Shabdakalpadruma 495.2
Śabdakalpadruma 495.2
- Language
- Sanskrit
495.2
“sarṣapastvanadho gauraḥ siddhārtho bhūtanāśanaḥ
kaṭuste ho grahaghnaśca kaṇḍūghno rājikāsaphalaḥ
tokṣṇakaśca durādharṣo rakṣodhnaḥ kuṣṭhanāśanaḥ
siddhaprayojanaḥ siddhaḥ sādhanaḥ sitasarṣapaḥ
siddhāthaiḥ kaṭukogṇaśca vātaraktaghnadoṣakaḥ ||”
tvagdoṣaśamano rucyo viṣamajvaranāśanaḥ ||”
iti sarṣapaḥ
tattailaguṇāḥ
“sarṣapatailaṃ tiktaṃ kaṭukaṃ vātakaphavikāraghnam
pittāstradoṣadaṃ kramikuṣṭhanaṃ tilabhavasaṅguśam ||”
tatpatrāśākaguṇāḥ
“sārṣapaṃ patramattyuṣṇaṃ raktapittaprakopakam
vidāhi kaṭukaṃ svādu gukakṛt rucidāyakam ||”
iti rājanirghaṇṭaḥ
anyacca
“sarṣapaḥ kaṭukale hastrāṃttūbhaśca kadambakaḥ
gaurastu sarṣapaḥ prājñaiḥ siddhārtha iti kathyate
sarṣapastu rase pāke kaṭuruddhaḥ satilakaḥ
toṣṇoṣṇaḥ kaphavātaghno raktapittāgnivarddhanaḥ
kṣodaro jayet kuṣṭhaṃ kuṣṭhakoṭhakṛmigrahān
yathā raktāstathā gauraḥ kintu gauro varo
mataḥ ||”
atha rājña | lakṣaṇāyāha
“rājī tu rājikā tokṣṇagandhā kṣujjanikā
surī
kṣavaḥ kṣutābhijanakraḥ kramikaḥ kṛṣṇasarṣapaḥ
rājikā kaphavātaghnī tīkṣṇoṣṇā raktapittakṛt
kiñciduṣṇānvidā kaṇḍū kuṣṭhakoṭhakṛmīn haret
atitīkṣṇā viśeṣeṇa tadvat kṛṣṇāpi rājikā”
tattailaguṇāḥ
“dīpanaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṭupākarasaṃ laghu
lekhanaṃ sparśavīryyoṣṇaṃ tokṣṇaṃ pittāsradūṣakam
kaphamedo'nilāgnīśaṃ śiraḥkarṇāsayāmayahṛt
kaṇḍū koṭhakṛmikrivikuṣṭhaduṣṭabraṇapraṇut
tadvat rājikayostailaṃ viśeṣātkaphakucchrakṛt ||”
rājikayoḥ kṛṣṇā rājñī bhārakta rājñī
tayoḥ || || tacchākaguṇāḥ
“kaṭukaṃ sārṣapaṃ śākaṃ bahumūtramalaṃ guru
amlapākaṃ vidāhi svāduṣṇaṃ rucraṃ tridoṣakṛt
sakṣāraṃ lavaṇaṃ tokṣṇaṃ svāduśākeṣu ninditam
tīkṣṇoṣṇaṃ sārṣapaṃ nālaṃ vātaśleṣmapraṇāśanam
kaṇḍū kṛmiharaṃ dadrukuṣṭhaghnaṃ rucikārakam ||”
sthāvaraviṣabhedaḥ| iti hemacandraḥ|| paṅkalikhyāparimāṇam | yathā, —
“jālābhyantaragate bhānau yaccāṇurddaśyate rajaḥ
taiścaturbhirbhavellikṣā likhyāṣaḍ bhiśśca sarṣapaḥ ||”
sarṣapatailaṃ, klī, (sarṣapodbhavaṃ tailam |) sarṣapajātasnehaḥ | yathā, —
“sarṣapatailaṃ tiktaṃ kaṭukaṃ vātakaphavikāraghnam
pittāsradoṣadaṃ kṛmikuṣṭhaghnaṃ tailajavaccakṣuṣyam ||”
sarṣapī, (strī, (sṛ gatau + apḥ ṣugāgamaśca | tato
ṅīṣ |) kṣudranikā| iti trikāṇḍaśeṣaḥ
(pir̤akāviśeṣaḥ | yathā, suśrute
Linked texts (4)
- Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- Śāligrāmanighaṇṭubhūṣaṇa — Śāligrāma Vaiśya, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha, Sanskrit
- Bhojanakutūhala — Raghunātha Miśra, Sanskrit