodaśa sannipātā uktāḥ
te yathā| vātolvaṇaḥ 1 pittolvaṇaḥ 2 kapholbaṇaḥ 3 | vātapittolbaṇaḥ 4 vātaśleṣmolvaṇaḥ 5
pittaśleṣmolvaṇaḥ 6 evaṃ ṣaṭ | adhikavāto
madhyapitto honakaphaḥ 1 adhikavāto madhyakapho
hīnapittaḥ 2 adhikapitto madhyavāto hīnakaphaḥ 3 adhikapitto madhyakapho hīnavātaḥ 4
adhikakapho madhyavāto hīnapittaḥ 5 adhikakapho madhyapitto hīnavātaśceti 6 ṣaṭ | tulyaśca
ekaḥ 1 | evaṃ trayodaśa | añca tu tridoṣajatvena sāmyāt sannipātika eka eva gaṇitaḥ
āgantujo'pi eka eva | atra āgantujaśabdena abhighātādayo hetava ucyante | kutracidvāyvoḥ kāryakāraṇayorabhedopacārāt| iti
jvarādhikāre bhāvaprakāśaḥ || || atha sannipātajvarādhikāramāha | tatra sannipātajvarasya
“śvāsaḥ kāso bhramo mūrcchā pralāpo mohavepathuḥ
pārśvasya vedanā tṛṣṇā kaṇṭhāyatvaṃ mukhasya ca
vātolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet
eṣa visphārako nāmā sannipātaḥ sudāruṇaḥ ||”1
“atīsāro bhramo mūrcchā mukhapākastathaiva ca
gāce ca bindravo raktā dāho'tīva prajāyate
pittolvaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet
bhiṣagbhiḥ sannipāto'yamāśukārī prakīttitaḥ ||”2
“jar̤atā gadgadā vāṇī rātrī nidrā bhavatadyapi
praktante nayane caiva mukhamādhuryameva ca
kapholbaṇasya liṅgāni sannipātasya lakṣayet
sunibhiḥ sannipāto'yamuktaḥ kampanasaṃjñakaḥ ||”3
“vātapittādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
tasya jvaro madastṛṣṇā sukhaśoṣabhramīttakāḥ
ādhmānātūcittanāśca kāsaśvāsabhramaśramāḥ
sunibhirvasunāmāyaṃ sannipāta udāhṛtaḥ ||”4
“vātaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
tasya śītajvaro mūcchī tṛṣṇā pārśvanigrahaḥ
gulamasrāyamānasya hikkā śvāsaśca jāyate
asādhyaḥ sannipāto'yaṃ śīghrakārīti kathyataṃ
na hi jīvatyahorātramanenāviṣṭavigrahaḥ ||”5
“pittaśleṣmādhiko yasya sannipātaḥ prakupyati
antamūhī vahiḥ śītaṃ tasya tṛṣṇā pravarddhate
tudyate dantiṇāṃ pārśvamuraḥ prothaṃgalavyathāḥ
ṣṭhīvati śleṣmapittañca kṛcchrāta kaṇṭhaśca dūyate
viṅmedaḥ śvāsahikkāca vahante sapramolakāḥ
ṛṣibhirbhallanāmāyaṃ sannipāta udāhṛtaḥ ||”6
“saṃsvedomolyayai yasya sannipātaḥ prakupyati
trayāṇāmapi doṣāṇāṃ tasya rūpāṇi lakṣayet
ādhmāto dāruṇañcaiva vakraṅgamlānisannibhaḥ
kevalocchvāsaparamastasrāṅgatastamocanaḥ
cirātcoparame tasya jantorharati jīvitam
tadavasthāntaṃ dṛṣṭvā ruṣṭo vyāharate janaḥ
dharṣito rājapretyenamavelāyāṃ caranti ye
anyathā bruvate kecit yakṣiṇyā brahmarākṣasaiḥ
piśācairdevarakṣobhaistathā'nyairmastakaṃ hatam
kuladaivārcanāddhīnaṃ dharṣitaṃ kuladaivataiḥ
nakṣatrapīḍāmapare garutmaiti cāpare
mantriṇāmamimaṃ prāhurbhiṣajaḥ kūṭapākalam ||” 7
“pravṛddhamadhyahīnestu vātapittakaphaiśca yaḥ
tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ
pralāpāyāmamamoṃ ha kampamūrcchāratibhramāḥ
galapanābhighātaśca tathāśvetadviṣṭeyataḥ
eṣa sammohako nāmnā sannipātaḥ sudāruṇaḥ ||”
“madhyapravṛddhahīnestu vātapittakaphaiśca yaḥ
tena rogāsta evoktā yathādoṣabalāśrayāḥ
mohapralāpamūrcchāḥ syurmanyāstambhaḥ śirovyathaḥ
kāsaḥ śvāso bhramastandrā saṃjñānāśo hṛdigrahaḥ
svebho raktaṃ visṛjati tandrā syāt kāñcanekṣatā
tatrādhike viśeṣāḥ syurbhṛśamṛvyāc chivāstathā
bhiṣagbhiḥ sannipāto'yaṃ kathitaḥ pākalo
bhidhaḥ