Shabdakalpadruma 548.35
Śabdakalpadruma 548.35
- Language
- Sanskrit
548.35
tadvividhaṃ yathā, bhāṣāparicchede
“sāmānyaṃ dvividhaṃ proktaṃ parañcāparameva ca
dravyādivikavṛttistu sattā paraṃtayocyate
parabhinnā ca yā jātiḥ sevāparatayocyate
vyāpakatvāt parāpi syāt vyāpyatvādaparāpi ca
dravyatvādikajātistu parāparatayocyate ||”
tallakṣaṇaṃ yathā | nityatve satyanekasamavetatvam
anekasamavetatvaṃ saṃyogādīnāmapyasti ataḥ
satyantaṃ nityatve sati samavetatvaṃgaganaparimāṇādīnāmapyasti ata uktaṃ aneketi nityatve sati
anekavṛttitvamanyatrābhāvasyāpyasti atovṛttisāmānyamupekṣya samavetatvamuktam | ekavyaktivṛttistu na jātiḥ | tathā coktam
“vyakterabhedastulyatvaṃ saṅkaro'thānavasthitiḥ
rūpahānirasambandho jātivādhakasaṃgrahaḥ ||”
ekavyaktikatvāt ākāśatvaṃ na jātiḥ | tulyavṛttikatvāt ghaṭatvaṃ kalasatvaṃ na jātidvayam
saṃkīrṇatvāt bhūtatvaṃ mūrttatvaṃ na jātiḥ | anavasthābhayāt sāmānyatvaṃ na jātiḥ| viśeṣasya
vyāvṛttasvabhāvasya rūpahāniḥ syādato viśeṣatvaṃ
na jātiḥ| samavāyasambandhābhāvāt samavāyo
na jātiḥ | dravyādivikavṛttiriti paratvaṃ ˙
adhikadeśavṛttitvaṃ aparatvamalpadeśavṛttitvam
sakalajātapekṣayā adhikadeśavṛttitvāt sattāyāḥ
paratvam | etadbodhanāya dravyādīti| tadapekṣayā
cānyāsāṃ jātonāṃ aparatvam| parabhinnā sattābhinnā | vyāpakatvāt parāpi syāt vyāpyatvādaparāpi ca | pṛthivautvādyapekṣayā vyāpakatvāt
adhikadeśavṛttitvāt dravyatvasya paratvam| sattāpekṣayā alpadeśavṛttitvādudravyatvasya aparatvañca
tathā ca dharmidvayasamāveśāt ubhayabhavidvayam
prati siddhāntamuktāvalī || ( sādṛśyam | samātilakaṃ lāñchanaṃ śoṇaṃ yasyā vāmakuce bhavet
ekaṃ putraṃ prasūyādau dhante ca vidhavā bhavet
guhyasya dakṣiṇe bhāge tilakaṃ yadi yoṣitaḥ
tadā kṣitiphteḥ patnī sūte ca kṣitipaṃ sutam
nāsāgre maṃśakaḥ śoṇo mahiṣyā eva jāyate
kṛṣṇaḥ sa eva bhartughnrāḥ puṃścalyā vā prakīttitaḥ
nābheradhastāt tilakaṃ maśako lāñchanaṃ śubham
maśakastilakaṃ cihnaṃ gulaphadeśe daridratāt
sulakṣaṇāpi duḥśīlā kulakṣaṇaśiromaṇiḥ
kulakṣaṇāpi yā sādhvī sarvalakṣaṇabhūsū sā
kṛṣṇā kapilakeśī ca militabhrukuṭistathā
gamanaṃ satvarañcaiva tyaktavyā syāt sadā budhaiḥ
yasyā gamanamātreṇa bhūmau kampaḥ prajāyate
baddhāminī pralobhācca tāṃ nārīṃ parivarjayet
viralā daśanā yasyāḥ kṛṣṇoṣṭhau kṛṣṇajihvikā
bharttāraṃ prathamaṃ hanti dvitīyañcaiva vindati
sthūlo viralā yasyāḥ saṃlomā gātrakarkaśā
bhekā bhekastanī kṣudrā dūrataḥ parivarjayet
dīrghā yasyāḥ pralambāni lalāṭaṃ jaṭharaṃ bhagam
kṣīṇi sā bhakṣayennārī śvaśuraṃ devaraṃ patim
lalāṭe śvaśuraṃ hanyāt jaṭhare devaraṃ tathā
bhagañca hanyādbharttāraṃ mahādoṣāstyaḥ smṛtāḥ
yasyā atyutkaṭaṃ nābhau vacaśca vistṛtaṃ bhavet
uttaroṣṭhe ca lomāni śīghra sā bhakṣayet
patim
caraṇānāmikā yasyāḥ kṣitiṃ na spṛśate yadi
dvitīyā vā tṛtīyā vā sā kanyā sukhavarjitā
nāsāgre dṛśyate yasyāḥ tilakaṃ maśako'pi ca
kṛṣṇadantā kṛṣṇajihvā daśārheṇa patiṃ haret
sūkṣmakeśā tu yā kanyā gauravarṇā ca yā bhavet
aṣṭau janayate putrān prāpnoti vipulaṃ sukham ||”
iti sāmudrake strolakṣaṇaṃ samāptam
( samudrasambandhini, tri| yathā, mahābhārate
5