Shabdakalpadruma 634.150
Śabdakalpadruma 634.150
- Language
- Sanskrit
634.150.1
“māsma sīmantinī kācit janayet putramīdṛśam
sīmive | yo'smasyāyā dadhi śokasanantakam ||” )
sīmantonnayanaṃ, klī, (sīmantasya unnayanaṃ uttolanaṃ yatra |) saṃskāraviśeṣaḥ | iti jaṭādharaḥ
tadvidhānañca yathā,—
atha sīmantonnayanam
“yadi puṃsavanaṃ na kṛtaṃ tadā tasminneva dine
prāyaścittātmaka mahāvyāhṛtihomaṃ kṛtvā puṃsavanañca kṛtvā sīmantonnayanaṃ kāryyam | tathā ca
nāradaḥ
‘yeṣāntu na kṛtāḥ pitrā saṃskārāvidhayaḥ kramāt
karttavyā bhrātṛbhisteṣāṃ paitṛkādeva taddhanāt
avidyamāne pitrarye svāṃśāduddhṛtya vā punaḥ
avaśyakāryyāḥ saṃskārā bhrātṛbhiḥ pūrvvasaṃskṛteḥ
kramāt bhrātṛṇāṃ saṃskārāṇāñca paurvvāparyyakramāt
bhrātṛkramastu sodaraviṣaya eva | vivāhe tathā
darśanāt | chandogapariśiṣṭam
devatānāṃ viparyyāse juhotiṣu kathaṃ bhavet
sarvvaṃ prāyaścittaṃ kṛtvā krameṇa juhuyāt punaḥ
saṃskārā atipatyeran svakālāccet kathañcana
hutvaitadeva kurvvīta ye tūpanayanādayaḥ ||’
etadvityanena sarvvaṃ prāyaścittamanukṛṣya tacca prāgeva
vihṛtam | ubhayakaraṇe tantreṇaiva mātṛkāpūjādi
‘garbheṣuḥ kriyamāṇeṣu tu mātṛbhyaḥ pūjanaṃ sakṛt
sakṛdeva bhavet śrāddhamādau na pṛthagādiṣu ||’
iti chandogapariśiṣṭāt
gobhilaḥ | atha sīmantonnayanaṃ prathame garbhe caturthe
māsi ṣaṣṭhe'ṣṭame vā | atha puṃsavanānantaram
sīmantaḥ keśarācanāviśeṣaḥ | vāśabdennātra caturthādimāsānāṃ tulyavadvikalpaḥ| kintu pūrvvapūrvvakālaḥ praśastaḥ | samarthasya doṣādyogāt iti
nyāyāt | tataśca navamamāsādau prāyaścittaṃ kṛtvaiva
karttavyam | prathamagarbhe ityupādānāt | yadi
634.150.2
kathañcidakṛta etasmin saṃskāre garbhanāśe punargarbhotpattau ayaṃ kālaniyamo na kintu garbhaspandane
sīmantonnayaṇaṃ yāvanna bālaprasavaḥ | iti śaṅkhalikhitoktakālo grāhyaḥ | bahvṛcāmārttaṇḍaḥ
‘yā nāyyakṛtasīmantā prasūte ca kathañcana
aṅke vidhāya taṃ bālaṃ punaḥ saṃskāramarhati
ṣaṣṭhe māse'ṣṭame'ṅgījyakujadinakṛtāṃ nakṣabhandre
tithau ce
metre mūle mṛgāṅke karapitṛpavane pauṣṇaviṣṇātriyugma
puṣyārkādityaraudre yuvatitarimasaṃ tarkṣike vāpi
lagne
candre tārānukūle śubhamapi niyataṃ syācca
sīmantakarma ||’
mṛgājarahite lagne navāṃśe puṃgrahasya ca
jīvadṛdasti sīmantaṃ tthā riktaṃ tare tithau
gobhilaḥ | prātaḥ saśiraskām todagarṣe pu dharmeṣu
paścādagneḥ prāṅgupaviśati uktārthametat | paścāt
patiravasthāya yugmanstomeśvaraṃ śalāṭupravamrākaścāti payamūrdhvāvato dṛkṣa iti | agneḥ paścāt
patiḥ sthitvā | yugāni phalāni yasmin śalāṭupṛṣṭe naulastabake sa yugmat taṃ satuvantam
tathā ca bhaṭṭanārāyaṇadhṛtaṃ chandogapariśiṣṭam
‘śalāṭu naulamityuktaṃ payyustabaka ucyate
kapucchikābhiḥ keśā mūrddhi paścāt kapucchalaḥ
etadvacanaṃ nārāyaṇīyādhyāyaina dhṛtam | uḍumbaramavamauḍambaram | payajhūrdhvāvato dṛkṣa iti
mantreṇa bhāryyāyāḥ kaṇṭhe badhnāti || || atha
sīmantabhūrddha nayati bhūriti darbhepiñjalyābhiraiva
prathamaṃ bhuva iti dvitīyaṃ svariti tṛtīyam
athānantaraṃ yatra sindūraṃ strī dadāti taṃ sīmantaṃ
lalāṭorddhaṃ nayati bhūriti mantreṇa darbhapiñjalobhistisṛbhiḥ| ekavārakaraṇādyāvacchrayannayanāni
tāvatobhiraiva tisṛbhirityarthaḥ | prathamādipadāni
634.150.3
tu vyāhṛtaunāṃ piñjalaunāñca pṛthaṅniyogārtham
piñjalo pavitram | tathā ca chandogapariśiṣṭam
‘anantargarbhiyāṃ sāgraṃ kauśaṃ dvidalameva ca
prādeśamātraṃ vijñeyaṃ pavitraṃ yatra kutracit
etadeva hi piñjalyā lakṣaṇaṃ samudāhṛtam ||’
gobhilaḥ | atha vīratareṇa yenāditarityetavṛcā
vīrāstarantyanena yukṣamiti vīrataraḥ śaraḥ
tathā ca chandogapariśiṣṭam
‘khāvicchalākā śalalī tathā vīrataraḥ śaraḥ
tilataṇḍulasampākaḥ kaparaḥ so'bhidhīyate ||’
tataśca śareṇa yenāditeriti mantreṇa sīmantamūrddhaṃ
nayati iti pūrvvasūtrādanuvarttate || || atha
pūrṇana sūtracāleṇa vākāmamasmiletayacarcā | cālaṃ
takkuḥ | tena sūtrapūrṇena vākāmahamiti mantreṇa
sīmantamūrddhaṃ nayatīti śeṣaḥ | triḥ svetayā
śalalyā yāste vāke sumataya iti khānavitaye
śuklena śvetā jambukaṇṭakena yāste iti mantreṇa
sīmantamūrddha nayatīti śeṣaḥ | kṛparaḥ svālopāka uttaraghnatamnamavekṣayet | kṛpara uktaḥ
svālopākavṛkṣaḥ sa upari dattaghṛtastaṃ vadhyāḥ
pradarśayet | svālopākapadaṃ carusyāsthāṃ kṣaṣarasya śrapaṇārtham | manuṣyārthatvāt dviḥprakṣālanam
tataśca yaḥ kaścinnahānese srapayitvā khāpayet
kimpaśyasītyuktvā prajāmiti vācayet kiṃ paśyasīti patiruktā prajāmityādi mantraṃ garbhiṇauṃ
vācayet | taṃ sā svayaṃ bhuñjīta | tamevecitaṃ
kaparam | vaurasūrjīvasūrjīvapatnīti brāhmaṣyo
maṅgalyādibhirbhogabhirupāsīran| vaurān viktāntān putrān sūta iti vaurasūrbhava bhaveti vākyaśeṣaḥ pratipadaṃ syāt | jīvato dīrghāyuṣaḥ
634.150.4
putrān sūta iti jīvasūḥ jīvataḥ patnau jīvapatnī avibhavetyarthaḥ | evaṃ prakārābhirbhāgabhiratūnayeyuḥ | kramaśa mahāvyāhṛtibhirhatvā
ṣoḍūmbaraphalastabakaṃ kaṇṭhe badhvā prajāmiti
vācayitvā'ntaṃ tantraṃ kṛtvā vyāhṛtibhirhomāditantraṃ samāpayet tato brāhmaṇā upāsīran |”
iti saṃskāratattvam
sīmā, [n] sro, (sīyate iti | si + “nāmansomā, ' sīmanvyomañceti |”uṇā04
Linked texts (1)
- Nāradasmṛti — Nārada, Sanskrit