Shabdakalpadruma 441.8-2
Śabdakalpadruma 441.8-2
- Language
- Sanskrit
441.8-2.1
28
“samālambhanamādāya gorocanamanaḥśilam
ālambha nśvata suditā varāḥ kanyāśca ṣoḍaśā”)
samyaṅamāraṇam | samyaksparśanam | yathā | cata
ūrddhamasamālambhanamādaśarāvāditi gobhilasūtram
samālau, strī, kusumapuṣkaraḥ | iti trikāṇḍaśeṣaḥ
samāvarttanaṃ, klī, sam + cā + vṛt + lyuṭ |)
vedādhyayanāntaraṃ gārhasthādhikāraprayojakaṃ
karma | yathā | “caya samāvarttanam | jyotiṣe
'bhaumabhānujayorbāre nakṣatre ca vratodite
tārācandraviśuddhau ca samāvarttanamiṣyate ||'
gobhilaḥ | athāplavanam | atha bratāntaramāplavanaṃ snānaṃ kuryyāditi śeṣaḥ | uttarataḥ
purastādvācāryyakulasya parittaṃ bhavati
mācāryyagṛhāduttarasyāṃ pūrvvasyāṃ vā snānāthaimāhṛtaṃ jñānaṃ kuryyāt | ata prāgagre ṣu darbheṣu
udagācāmya upaviśati tatrāvṛte udak
udaṅmukhaḥ prāk brahmacāryyudagagreṣu darbheṣu | prāk
prāṅmukha upaviśatītyanvayaḥ | sarvvauṣadhibhirgāmbhābhiradbhirgandhavatībhiḥ śītoṣṇābhirācāryyo'bhiṣiñcet | sarvvauṣadhayaśca
“vrīhayaḥ śālayo mudgā godhūmāḥ sarṣapāstilāḥ
yavāśvauṣadhayaḥ sapta vipado hanti dhāritāḥ ||”
iti kandogapariśiṣṭoktāstābhiḥ saha yā
āpo viphaṇiḍā vir̤akā eṇyoktāstāḥ sarvvauṣadhivirkāṇḍāstābhirgandhavatībhi-ścandanādi-gandha
dravyayuktābhiḥ śitoṣṇābhiḥ śītodakamiśritābhiriti bhaṭṭabhāṣyam || svayameva tu mantravarṇau
bhavati | ivaśavda evārthe | svayameva brahmacāro
cātmānamabhiṣiñcet | bhācāryyakartṛkābhiṣekastu
paramato yato mantravarṇā bhavanti | mantravarṇaḥ
abhiṣekamantraliṅgaṃ tacca tenāhaṃ māmabhiṣiñcāmi
441.8-2.2
iti tena māmabhiṣiñcatamiti ca | tadvidhimāha| ye'psurantaragnayaḥ praviṣṭā ityapāmañjalimavasiñcati | ye'psurantaragnaya iti mantreṇakāṣṭhāmapāmañjaliṃ brahmacārī avasiñcati | ka
bhūmī kṛtaḥ avasiñcati vacanāt | tatastyasyābhiṣitān kṛtvāmeti yadapāmiti mantrasvābhiṣitān kṛvāmi iti mantraliṅgatvayāca sarvoddhāratvena prāptāyāṃ bhūmau tyajati | yadapāṃ ghoraṃ
yadapāṃ krūraṃ yadapāmaśāntamiti ca | apāmañjalimavasiñcatīti varttate cakārātā yo rocanastamiha gṛhṇāmītyātmānamabhiṣiñcati | prajñātānāmapāmañcalinā yo rocana iti mantreṇa
brahmacārī cātmānamabhiṣiñcati | yom yaśase
tejase iti ca | pātmānamabhiṣiñcatīti varttate
yena striyamalakṣṇamiti ca | vyātmānamabhiṣiñcatīti varttate | tūṣṇīṃ caturtham | pātmānamabhiṣiñcatīti varttate | abhiṣekaḥ śirasi karttavyaḥ śiraḥ
pradhānamaṅgānāmiti vacanāt | upotyāyādityamupatiṣṭheta udyan bhrājaśvaḍibhirityetatprabhṛtimantreṇa | cācāryyasamīpādatyāya udyatrityetatprabhṛtimantreṇa mā hiṃsīrityaktamantreṇādityamupatiṣṭheta upāñjanye ca celyātkhanapadam
mekhalāmavamuñcate uduttamaṃ varuṇamiti | yavamuñcate avasrādyavatārayati avamuktau apasrādaye | brāhmaṇān bhojayitvā svayaṃ bhuktā keśaśmaśruromanakhāni vāpayatoti śikhāvarjam
brāhmaṇān bhojayitvā svayaṃ bhuktā nāpitenamuṇḍayota | catra śikhāvarjamivi vacanāt
prāk sapriṇvaṃ vapanamiti darśayati | uktañca
saprikhaṃ vapanaṃ kāyyaimājñānāt brahmacāriṇā
iti | snātvā phalaṅkṛtyāhate vāsasī paridhāya
sajamāvadhrodha śrīrasi mayi ramasveti | balaṅkṛtya
kuṇḍalādinātmānaṃ yojayitvā cāhate
441.8-2.3
“īṣadvautaṃ navaṃ śubhra sadaśaṃ yanna dhāritam
cāhataṃ taddijānīyāt sarvva karmmasu pāvanam ||”
iti vaśiṣṭhottātavacane
īṣat sūkṣmam | na dhāritaṃ na paridhānādi kṛtam
sarja yathitapuṣpaṃ āvadhrota śirasīti śeṣaḥ
yauramīti mantre ṇa | naivau khyo nayata' māmityāpānahī | āvadhrotityanuvartta te | upānahau carmapāduke yojyatvāt pādayoḥ | gandharvvāsauti
mantreṇa vaiśavaṃ daṇḍaṃ gṛhṇāti | vaiṇavaṃ vaṃśaprabhavaṃ
gandhavvau'sīti mantreṇa | ācārthya saparivṛtucyamadhyetyācāryyapariṣadamocate | yacamiva cacuṣaḥ
priyo vo bhūyāsamiti | saparivṛtukaṃ śiṣyādisabhāsañcitaṃ cartha tyābhimukhena gatvā cācāryya
pariṣadamucyate yacamiti mantreṇa | upopaviśya
mukhyān prāṇān saṃspṛśan coṣṭhāpidhānā naṅgaloti upācāryasamīpe mukhyān prāṇān mukhaprabhavān vāyūn saṃspṛśan snātavaḥ | oṣṭhāpidhānamiti mantraṃ japet | manenamācāryyo'īyet | bhatāvatare eva' khātakaṃ vivāhoktavarāhmaṇavidhināīyet | tadamaktau gandhapuṣyābhyām
goyuktaṃ' sthamupakramya pañcamo kūrvaravāku rābhimṛśet | vanaspativiḍaṅgo hi bhūyā iti
pañcamī cakra | kūrvaraṃ rathikasthānam | vākrūṃ
ratharekhetyarthaḥ | vanaspatiriti mantre ṇābhimṛśet
spṛśet | pāṃsvā te jayatu jetvānautātiṣṭhati
rathamārūha pāṃsvā te jayatu jetvānīti yamasamāve
samāvāyaḥ,puṃ, samūhaḥ| ityamaraṭīkāyāṃ bharataḥ
samāhataḥ, tri, (sam + ā + hna + ktaḥ |) samyak
prakāreṇa āhūtaḥ | yathā, —
samāvṛttaḥ, puṃ, (sam + ā + vṛt + ktaḥ |) vedādhyayananivṛttaḥ | tatparyāyaḥ | labdhānujñaḥ 2
samāvṛttakaḥ, puṃ, (samāvṛtta eva | svārthe kan |)
samāvṛttaḥ| iti śabdaratnāvalī
441.8-2.4
samāveśaḥ, puṃ, (sam + ā + viśa + ghañ | )
samāsaḥ
samāśrayaḥ, puṃ, (sam + ā + śri + ac |) sakhyagāśrayaḥ | (yathā, raghuḥ
Linked texts (1)
- Gobhilagṛhyasūtra — Gobhila, Sanskrit