Shabdakalpadruma 45.24
Śabdakalpadruma 45.24
- Language
- Sanskrit
45.24.1
“hemaśaṅgāḥ śaphe raupyaiḥ suśīlā vastrasaṃyutā
sakāṃśyapāttrā dātavyā kṣīriṇī goḥ
sadaciṇā |”)
vṛkṣabhūlam | iti medinī
śapharaḥ, puṃ, strī, matsyaviśeṣaḥ | ityamaraḥ | pum̐ṭo
iti bhāṣā || (yathā, —
“kaivarttakarkaśakarāt śapharakṣudato'pi
jāle punarnipatitaḥ sapharī vipākaḥ |”
yathā ca
“agādhajalasañcārī vikāro na ca rohitaḥ
gacchupajalamātreṇa śapharī pharpharāyate |”
vṛddhaṭaḥ |)
śapharādhipaḥ, puṃ, (śapharāṇāṃ matsyānāṃ adhipaḥ | )
hallīśamatsyaḥ | iti cikāṇḍaśeṣaḥ || tatpayyāyaḥ
illiśaḥ 2 vārikarpūraḥ 3 māṅgeyaḥ 4 amatāśaḥ
5| iti trikāṇḍaśeṣaḥ
śabdaḥ
śabdaḥ
śabdaḥ
mayā kṛtaṃ tadevādyenāpi kṛtamityādi darśanāditi bhāvaḥ | iti siddhāntamuktāvalī
daśavidhaśabdā yathā,"ṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamaḥ pañcamastathā
ataḥ paraṃstu vijñeyo niṣādo dhaivatastathā
dṛṣṭacchā niṣṭaśabdañca saṃhataḥ pratigāvavān ||”
ityāśvamedhikaparvva
śabdaviśeṣāṇāṃ nāmaviśeṣā yathā,"śabdo guṇāravāgotyaḥ praṇādaḥ protkṛtaṃ
śrutām
parhaṇaṃ guraje prāṣṭaṃ karddanaṃ kuchitasvave
śṭaṃ ṅgāttu siṃhanādo'tha ṛndanaṃ subhaṭadhvaniḥ
kolāhalaḥ kalakalastumulo vyākulo ravaḥ
marmarī vastraparṇāderbhuṣaṇānāntu śiñjitam
heṣā hreṣā turaṅgāṇāṃ gajānāṃ gandvitaṃ chate
vistāro dhanuṣāṃ hambhārambho gogaladasya ca
stanitaṃ garjitaṃ harṣeiḥ svānitaṃ rasitādi ca
kūjitaṃ syādvihaṅgānāṃ tirakṣāṃ rutavāśite
ṭhaktasya rodanaṃ rovā yukranaṃ bhagaṇaṃ punaḥ
pīḍitānāntu ṛnditaṃ mathitaṃ ratakūjitam
prakkāṇaḥ prakaṇastantyā mahaṃlastu gundalaḥ
kṣījanttu kīcakānāṃ bheyā nādastu ṭaṅkaraḥ
tāro'tyuccairdhvanirmandro gambhīro madhuraḥ kalaḥ
kākalo tu kalaḥ sūkṣma raktanālo layānugaḥ
kākurvvāgvicāraḥ syāt pratiśruttu pratidhvaniḥ ||”
iti hemacandraḥ
athaikārthānulomavilomasapraśabdāḥ | nayana 1
45.24.10
narttana 2 kanaka 3 kaṭaka 4 marddana 5 kalaṅga
6 kālikā 7 saraka 8 sahosa 6 madhyama 10
45.24.14
sadasya 11 narttana 12 tāvatā 13 tāratā 14
45.24.18
vibhāvitam karata 15 kanaka 10 kāśikā 18
45.24.22
marddana 16 dandada 20 dandada 21 yogyayoḥ 22
45.24.6
laguḍa23 sutanutu0 4 hāvavaca05 patadvātapa 06
45.24.33
dararbhara 27 kalapulakara8 dardurarava06 varaṇaurava
30 taḷagokala 31 radasodara 32 nadabhedana 33
45.24.5
dambhotpadama 34 laṅghā kaṅghā 35 mādhavavallabhavadhamā 36 nandandana 37 tahita 38 samāsa
36 kārikā 40 pādapāḥ 41 jalaca 42 nānā
43 mama 44 || || athānyārthakānulomavilomaśabdāḥ | vandī 1 deve 2 lekha 3 ravī 4 bhāge 5
45.24.10_2
haṃsā 6 jovā 7 vāmā 8 viṇu 6 vada 10
45.24.18_2
rama 11 yama 12 kampa 13 rādhā 14 rādhayā
15 sūtrāmā 16 nandaka 17 mālikā 18
45.24.38
kālijo 16 rājate 20 bhāratī 21 kāśikā
22 gagana 23 karakā 24 bhāryāva 25 kaṭakam
26 dauvarathā 27 madhoragā 28 vātāpina
26 pinākinā 30 sadāstikā 31 yamarāja
32 harivaide 33 saptāha mmā 34 bhovikasane35
nandanana 36 nalakūvara 37 sakasāhuta 38
45.24.45
rathavimardena 38 sāṣṭamahamika 40 navatamataṃbhara 41 māra 42 vata 43 yuvā 44 sadā 45
45.24.50
badhi 46 mayā 47 latā 48 kuta 46 jana 50
45.24.13
vibhā 51 || || vyatha saṃskṛtaprākṛtasamapuṃliṅgaśabdāḥ | vyāhāra 1 hāra 2 vihāra 3 sāra
4 samara 5 sambhoga 6 roga 7 asura 8 saṃhāra
6 amara 10 vāra 11 vāraṇa 12 gaca 13
45.24.17
ṭaṅkāra 14 bhāra 15 ākara 16 lola 17
45.24.21
utlola 18 vilāsa 18 vāyasa 20 hara 21
45.24.25
ahaṅkāra 22 daura 23 aṅkara 24 nauhāra 25
45.24.26
uraga 26 rāga 27 bhāla 28 tarala 26
45.24.33_2
govinda 30 kanda 31 udara 32 taraṇa 33
45.24.37
saraṇi 34 dāsa 35 moha 36 santoṣa 37
45.24.42
māsa 38 khara 36 khara 40 tara 41 mala 42
45.24.46
saṅgara 43 ārambha 44 hāsa 45 kara 46
45.24.55
kari 47 kiri 48 kora 46 kola 50 kandola
51 dhaura 52 mala 53 malaya 54 karaura 55
45.24.64
vāmadeva 56 asi 57 vīra 58 nara 56 naraka
60 karaṅga 61 dakṣa 62 caṇḍāla 63 raṅga 64
45.24.68
dara 65 sarala 66 kalaṅga 67 kamala 68
45.24.72
ākāra 66 paṅka 70 khala 71 bahula 72
45.24.81
kuraṅga 73 deha 74 sandeha 75 sar̤a 76 para
77 kurara 78 taraṅga 76 cāpa 80 sañcāra 81
45.24.85
bhaṅga 82 ari 83 hari 84 parighāī 85
45.24.68_2
kaṇṭha 86 kuṇṭha 87 ahie 88 dāha 86 parisara 60 ravie1 dāhā 62 maṅga 63 maṅgīra
64 bāhu 65 acala 66 kula 67 kumāra 68
45.24.102
kumbha 66 kumbhora 100 sāra 101 virala 102
45.24.106
kabala 103 jāra 104 kandara 105 uddāra
106 pāra 107 jabhīra 108 keśari 106
45.24.116
varāha 110 surāri 111 kāla 112 kākola
113 kuntala 114 camat 115 virāma 116
45.24.120
bāla 117 vyālola 118 bālu 116 ratha 120
45.24.124
saṅgara 121 ghola 122 māra 123 saṃghāra 124
45.24.131
kerakha 125 samīra 126 ṭaṅga 127 tāla
128 ācāra 126 cāmara 130 kujīra 131
45.24.125
taraṅga 132 kara 133 kaṅgāla 134 kala 125
45.24.146
karāla 136 vikāsa 137 pūra 138 heramba
136 kamba 140 vidhu 141 sindhu 142 budha
143 anubandha 144 murunda 145 danta 146
45.24.153
mandara 147 samīra 148 camat 146 gandha
150 bhoma 151 aṅga 152 caṅgura 153
45.24.160
kirīṭa 154 tamāla 155 guñjā 156 hintāla
157 tomara 158 mahīvaddha 156 bimba 160
45.24.164
puṅga 161 viṣphora 162 piccha 163 vara 164
45.24.171
saṃvara 165 koṣa 166 kāya 167 saṃrambha
168 kṣoma 166 paridambha 170 vikāra 171
45.24.178
vaḷā 172 vasanta 173 āsava 174 devanta
175 vāsa 176 vāsava 177 vāsara 178
45.24.1_2
kāsāra 176 sāra 180 sarasa 181 kiraṇa
182 avaśa 183 vārasya 184 || || vyatha
saṃskṛtaprākṛtasamastrīliṅgaśabdāḥ | rekhā 1
45.24.10_3
khelā 2 kalā 3 mālā 4 racālā 5 kāhalā
6 acalā 7 kośā 8 lohā 6 bajā 10
45.24.18_3
vālā 11 jolā 12 dovā 13 ajava 18
45.24.p46
śabdaḥ
prastadakāraḥ, tri, ( prastaṃ karotīti | śra + aṇ
“na śabdanityakalacagāthiti |” 3|2
Linked texts (1)
- Yājñavalkyasmṛti — Yājñavalkya, Sanskrit