Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 42.2

Śabdakalpadruma 42.2

Language
Sanskrit

42.2

iti krun |) svadeśādana
ntarīvyavahitaikaviṣayābhiniveśorājaḥ | yathā,“viṣayānantaro rājā śatrurminnamataḥ param ||'
iti,
ghātakaḥ | nighātakārītyarthaḥ | tatparyāyaḥ | di
2 veriḥ 3 sapattaḥ 4 ariḥ 5 dviṣaḥ 6 dveṣa
7 duhṛd 8 dviṭ 6 vipakṣaḥ 10 āhitaḥ
amitraḥ 12 dasyuḥ 13 śātravaḥ 14 ra
ghāto 15 paraḥ 16 arātiḥ 17 pratyarthī
paripanthī 18 | iti cāmaraḥ | dabhraḥ 20 pra
pacaḥ 21 | iti jaṭādharaḥ || dvipan
ghātakaḥ 23 dveṣī 24 vidiśā 25 hiṃsakaḥ '
vidviṣṭa 27 vyapriyaḥ 28 abhighātiḥ
ahitaḥ 30 dauhṛdaḥ 31 | iti śabda
batno | tasya jayopāyo yathā, —
matsya uvāca
“sarvveṣāmapyupāyānāṃ dānaṃ śreṣṭhatamaṃ matam
svadarśaneha bhavati dānenobhayalokajit
na so'sti rājan dānena vaśayoyo na ja
dānena vaśagā devā bhavantīha sadā nṛṇām
dānamevopajīvanti prajāḥ sarvvā nṛpottama
priyo hi dānavān loke sarvvasyaivopanā
dānavān prajā rāṇo padeānu
'śatruḥ
dānavānapi śaknoti saṃhattuṃ bhedituṃ parān
yadyapyalubdhā gambhīrāḥ puruṣāḥ sāgaropamāḥ
na gṛhṇanti tathāpyeta jāyante padmapāminaḥ
anyatrāpi kṛtaṃ dānaṃ karotyanyaṃ tathā vaśe
upāyaibhyaḥ praśaṃsanti dānaṃ śreṣṭhatamaṃ janāḥ
dānaṃ śreyaskaraṃ śreṣṭhaṃ dānaṃ śreṣṭhakaraṃ param
dānavāneva lokeṣu pūdyate priyataṃ sadā
na kevalaṃ dānaparā jayanti
bhūlokamekaṃ puruṣāḥ suvīrāḥ
jayanti te rākṣasadravalokaṃ
sudurjayaṃ yadvivudhādhivāsam ||”
matsya uvāca
“na śaktyā ye vaśe karttusupāyanitrayeṇa tu
daṇḍena tān vaśān kuryyāt daṇḍo hi vaśakannṛṇām
samyak praṇayanaṃ tasya tathā kāyyaṃ mahīkṣitā
dharmmaśāstrā'nusāreṇa susahāyena dhīmatā
tasya samyakpraṇayanaṃ tathā kāryaṃ mahīkṣitā
dānaprakṣāṃśca dharmmajñān vintemān niyadirayannān
svadeśe paradeśe ca dharmmaśāstraviśāradān
samokṣya praṇayeddaṇḍaṃ sarvvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam
adharmyā yadi vā varṇā pṛthvau vātha guvarmadān
daṇḍyo nāma rājño'sti yaḥ svadharmma na
tiṣṭhati
adaṇḍyān daṇḍayedrājā daṇḍyāṃścaivāpyadaṇḍayan
iha rājyaparibhraṣṭo narakaṃ pratipadyate
tasmādrājñā vinītena dharmaśāstrā'nusārataḥ
daṇḍapraṇayanaṃ kāryyaṃ lokānugrahakāmyayā
yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā
prajāstatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati
bālavṛddhāturayatidvijastrīvidhavāstathā
sarvve baliṣṭhā bhaveyuryadi daṇḍaṃ na pātayet
devadaityoragagaṇāḥ siddhabhūtapatatriṇaḥ
apakrameyurmmaryyādāṃ yadi daṇḍaṃ na pātayet
yatra brahmābhiśāpena sarvvapraharaṇeyu ca
sarvvavikramakopesu vyavasāye ca tiṣṭhati
pūjyante daṇḍino devā na pūjyante tvadaṇḍinaḥ
māṃ brahmāṇaṃ vidhātāraṃ na pūjayante gaṇāvapi
na ete mānavāḥ kecit pramāṇāḥ sarvvakarmmasu
'damayitvā prakruca sūryyācandramasau tathā
rudrān devagaṇāṃścānyān daṇḍinaḥ pūjayanti ca
mahaḥ śāsti prajāḥ sarvvā daṇḍa evābhirakṣati
raṅaḥ supteṣu jāgartti daṇḍaṃ dharmma vidurbudhāḥ
naṃ jadaṇḍabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvvate
ādiṇḍabhayādeke parasparabhayādapi
nara hi sātvikaṃ loke sarvvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam
śṛṇotye tamapi manyeranyadi daṇḍaṃ na pātayena
dṛṣṭaṃ tu daṇḍo damayati adaṇḍyo daṇḍyamapi
daṇḍasya bhautaiśśikhariṇaḥ sameterbhāgeo vṛtaḥ śūladharasya yajñe
bhavasya pūlaṃ dhvajinīpatiśca
varaṃ śitūnāñca bhayāt dugdham ||”
śatrughnaḥ, puṃ, ( śatrun hantīti | han + mūlavibhujāditvāt kaḥ | yadvā, amravṛṣakukuṃṭeti cetyapi
śabdāt lasanna śatrunādayaḥ siddhā iti durgesiṃhaḥ |) śrīrāmasya bhrātā| tatparyyāyaḥ
śatrumarddanaḥ 2| iti śabdaratnāvalī || sa tu
sumitrayā dugdhocchiṣṭabhojanādasāvi | yathā, —
“niṣṭhāṃ gate havimamaśvatoghe
viśiṣṭine kammaṇi rājapattrāḥ
prābhurvva tocchiṣṭamudāravaṃśāstisraḥ pramotuṃ caturaḥ suputrān
kauśalyāsāvi sutena rāmaḥ
prāk kaikayīto bharatastato'bhūta
prāsoṣṭa śatrughnamudāraceṣṭamekā sumitrā saha lakṣmaṇena ||”
śatrughnajananī, strī, (śatrughnasya jananī |) sumitrā
śatrujit, puṃ, (śatrūn jayatīti | ji + “satsūdviṣagheti |” 3