Shabdakalpadruma 788.1
Śabdakalpadruma 788.1
- Language
- Sanskrit
788.1.1
“mahābrahmarṣisṛṣṭā vā jvalantī bhīmadarśanāḥ
dhiktvāgadaṇḍā na hiṃsanti rāmapravājane
sthitām ||” )
sṛṣṭiḥ kho, (sṛj + ktin |) nirmmitiḥ | svabhāvaḥ
iti medinī || nisargaḥ| iti śabdaratnāvalī
brahmāṇḍasṛṣṭiryathā| sṛṣṭeḥ pūrvvaṃ manaśvakṣurādyagocaro bhagavān eka evāsīt | yadā sa
svecchayā draṣṭā san dṛśyaṃ nāpaśyat tadā
triguṇamayīṃ māyāṃ prakāśayāmāsa | tato bhagavān svāṃśena puruṣarūpaṃ kṛtvā tasyāṃ māyāyāṃ
svavīryyaṃ caitanyaṃ ādhatta | sā samaṣṭijovarūpaṃ
mahattattvaṃ janayamāsa | tasmāt trividho'haṅkāro jātaḥ tatra sāttvikāhaṅkārāt manaindriyādhiṣṭhātṛdevatāśca jātāḥ| rājasāhaṅkārāt
daśendriyāṇi jātāni | tāmasāhaṅkārāt pañca
mahābhūtāni teṣāṃ pañca guṇāṃśca jātāḥ | evaṃ
prakṛtyādibhiretai ścaturviṃśatitattvai rbrahmāṇḍaṃ nimrmmāya
bhagavān tasminnekenāṃśena praviśya garbhodakasaṃjñakaṃ
jalaṃ sasarja | tajjalamadhye yoganidrayā sahasrayugamitaṃ kālaṃ sthitavān | tadanta utthāya svayamaṃśena brahmā bhūtvā sarvvān sṛṣṭvā nānābatārān kṛtvā pālayati | kalpānte rudrarūpeṇa
saṃharati ca | iti śrībhāgavatamate saṃkṣepasṛṣṭiḥ || || api ca
“sthāvarāstāḥ surādyāstu prajā brahmaṇyatnvithāḥ
brahmaṇaḥ kurvvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasīstu tāḥ
tato devāsurapitṝn manuṣyāṃśca catuṣṭayam
sisṛkṣurambhasyāṃsthāni svamātmānamayuyujat
yuktātmanastamomāttrā udriktābhūt prajāpateḥ
sisṛkṣorjaghanāt pūrvvamasurā jajñire tataḥ
utsasarja tatastanvāṃ tamomātrātmikāṃ tanum
sā tu tyaktā tanustena maitreyābhūdvibhāvarī
sisṛkṣuranyadehasyaḥ prītimāpa tataḥ surāḥ
788.1.2
sattvodriktāḥ samudbhūtā mukhato brahmaṇo dvija
tyaktā sāpi tanustena sattvaprāyamabhūddinam
tato hi balino rātrāvasurā devatā divā
sattvamātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum
pitravanmanyamānasya pitarastasya jajñire
utsasarjja tatastāntu pitṝn sṛṣṭvāpi sa prabhuḥ
sā cotsṛṣṭābhavat sandhyādinanaktāntarasthitiḥ
rajomātrātmikāmanyāṃ jagṛhe sa tanuṃ tataḥ
rajomātrotkaṭā jātā manuṣyā dvijasattama
tāmapyāśu sa tatyāja tanumādyaḥ prajāpatiḥ
jyotsnā samabhavat sāpi prāksandhyā yābhidhīyate
jyotsnāne tu balino manuṣyāḥ pitarastathā
maitreya sandhyāsamaye tasmādete bhavanti vai
jyotsnā rātryahanī sandhyā catvāryyetāni vai
prabhoḥ
brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopāśrayāṇi tu
rajomātrātmikāmeva tato'nyāṃ jagṛhe tanum
tataḥ kṣudrahmaṇo jātā jajñe kopastayā tataḥ
kṣutkṣāmānandhakāre'tha so'sṛjadbhagavāṃstataḥ
virūpāḥ śmaśrulā jātāste'bhyadhāvanta taṃ
prabhum
maivaṃ bho rakṣatāmeṣa yairuktaṃ rākṣasāstu te
jakṣuḥ khādāma ityanye ye te yakṣāstu yakṣaṇāt
apriyaiṣāñca tān dṛṣṭvā keśāḥ śīryyanta vedhasaḥ
hīnāśca śiraso bhūyaḥ samārodanta te śiraḥ
sarpaṇācca bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ
tataḥ kruddho jagatasraṣṭā krodhātmāno vinirmame
varṇana kapiśenothāḥ bhūtāste piśitāśanāḥ
dhayanto gāṃ samutpannā gandharvvāstasya tatkṣaṇāt
pibanto jajñire vācaṃ gandharvvāstena te dvija
etāni sṛṣṭvā bhagavān brahmā tacchaktitoditaḥ
tataḥ svacchandato'nyāni vayāṃsi vayaso'sṛjat
avayo vakṣasaścakre mukhato'jāḥ sa sṛṣṭavān
sṛṣṭavānudarādgāvaḥ pāśrvābhyāśca prajāpatiḥ
788.1.3
padmayāṃ cāśvān samātaṅgān rāsabhāṃśca gavayān
mṛgān
uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nyaṅka nanyāṃśca jātayaḥ
oṣadhyaḥ phalamūlāni romabhyastasya jajñire
tretāyugamukhe brahmā kalpasyādau dvijottama
sṛṣṭvā paśūneṣadhīḥ samyak yuyoja sa tadādhvare
gaurajo pauruṣo meṣo hyaśvāśvataragardabhāḥ
etān grāmyapaśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me
śvāpado dvikhuro hastī vānaraḥ pakṣiṣañcamaḥ
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ
gāyatrañca ṛcaścaiva trivṛtsāmarathantaram
agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamāmmukhāt
yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā
bṛhatsāma tathokthañca dakṣiṇādasṛjammukhāt
sāmāni jagato chandaḥ stomaṃ saptadaśaṃ tathā
vaiśyamastathātirātrañca paścimādasṛjammukhāt
ekaviṃśamatharvāṇamatīrātramathāpi ca
anuṣṭubhaṃ sa vairājamuttarādasṛjammukhāt
ucāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire
devāsurapitṝn sṛṣṭvā manuṣyāṃśca prajāpatiḥ
tataḥ punaḥ sasarjjādau saṅkalpāt sa pitāmahaḥ
yakṣān piśācān gandharvvān tathaivāpsarasāṃ
gaṇān
narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān
avyayañca vyayañcaiva yadyid dhyāyannajāyata
tat sasarja tadā brahmā bhagavānādikṛt prabhuḥ
teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāksṛṣṭyāṃ pratipedire
tānyeva te prapadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ
hiṃstrāhiṃstre mṛdukū re dharmmādharmmāvṛtānṛte
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate
indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ
nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyasṛjat svayam
nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam
vedaśabdebhya evādau devādīnāṃ cakāra saḥ
ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yathā vedaśrutāni vai
788.1.4
tathā niyogayogyāni anyeṣāmapi so'karot
yathārttāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryyaye
dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu
karotyevaṃvidhāṃ sṛṣṭiṃ kalpādau sa punaḥ punaḥ
sisṛkṣyāśaktiyukto'sau sṛjyaśaktipracoditaḥ ||”
sṛṣṭipradā, strī, (sṛṣṭiṃ garbha tubhṛtagarbhaṃ pradadātīti
pra + dā + kaḥ |) garbhadātrīvṛkṣaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
sṛ, śi hiṃse | iti kavikalpadrumaḥ || (krayā0para0-saka0-anid |) damyādirvakāropadhaḥ
taddrahito'pīti kecit | si, sṛṇāti | saurṣaḥ
saurṣiḥ | iti durgādāsaḥ
seka, ṛ ṅa gatyām | iti kavikalpadrumaḥ
(bhvā0-ātma0-saka0-seṭ |) ṛ, asisekat
ṅa, sekate | iti durgādāsaḥ
sekaḥ, puṃ, (sic + ghañ |) secanam | tatparyyāyaḥ | kṣāraḥ 2 | iti hemacandraḥ || (yathā,
raghuḥ
Linked texts (3)
- Mārkaṇḍeyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit